Για το μυθιστόρημα της Γιάελ φαν ντερ Βάντεν (Yael Van Der Wouden) «Στο σπίτι της» που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση Ιλάειρας Διονυσοπούλου.
Γράφει η Φανή Χατζή
Το πρώτο μυθιστόρημα της Γιάελ φαν ντερ Βάντεν (Yael Van Der Wouden) Στο σπίτι της (μτφρ. Ιλάειρα Διονυσοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο), που βρέθηκε επάξια στη βραχεία λίστα των Βραβείων Μπούκερ της περασμένης χρονιάς, διακατέχεται από τη στόφα της κλασικής ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, ενσωματώνει στοιχεία της κουίρ γραφής και διαπνέεται από υποβλητική ατμόσφαιρα. Χωρισμένο σε τρία μέρη κλιμακούμενης έντασης, ξεκινά χαμηλόφωνα για να κορυφωθεί σε ένα κρεσέντο ανατροπών που το κατατάσσουν στο είδος του ιστορικού δράματος, παρά την αρχική εντύπωση ότι έχουμε να κάνουμε απλώς με μια ερωτική ιστορία.
Ολλανδία, 1961, στο σπίτι της Ίζαμπελ
Η Ίζαμπελ, λίγα χρόνια αφότου έχασε τη μητέρα της και είδε τους δυο αδερφούς της να μετακομίζουν σε αστικά κέντρα, μένει ολομόναχη στην ολλανδική εξοχή, στο σπίτι που, είκοσι χρόνια πριν, ο θείος Κάρελ είχε εξασφαλίσει γι’ αυτούς κατά την περίοδο της Γερμανικής κατοχής. Η οικία ανήκει ιδιοκτησιακά στον θείο, ο οποίος την έχει «τάξει» στον μεγαλύτερο αδερφό, Λούις. Για την τριαντάχρονη πλέον Ίζαμπελ, όμως, που δεν εργάζεται και δεν σκοπεύει να παντρευτεί, το σπίτι αυτό είναι το μοναδικό της αποκούμπι, γι’ αυτό και το φροντίζει με επιμέλεια, αγάπη και μεγάλη κτητικότητα.
Η ανιαρή πλην και περιχαρακωμένη καθημερινότητα της Ίζαμπελ σύντομα διαταράσσεται. Σε ένα οικογενειακό δείπνο μεταξύ των τριών αδερφών, της Ίζαμπελ, του Χέντρικ και του Λούις, ο τελευταίος συστήνει τη νέα του σύντροφο, Εύα. Όλοι είναι σίγουροι ότι πρόκειται για μία ακόμα περιπέτεια του γνωστού καρδιοκατακτητή, αλλά αυτός τους διαβεβαιώνει για το αντίθετο. Μάλιστα, ο Λούις ζητά ως χάρη από την Ίζαμπελ να φιλοξενήσει την Εύα για έναν μήνα, μέχρι αυτός να εκπληρώσει κάποιες υποχρεώσεις. Η Ίζαμπελ δυσανασχετεί, αντιδρά έντονα, αλλά στο τέλος υποχωρεί.
Η συγκατοίκηση
Η συγκατοίκηση της Ίζαμπελ με την Εύα αποκαλύπτει πολλές πτυχές των προσωπικοτήτων τους. Με ραφινάτο και υπόκωφο τρόπο, η Ολλανδο-Ισραηλινή συγγραφέας αχνογραφεί τις διαφορές τους. Η οικοδέσποινα είναι απότομη, αυστηρή, εμμονική με την εποπτεία του σπιτιού. Σε πιο εσωτερικό επίπεδο, στο οποίο εστιάζει η αφήγηση, είναι ένας άνθρωπος απομονωμένος και μοναχικός, που έχει υψώσει τείχη προς τον κόσμο, εσωτερικεύοντας μεγάλη θλίψη και ντροπή. Η Εύα, από την άλλη, δραστήρια, κοινωνική και ενδιαφέρουσα, μοιάζει πιο εναρμονισμένη με τον χώρο του σπιτιού από την Ίζαμπελ, συμπεριφέρεται με μεγαλύτερη φιλοξενία και ευγένεια στα πρόσωπα που τυχαίνει να έρθουν σε αυτό.
Σε ένα τέτοιο επεισόδιο ξεσπά και η έως τότε υποδόρια ερωτική έκρηξη, αρχικά με ένα φιλί και αργότερα έναν παθιασμένο ερωτικό εναγκαλισμό.
Η αρχική αντιπάθεια μεταξύ των δύο γυναικών δεν αργεί να εξελιχθεί σε μικροεντάσεις, που τις αφήνουν γεμάτες πικρία και αγανάκτηση. Σε ένα τέτοιο επεισόδιο ξεσπά και η έως τότε υποδόρια ερωτική έκρηξη, αρχικά με ένα φιλί και αργότερα έναν παθιασμένο ερωτικό εναγκαλισμό. Τα κρυπτικά σαπφικά υπονοούμενα και ο διάχυτος ερωτισμός κορυφώνονται στην ανάγλυφη σεξουαλική σκηνή-κεφάλαιο που προσανατολίζεται στη λεσβιακή επιθυμία και την αίσθηση της αφύπνισης αμφότερων από έναν ερωτικό λήθαργο. Η παρόρμηση του σώματος και ο πόθος λειτουργούν σαν καταλύτης που θα αλλάξει τον ρου της ιστορίας.
Απομεινάρια μιας εποχής
Καθώς το εν λόγω μυθιστόρημα αποτελεί μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις βιβλίων που η αποκάλυψη περισσότερων στοιχείων της πλοκής θα αφαιρέσει από την αναγνωστική απόλαυση, θα αρκεστούμε σε μια από τις ερμηνείες που επιδέχεται. Βρισκόμαστε χρονικά στον δραματικό απόηχο του πολέμου, που άφησε θραύσματα πίσω του. Τα τρία αδέρφια, ιδανικές προβολές της στερεότυπης εικόνας του Ολλανδικού έθνους, ξανθοί και λυγερόκορμοι, κουβαλούν μεν το τραύμα της κατοχής και της πολιορκίας, διατηρώντας, ωστόσο, μεταπολεμικά το μεθοριακό στάτους μιας άλλοτε ακμαίας άριας ελίτ. Μετρούν απώλειες, μεταξύ άλλων των γονιών τους, αλλά ως λευκά γηγενή υποκείμενα, διατηρούν το προνόμιο της περιδιάβασης στον κόσμο χωρίς το στίγμα ή τον φόβο της περιθωριοποίησης, ειδικά ο Λούις που ενσαρκώνει το λευκό ετεροφυλόφιλο πρότυπο, σε αντίθεση με τον Χέντρικ και την Ίζαμπελ, που κρατούν ιδιωτική την σεξουαλικότητά τους.
Η Ίζαμπελ, απομεινάρι και η ίδια μιας άλλης εποχής, είναι η μόνη που έχει μείνει πίσω να κουβαλήσει το βάρος της μνήμης, του πολέμου, του παρελθόντος, του πένθους, της ένωσης των θραυσμάτων.
Το προνόμιό τους εδράζεται εν πολλοίς στο σπίτι που μεγάλωσαν, στο σπίτι που τους προστάτευσε και εξασφάλισε την επιβίωσή τους. Η ιστορία του σπιτιού, όμως, όπως μάλλον και του έθνους, είναι κατακερματισμένη, όπως υποδεικνύει η πρώτη σκηνή του βιβλίου, κατά την οποία η Ίζαμπελ βρίσκει στον κήπο της ένα θραύσμα από ένα πιάτο, χωρίς να θυμάται πότε και γιατί βρέθηκε εκεί. Η Ίζαμπελ, απομεινάρι και η ίδια μιας άλλης εποχής, είναι η μόνη που έχει μείνει πίσω να κουβαλήσει το βάρος της μνήμης, του πολέμου, του παρελθόντος, του πένθους, της ένωσης των θραυσμάτων. Χωρίς τίτλους κτήσης, γίνεται μια εν τοις πράγμασι θεματοφύλακας της κληρονομιάς της.
Τα κρυμμένα μυστικά
Μαζί με αυτό, προστατεύει την κατασκευασμένη ταυτότητά της, αυτή που δεν μπορεί να συνδέσει με μια πατρογονική γραμμή και αναμνήσεις, αλλά με το σπίτι, τον μοναδικό μάρτυρα της αριστοκρατικής της «καταγωγής». Η αρχική της ενόχληση με τα οξιζεναρισμένα μαλλιά της Εύα, το ξεχειλωμένο στρίφωμα της φούστας της και το ευτελές γούστο της διαταράσσουν την εικόνα που έχει χτίσει για τον εαυτό της, την ψευδαίσθηση που διακαώς προσπαθεί να διατηρήσει. Όταν η Εύα αρχίσει να καταλαμβάνει, να οικειοποιείται και να γίνεται «ένα» με το σπίτι, τότε το φρούριο της Ίζαμπελ αρχίζει να καταρρέει, και καθώς παραδίνεται σωματικά και ψυχικά, πασχίζει να συμπληρώσει τα κενά της προσωπικής της ιστορίας.
Υπάρχει, όμως, και κάτι άλλο που υφέρπει στην ατμόσφαιρα, που κινδυνεύει να ανέβει στην επιφάνεια. Τόσο στον γειτονικό περίγυρο, αλλά κυρίως μέσα στο ίδιο το σπίτι ελλοχεύουν μυστικά
Υπάρχει, όμως, και κάτι άλλο που υφέρπει στην ατμόσφαιρα, που κινδυνεύει να ανέβει στην επιφάνεια. Τόσο στον γειτονικό περίγυρο, αλλά κυρίως μέσα στο ίδιο το σπίτι ελλοχεύουν μυστικά, κρυμμένα πίσω από αινιγματικές φράσεις ή συμπεριφορές, στις αναμνήσεις της Ίζαμπελ από το παρελθόν, αλλά, κυρίως, σε ένα αντικείμενο. Το ημερολόγιο της Εύας, που κλειδώνεται στο σεκρετέρ της κρεβατοκάμαράς της και φαίνεται να καλύπτει ένα επτασφράγιστο μυστικό, λειτουργεί σαν το όπλο του Τσέχωφ. Από τη στιγμή που εμφανίζεται, ξέρουμε ότι όλα οδηγούν ολοταχώς προς την κορύφωση της ανάγνωσής του.
Ένα αξιοσημείωτο ανάγνωσμα
Το Στο σπίτι της μπορεί να αναγνωστεί κάλλιστα ως μια ιστορία σεξουαλικής αφύπνισης με δύο ξεχωριστές πρωταγωνίστριες. Είναι, όμως, παράλληλα, ένα βιβλίο για το κληροδότημα του πολέμου στην ευρωπαϊκή ήπειρο, δηλαδή τη διαρκή επιφυλακή και περιφρούρησή μας από αυτό που θεωρούμε «άλλο» και διαφορετικό. Για να πετύχει αυτόν τον συνδυασμό, η πρωτοεμφανιζόμενη συγγραφέας ενσωματώνει στη γραφή της στοιχεία της λογοτεχνίας του ευρωπαϊκού κανόνα και ταυτόχρονα της σύγχρονης κουίρ γραφής και του ψυχολογικού θρίλερ, αναμιγνύοντας τρεις υφολογικούς κόσμους.
Η σφιχτοδεμένη πλοκή και η εσωτερικότητα συναντά τις σαρκικές περιγραφές και το φορτισμένο συναισθηματικά ύφος, το ψυχογράφημα μιας καταπιεσμένης προσωπικότητας εξελίσσεται στο πορτρέτο ενός ανθρώπου που απελευθερώνεται σεξουαλικά, και το ιστορικό βάθος αντιπαραβάλλεται με το δικαίωμα σε μια νέα αρχή. Ο Christopher Isherwood και ο E.M.Forster συναντούν τη Daphne Du Maurier και την Carmen Maria Machado. Όλα τα στοιχεία της γραφής αλλά και οι χαρακτήρες της Van Der Wouden, πάντως, εξυπηρετούν την αντίδραση στην παγιότητα, εξυμνώντας τη μεταβλητότητα, την ανατροπή και την πολυπρισματικότητα της αλήθειας.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.
Δυο λόγια για τη συγγραφέα
Η Yael van der Wouden (Γιάελ φαν ντερ Βάντεν) είναι Ολλανδή-Ισραηλινή, μεγάλωσε στο Τελ Αβίβ και ζει πλέον στην Ουτρέχτη, όπου διδάσκει Δημιουργική Γραφή.
Έχει σπουδάσει Συγκριτική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης και στο SUNY Binghamton στη Νέα Υόρκη. To μυθιστόρημα Στο σπίτι της είναι το πρώτο της βιβλίο.
