cancel culture

Σκέψεις για την κουλτούρα της ακύρωσης με αφορμή το βιβλίο της Laure Murat «Ποιος ακυρώνει τι; – Σκέψεις για την cancel culture» (μτφρ. Γιάννης Κτενάς, εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Θυμήθηκα το 1984 του Τζορτζ Όργουελ, όπου η υπηρεσία στην οποία εργάζεται ο πρωταγωνιστής ξαναγράφει καθημερινά το παρελθόν, «διορθώνοντας» τα κάθε είδους ντοκουμέντα. Αυτό φυσικά παραπέμπει στις τακτικές του Στάλιν και άλλων ολοκληρωτικών καθεστώτων, που αλλοίωναν τις φωτογραφίες ανάλογα με τις τρέχουσες πολιτικές αντιλήψεις ευαρέσκειας ή δυσαρέσκειας. Ωστόσο, η αλήθεια είναι ότι κάθε παρόν αναθεωρεί το παρελθόν, είτε μέσω μελετών που επαν-ερμηνεύουν την Ιστορία, είτε μέσω της νέας χρήσης παλιότερων μνημείων μέσα στο πλαίσιο της νέας κουλτούρας που επικρατεί έναντι της παλιότερης, είτε μέσω αλλαγής τοπωνυμίων, ονομάτων οδών, πλατειών κ.λπ., ώστε αυτά να προσαρμοστούν στην τωρινή, εκάστοτε τωρινή, αντίληψη περί politically (ή culturally, nationally ή ό,τι άλλο) correct.

Η Γαλλίδα ιστορικός Λορ Μιρά σε διάλεξή της το 2021 καταθέτει μια ολοκληρωμένη γνώμη περί cancel culture, μια έννοια που έρχεται από την Αριστερά για να επανορθώσει τις αδικίες του παρελθόντος υπό το πρίσμα της σύγχρονης ματιάς. Στο βιβλίο της, που μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Γιάννη Κτενά (Ποιος ακυρώνει τι; Σκέψεις για την cancel culture, εκδ. Πόλις), μπορούμε να δούμε τη συγκεκριμένη πολιτισμική (και πολιτική) πρακτική, με τις αλλαγές που επιφέρει και τις υπερβολές στις οποίες οδηγεί, και με τη βοήθεια άλλων δημοσιευμάτων να προσεγγίσουμε τα όρια μιας τέτοιας τάσης.

Με αμαυρώσεις ή και κατακρημνίσεις τέτοιων μνημείων αμφισβητείται η κυρίαρχη ιδεολογία περί του παρελθόντος και, χωρίς να σβήνεται η Ιστορία, απορρίπτεται η δημόσια τιμή σε άνδρες, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν τα χειρότερα στοιχεία των ανδροκρατικών, ευρωκεντρικών και λευκοκεντρικών νοοτροπιών.

«Cancel culture» («κουλτούρα της ακύρωσης» ή «κουλτούρα του καταλογισμού») ονομάζεται η προσπάθεια ανθρώπων ή ομάδων να αναθεωρήσουν τις ιστορικές αντιλήψεις και να αποκαθηλώσουν από τη δημόσια σφαίρα εμβλήματα που παραπέμπουν σε αποικιοκρατικές και ρατσιστικές ή σεξιστικές αντιλήψεις. Σύμφωνα με την Jodie Foster, πρόκειται για «την εκ των υστέρων επανόρθωση εξόφθαλμων αδικιών», έναν τρόπο διαμαρτυρίας απέναντι στις καθιερωμένες εκδοχές της κυρίαρχης ιστορίας, όπως είναι τα αγάλματα «επιφανών» ανδρών, που ήταν εθνικά σύμβολα, αλλά συνάμα ενσάρκωναν καταπιεστικές ιδεολογίες. Με αμαυρώσεις ή και κατακρημνίσεις τέτοιων μνημείων αμφισβητείται η κυρίαρχη ιδεολογία περί του παρελθόντος και, χωρίς να σβήνεται η Ιστορία, απορρίπτεται η δημόσια τιμή σε άνδρες, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν τα χειρότερα στοιχεία των ανδροκρατικών, ευρωκεντρικών και λευκοκεντρικών νοοτροπιών.

Έτσι, πολλοί ηγέτες που προέβησαν σε αποικιοκρατικής λογικής πράξεις με εκκαθαρίσεις γηγενών ή εξόντωση μαύρων δούλων τίθενται στο στόχαστρο, αλλά μαζί δέχονται τα πυρά των εξεγερμένων ομάδων διάφοροι άλλοι, οι οποίοι, μολονότι επέδειξαν θετική δράση στην πρόοδο του πολιτισμού, παραπλεύρως συμμετείχαν, άμεσα ή έμμεσα, στο καταπιεστικό καθεστώς υπέρ της δουλείας ή της λευκής κυριαρχίας. Η cancel culture είναι, λοιπόν, σύμφωνα με τη Λορ Μιρά, μια προσπάθεια να ξαναχαράξουμε τις μνημειακές πολιτικές, με σύγχρονη ματιά αλλά και με το πρίσμα των δικών μας αντιλήψεων που τίθενται ως ο (εφήμερος) Κανόνας.

Laure Murat teliki

Η Λορ Μιρά γεννήθηκε το 1967 στο Παρίσι. Σπούδασε Ιστορία στην «École des hautes études en sciences sociales» (EHESS) του Παρισιού, όπου και υποστήριξε τη διδακτορική της διατριβή. Έχει ασχοληθεί με την πολιτισμική ιστορία, την ιστορία της ψυχιατρικής, τις σπουδές φύλου, την queer θεωρία, και με τη λογοτεχνία από τον 19ο αιώνα έως σήμερα. Είναι καθηγήτρια γαλλικού πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες (UCLA). Έχει τιμηθεί με το βραβείο Goncourt βιογραφίας, το βραβείο κριτικής της Γαλλικής Ακαδημίας και το βραβείο Femina δοκιμίου.

Το βασικό πρόβλημα σ’ αυτήν την τάση αναθεωρητισμού δεν είναι ο στόχος, που συχνά δικαίως βάλλεται, αλλά η αντίληψη που κρύβεται πίσω από αυτές τις (βίαιες) διεκδικήσεις: ότι δηλαδή το παρόν καθορίζει και θα καθορίζει τα πάντα. Κι είναι όντως μια τάση της Ιστοριογραφίας να βλέπει το παρόν ως διαβήτη που ερμηνεύει το παρελθόν, αλλά όχι να το ακυρώνει, να το αξιολογεί αλλά όχι να κρίνει λ.χ. τη δουλεία στην αρχαιότητα με κριτήρια την ανθρωπιστική οπτική του 21ου αιώνα. Αυτός ο «παροντισμός», που συνεχώς ορθώνει ένα παροντικό και παροδικό εγώ (ή εμείς), λειτούργησε και λειτουργεί συχνά μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι, διεκδίκησε την απόλυτη αλήθεια και καταδίκασε άλλα παρελθόντα «παρόντα», που κι αυτά ανάλογα είχαν «ακυρώσει» το δικό τους παρελθόν.

Δεν βάλλονται μόνο μνημειακά σύμβολα που «επιβάλλουν» ή «υποβάλλουν» την κρατική αντίληψη, αλλά και έργα τέχνης, επειδή, χωρίς να κριθεί η εποχή τους και το βάρος του συγκειμένου τους, θεωρούνται ότι φέρουν ασύμβατες με τη δική μας εποχή απόψεις.

Γιατί π.χ. καταδικάζουμε τις συνήθειες των Χριστιανών στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες να γκρεμίζουν (ή να επαναχρησιμοποιούν) τα αρχαιοελληνικά παγανιστικά μνημεία, ενώ κι εμείς σήμερα θεωρούμε ότι πρέπει να καθαιρέσουμε ό,τι δεν συμφωνεί (και δικαίως, βάσει του σημερινού μας ιδεολογικού στίγματος) με την τρέχουσα ιδεολογία μας; Ανάλογα, ένα είδος ακύρωσης κάνει ο Ταγίπ Ερντογάν, όταν μετατρέπει την Αγία Σοφία, δείγμα ενός προηγούμενου πολιτισμού, σε τζαμί, δείγμα του επικρατούντος τωρινού εθνικού πολιτισμού, πράξη που επαναγράφει στο σώμα της ιστορίας τη νυν ιδεολογία.

polis murat cancel culture Με αυτή τη λογική δεν βάλλονται μόνο μνημειακά σύμβολα που «επιβάλλουν» ή «υποβάλλουν» την κρατική αντίληψη, αλλά και έργα τέχνης, επειδή, χωρίς να κριθεί η εποχή τους και το βάρος του συγκειμένου τους, θεωρούνται ότι φέρουν ασύμβατες με τη δική μας εποχή απόψεις. Έτσι, επικρίθηκαν ταινίες όπως το «Gone with the Wind» («Όσα παίρνει ο άνεμος»), μια ταινία του 1939 για τον Αμερικανικό Εμφύλιο το 1861, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Μάργκαρετ Μίτσελ του 1936, επειδή περιέχει «ρατσιστικά μηνύματα και φυλετικές προκαταλήψεις». Αλλά και άλλοι καλλιτέχνες ή έργα τέχνης μπορεί κάλλιστα να τεθούν στο στόχαστρο: μήπως να αφαιρέσουμε τους πίνακες του Πολ Γκογκέν επειδή αυτός κοιμόταν με ανήλικα κορίτσια, να απαξιώσουμε την Ακρόπολη επειδή κατασκευάστηκε με τη συμμετοχή δούλων ή να πάψουμε να διδάσκουμε τον Αριστοτέλη επειδή ο φιλόσοφος ήταν υπέρ της δουλείας; Θα σκεφτόμουν ακόμα συγγραφείς, όπως είναι η Πηνελόπη Δέλτα, που εξέφρασε «εθνικιστικά» ιδεώδη, και άλλους (π.χ. Χάμσουν, Σελίν), που βρίσκονται σε αντίθεση με την όποια τρέχουσα πολιτισμική λογική ομάδων, πλειοψηφικών ή μειοψηφικών.

Για να είμαι δίκαιος, η λογική της cancel culture δεν διαγράφει το παρελθόν, αλλά ζητάει την αποπομπή των εμβλημάτων από τον δημόσιο χώρο, όταν αυτά αφορούσαν ρατσιστικές ή σεξιστικές συμπεριφορές. Ωστόσο, η βίαιη προσχώρηση σ’ αυτήν τη στάση επιβάλλει πολύ συχνά τη μανία της μάζας, χωρίς ιστορική γνώση και ιστορική προοπτική. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι το παρελθόν τίθεται στο απυρόβλητο, αλλά πιθανόν το παλίμψηστο που δημιουργεί πρέπει να εκτιμάται ανάλογα με τις εποχές και τα σύμβολα που το τιμούν να εναλλάσσονται, χωρίς ακρότητες και εν βρασμώ θυμικές εξάρσεις.


* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη). 

Επιλογή πρόσφατων αναρτήσεων σχετικών με την Cancel Culture
Αθανασιάδης, Δημήτρης (2020): «Cancel Culture: Τι ξέρεις για την «κουλτούρα της ακύρωσης;» athensvoice.gr, 30.9.2020. 
Βαρδουλάκης, Ευτύχης (2021): «Να γκρεμίσουμε την Ακρόπολη; Οι υπερβολές της “πολιτικής των ταυτοτήτων”» lifo.gr, 31.10.2021
Καλαμαντή, Σοφία (2021): «Η ανησυχητική επέλαση του cancel culture» athensvoice.gr, 11.11.2021
Στάμου, Εύα (2022): «Cancel Culture: Προστατεύει ή αστυνομεύει τον δημόσιο λόγο;» athensvoice.gr, 24.01.2022
Χόπλαρου, Ρένα (2022): «Cancel Culture: ο νέος ολοκληρωτισμός» περ. Πολίτης, 20.2.2022

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η Ελλάδα από τη χούντα στην κρίση» του Δημήτρη Τζιόβα – Πολιτισμική ανάλυση της Μεταπολίτευσης (κριτική)

«Η Ελλάδα από τη χούντα στην κρίση» του Δημήτρη Τζιόβα – Πολιτισμική ανάλυση της Μεταπολίτευσης (κριτική)

Για τη μελέτη του Δημήτρη Τζιόβα «Η Ελλάδα από τη Χούντα στην Κρίση – Η κουλτούρα της Μεταπολίτευσης» (μτφρ. Ζωή Μπέλλα, Γιάννης Στάμος, εκδ. Gutenberg).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στην εποχή των διεπιστημονικών συγκλίσεων, η Μεταπολίτευ...

«Κρίση και μετασχηματισμοί – Διάλογοι για το νόημα, την (ψυχο)θεραπεία και τη ζωή»» του Ηλία Γκότση (επιμέλεια)

«Κρίση και μετασχηματισμοί – Διάλογοι για το νόημα, την (ψυχο)θεραπεία και τη ζωή»» του Ηλία Γκότση (επιμέλεια)

Για τον συλλογικό τόμο «Κρίση και μετασχηματισμοί – Διάλογοι για το νόημα, την (ψυχο)θεραπεία και τη ζωή» (εκδ. Αρμός). Ο Ηλίας Γκότσης υπογράφει την εισαγωγή, την επιστημονική επιμέλεια και τον συντονισμό των διαλόγων και η Βάσω Παπαδιώτη τον πρόλογο. Κεντρική φωτογραφία © Daria Nepriakhina / Unsplash. ...

«Η δική μας ασθένεια – Μαθήματα ελευθερίας από ένα ημερολόγιο νοσηλείας» του Τίμοθι Σνάιντερ

«Η δική μας ασθένεια – Μαθήματα ελευθερίας από ένα ημερολόγιο νοσηλείας» του Τίμοθι Σνάιντερ

Για το βιβλίο-μαρτυρία του Τίμοθι Σνάιντερ (Timothy Snyder) «Η δική μας ασθένεια – Μαθήματα ελευθερίας από ένα ημερολόγιο νοσηλείας» (μτφρ. Γιώργος Μπολιεράκης, εκδ. Στερέωμα).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Πολλές φορές ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Κολώνα «Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών»

Παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Κολώνα «Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών»

Ο εκδοτικός οίκος University Studio Press΄σας προσκαλεί στην παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Κολώνα «Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΕΚΤΟΣ ΤΩΝ ΤΕΙΧΩΝ - Εικονογραφία της συνοικίας των Εξοχών (1885-1912)», την Τετάρτη 14 Δεκεμβρίου, στις 19:00, στο Τεχνικό Επιμελητήριο Κεντρικής Μακεδονίας (ΤΕΕ), Λεωφόρος Μεγάλου Αλεξάνδρου...

Μαρία Καντ, Ευά Παπαδάκης, Στρατούλα Θεοδωράτου: τιμήθηκαν με τα βραβεία Βαρβέρη και Κουμανταρέα της Εταιρείας Συγγραφέων

Μαρία Καντ, Ευά Παπαδάκης, Στρατούλα Θεοδωράτου: τιμήθηκαν με τα βραβεία Βαρβέρη και Κουμανταρέα της Εταιρείας Συγγραφέων

Στην κατάμεστη αίθουσα του Συλλόγου οι Φίλοι της Μουσικής «Λίλιαν Βουδούρη» απονεμήθηκαν χθες τα Βραβεία 2022 της Εταιρείας Συγγραφέων. Την εκδήλωση χαιρέτισαν η Πρόεδρος της Δημοκρατίας κα Κατερίνα Σακελλαροπούλου, ο υφυπουργός Πολιτισμού κ. Νικόλας Γιατρομανωλάκης και ο Διευθυντής του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρ...

«Κάθε λογοτεχνικός χαρακτήρας κρύβει μια σκοτεινή πλευρά»: 5 συγγραφικές συμβουλές από την Άγκαθα Κρίστι

«Κάθε λογοτεχνικός χαρακτήρας κρύβει μια σκοτεινή πλευρά»: 5 συγγραφικές συμβουλές από την Άγκαθα Κρίστι

Η Άγκαθα Κρίστι ήταν Βρετανίδα συγγραφέας, ευρέως γνωστή για τα αστυνομικά μυθιστορήματά της, καθώς και για τους λογοτεχνικούς ήρωες που δημιούργησε, τον δαιμόνιο ντεντέκτιβ Ηρακλή Πουαρό και τη Μις Μαρπλ. Τα βιβλία της κυκλοφορούν στη χώρα μας από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Επιμέλει...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Από τον Ζελένσκι στην Ακρίτα: 28 βιογραφίες, αυτοβιογραφίες και μαρτυρίες που ξεχωρίζουν

Από τον Ζελένσκι στην Ακρίτα: 28 βιογραφίες, αυτοβιογραφίες και μαρτυρίες που ξεχωρίζουν

Στην βιβλιοπαραγωγή του 2022 έφτασαν στα χέρια μας βιογραφίες, αυτοβιογραφίες και μαρτυρίες που ξεχωρίζουν καθώς συνθέτουν με πληρότητα πορτρέτα ανθρώπων που έχουν διακριθεί. Από τον χώρο της πολιτικής, της επιστήμης, της λογοτεχνίας, της ποπ κουλτούρας, μέσα από τα βιβλία αυτά επιχειρούμε να μπούμε στο μυαλό τους.&...

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ