Για το πρωτοφεμινιστικό βιβλίο της Κριστίν Ντε Πιζάν (Christine de Pizan) «Το βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών» (μτφρ. Ν. Ε. Καραπιδάκης, Ν. Κ. Κοκκομέλης, εκδ. Εστία). Εικόνα: Από την πρώτη έκδοση του 1405.
Γράφει η Ιωάννα Φωτοπούλου
Η περίφημη Διαμάχη της Μυθιστορίας του Ρόδου υπήρξε η πρώτη μεγάλη λογοτεχνική αντιπαράθεση στη Γαλλία γύρω από τη μισογυνία στη λογοτεχνία. Αφορμή στάθηκε η ιδιαίτερα δημοφιλής ποιητική σύνθεση Μυθιστορία του Ρόδου των Γκυγιώμ ντε Λορίς και Ζαν ντε Μεν, απέναντι στην οποία η Κριστίν ντε Πιζάν τόλμησε να αντιπαρατεθεί, καταγγέλλοντας όχι μόνο τη χυδαία απεικόνιση των γυναικών αλλά και την ευθύνη του συγγραφέα απέναντι στους αναγνώστες του. Από αυτή την αντιπαράθεση γεννήθηκε Το βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών, με το οποίο η Κριστίν ντε Πιζάν απάντησε στις κατηγορίες που διατυπώνονταν επί αιώνες εναντίον των γυναικών.
Ο Θωμάς Ακινάτης, ο Πόπλιος Οβίδιος Νάσων, ο Ματθαιόλος, ο Κάτων της Υτίκης, ο Σιμωνίδης ο Κείος, ο Άγιος Αυγουστίνος, ο Τσέκο του Άσκολι και ο Μάρκος Τούλιος Κικέρων είναι μερικοί μόνο από τους ποιητές, στοχαστές και ρήτορες που παρελαύνουν στις σελίδες του βιβλίου, εκπροσωπώντας τις μισογυνικές αντιλήψεις της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα. Το θάρρος της ντε Πιζάν αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς ότι το 1401 μια γυναίκα τόλμησε να αμφισβητήσει δημόσια το κύρος ενός τόσο σημαντικού έργου και να αντιπαρατεθεί με κορυφαίους λόγιους άνδρες της εποχής. Ποια ήταν όμως αυτή η γυναίκα;
Η Κριστίν ντε Πιζάν γεννήθηκε στη Βενετία το 1364. Ο πατέρας της, Τομάζο Μπενβενούτο Ντα Πιτσάνο, ήταν κυβερνητικός σύμβουλος και καθηγητής εκεί, ενώ λίγο μετά τη γέννησή της, εκείνος διορίστηκε στην αυλή του Καρόλου Ε΄ της Γαλλίας ως ιατρικός σύμβουλος και αστρολόγος του βασιλιά και αργότερα ακολούθησε και η υπόλοιπη οικογένεια. Φρόντισε όλα του τα παιδιά να λάβουν ισότιμη εκπαίδευση, τα οποία λόγω της θέσης του πατέρα τους είχαν πρόσβαση σε μεγάλες βιβλιοθήκες. Μετά τον γάμο της, σε ηλικία δεκαπέντε ετών, και με την ενθάρρυνση του συζύγου της και παρά το γεγονός πως απέκτησε τρία παιδιά, η ντε Πιζάν συνέχισε τις σπουδές της.
Μια πρωτοπόρος συγγραφέας
Μετά τον θάνατο του Καρόλου Ε´ των Βαλουά, ο πατέρας της έχασε τη θέση του στην αυλή, η οικογένεια αντιμετώπισε οικονομικές δυσκολίες, οι οποίες εντάθηκαν μετά τον θάνατό του αλλά και τον θάνατο του συζύγου της που ακολούθησε. Έτσι χήρεψε, υπεύθυνη για τα παιδιά και τη μητέρα της και αντιμέτωπη με σοβαρές οικονομικές δυσκολίες. Εκείνη όμως αντί να ξαναπαντρευτεί, όπως θα ήταν το αναμενόμενο για την εποχή, αποφάσισε να ζήσει από τη συγγραφή, επιλογή εξαιρετικά δύσκολη, δεδομένου ότι τότε δεν είχε καν εφευρεθεί η τυπογραφία. Οι γνωριμίες της τη βοήθησαν ώστε να αναλάβει τη συγγραφή μεσαιωνικών εικονογραφημένων χειρόγραφων κατόπιν παραγγελίας, ενώ ταυτόχρονα έγραφε και ποιήματα, στρατιωτικά εγχειρίδια και πραγματείες για τον πόλεμο, την ειρήνη και τη δίκαιη διακυβέρνηση ενός κράτους.
Το 1410 δημοσίευσε ένα βιβλίο για τη στρατιωτική ηγεσία και την πολεμική τακτική με τίτλο Το βιβλίο των πολεμικών κατορθωμάτων και των όπλων της ιπποσύνης, ένα εντελώς απροσδόκητο εγχείρημα για μια γυναίκα της εποχής. Έγραψε επίσης μια αυτοβιογραφία με τίτλο Το όραμα της Χριστίνας, ενώ υπήρξε η επίσημη βιογράφος του βασιλιά Κάρολου του Στ´. Το τελευταίο της έργο με τίτλο Διθύραμβος για την Ιωάννα της Λωραίνης εξυμνούσε την Ιωάννα της Λωραίνης όσο εκείνη ήταν ακόμα εν ζωή. Παράλληλα, έγραψε πολλά έργα με συμβουλές που απευθύνονταν σε βασιλείς και ευγενείς. Το σύνολο του έργου της αριθμεί δεκαέξι πεζά και εικοσιπέντε ποιητικά έργα.
Το ελληνικό αναγνωστικό κοινό μπορεί πλέον να έρθει σε επαφή με Το βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών, έργο που τοποθετείται μεταξύ 1405 και 1407, το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Εστία, χάρη στη μετάφραση των Ν.Ε. Καραπιδάκη-Ν.Κ. Κοκκομέλη, οι οποίοι κατάφεραν να αποδώσουν σε βατά ελληνικά ένα κείμενο με περίπλοκη σύνταξη, γραμμένο σε σχεδόν ακαδημαϊκή γλώσσα της εποχής, χωρίς ωστόσο να είναι ακαδημαϊκό με τη στενή έννοια του όρου.
Η Κριστίν ντε Πιζάν ήταν η πρώτη γυναίκα συγγραφέας στη Γαλλία που έζησε από το έργο της
Η έκδοση είναι εξαιρετικά επιμελημένη και συνοδεύεται από εκτενή εισαγωγή και αναλυτικές παραπομπές, πολύτιμα εργαλεία που διευκολύνουν τον σύγχρονο αναγνώστη να τοποθετήσει το έργο στο ιστορικό του πλαίσιο και να κατανοήσει πληρέστερα τις πηγές και την επιχειρηματολογία της Κριστίν ντε Πιζάν. Όπως σημειώνουν οι μεταφραστές και επιμελητές της έκδοσης, πρόκειται για ένα έργο-σταθμό στην ιστορία των ιδεών και έργο αναφοράς στην ιστορία της λογοτεχνίας, που δεν έπαψε ποτέ να κυκλοφορεί στη διάρκεια των έξι αιώνων από την εμφάνισή του, εξασφαλίζοντας στη συγγραφέα του μια ολοένα αυξανόμενη δημοφιλία. Η Κριστίν ντε Πιζάν ήταν η πρώτη γυναίκα συγγραφέας στη Γαλλία που έζησε από το έργο της και συγκαταλέγεται ανάμεσα στις δέκα γυναικείες προσωπικότητες που άφησαν το στίγμα τους στην ιστορία της Γαλλίας από τον Μεσαίωνα μέχρι τον 21ο αιώνα, αναγνώριση που επικυρώθηκε και συμβολικά στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Παρισιού το 2024, όπου η μορφή της ντε Πιζάν υπήρξε η πρώτη μεταξύ δέκα επιχρυσωμένων αγαλμάτων, τα οποία εκτέθηκαν στις δύο όχθες του Σηκουάνα στο πλαίσιο της εφήμερης έκθεσης «Sororité», στοιχείο που επισημαίνεται και στην ελληνική έκδοση του έργου.
Μια αλληγορική, φεμινιστική αφήγηση
Το Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών θεωρείται από πολλούς μελετητές ένα από τα πρώτα φεμινιστικά κείμενα της ευρωπαϊκής γραμματείας. Πρόκειται για ένα έργο στο οποίο η συγγραφέας επιχειρεί να αντικρούσει τον κυρίαρχο μισογυνικό λόγο της εποχής, συγκεντρώνοντας παραδείγματα γυναικών από την ιστορία, τη μυθολογία και τη λογοτεχνία. Η ηρωίδα του βιβλίου της ντε Πιζάν, Χριστίνα, η οποία ταυτίζεται φυσικά με την ίδια, αδυνατούσε να αντιπαρατεθεί σε αυτές τις απόψεις, ειδικά εφόσον εκφράζονταν από τόσο φημισμένους άνδρες, με αποτέλεσμα να αμφιβάλλει γι’ αυτό που νιώθει, το οποίο ερχόταν σε αντίθεση με τον κυρίαρχο μισογυνικό λόγο της εποχής που, όπως λέει η ίδια, δεν έλειπε σχεδόν από κανένα σύγγραμμα περί ηθικής.
Η ντε Πιζάν επιλέγει να αναπτύξει την επιχειρηματολογία της μέσα από μια αλληγορική αφήγηση. Η πλοκή είναι λιτή και λειτουργεί κυρίως ως το αφηγηματικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ξεδιπλώνεται η υπεράσπιση των γυναικών. Μια μέρα που η νεαρή Χριστίνα βρίσκεται στο δωμάτιό της και μελετά, κουρασμένη από το διάβασμα παίρνει να ξεφυλίσσει μια συλλογή με ποιήματα του Ματθαίολου, έργο που αν και εθεωρείτο ότι μιλάει με σεβασμό για τις γυναίκες, το αντίθετο συνέβαινε. Προβληματισμένη καθώς ήταν από αυτό που διάβασε κι απάνω στη στιγμή που αμφέβαλλε για το αν πράγματι ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα τέτοιοι ισχυρισμοί, εμφανίζονται για να τη στηρίξουν τρεις γυναικείες μορφές που συμβολίζουν τρεις αλληγορικές αρετές.
Στη Χριστίνα ανατίθεται από αυτές τις γυναίκες το καθήκον να οικοδομήσει, μέσω της γραφής, την Πολιτεία των Κυριών, συγκεντρώνοντας τις ιστορίες των άξιων γυναικών της ιστορίας, ώστε να αποκαταστήσει τη μνήμη τους και να αντικρούσει τις συκοφαντίες που επί αιώνες διατυπώνονταν εναντίον του γυναικείου φύλου
Πρόκειται για τη Λογική, την Ορθότητα και τη Δικαιοσύνη, οι οποίες κρατούν στο χέρι τους έναν καθρέφτη, έναν χάρακα κι ένα χρυσό κύπελλο αντίστοιχα. Κοιτώντας κανείς μέσα στον καθρέφτη, βλέπει καθαρά τον εαυτό του και «χάρις σε αυτόν γίνονται αντιληπτές οι ιδιότητες, η ουσία, οι αναλογίες και οι διαστάσεις κάθε πράγματος, και χωρίς αυτόν τίποτα δεν μπορεί να γίνει σωστά». Σε ό,τι αφορά τον χάρακα, αυτός χρησιμεύει στον άνθρωπο ώστε να «ξεχωρίζει το ευθύ απ’ το στρεβλό και ορίζει τη διαφορά μεταξύ του καλού και του κακού», ενώ το χρυσό κύπελλο εξασφαλίζει τη θεία αποκατάσταση. Στη Χριστίνα ανατίθεται από αυτές τις γυναίκες το καθήκον να οικοδομήσει, μέσω της γραφής, την Πολιτεία των Κυριών, συγκεντρώνοντας τις ιστορίες των άξιων γυναικών της ιστορίας, ώστε να αποκαταστήσει τη μνήμη τους και να αντικρούσει τις συκοφαντίες που επί αιώνες διατυπώνονταν εναντίον του γυναικείου φύλου.
Καθώς προχωρά η οικοδόμηση της πόλης, η Κριστίν και οι τρεις αλληγορικές κυρίες φέρνουν διαρκώς στο προσκήνιο μορφές γυναικών από την ιστορία, τη μυθολογία και τη Βίβλο. Ανάμεσά τους συναντά κανείς τις Αμαζόνες, την Αθηνά και τη Δήμητρα, τη Ζηνοβία, τη Σαπφώ, τη Διδώ, την Κασσάνδρα και τη Μήδεια, αλλά και τις βιβλικές μορφές της Σάρας, της Ρεβέκκας και της Ρουθ, καθώς και ένα πλήθος αγίων γυναικών στο τρίτο μέρος. Ο αναγνώστης θα συναντήσει περισσότερες από 160 σπουδαίες γυναίκες στις σελίδες του βιβλίου.
Η επιλογή της ντε Πιζάν να συγκεντρώσει σε ένα έργο τόσες ιστορικές, μυθολογικές και βιβλικές γυναικείες μορφές δεν ήταν βέβαια χωρίς προηγούμενο. Το Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών δεν ήταν το πρώτο βιβλίο που συγκέντρωνε σε έναν τόμο βιογραφίες πραγματικών και μυθικών γυναικών. Περίπου τριάντα χρόνια νωρίτερα, ο Τζοβάνι Βοκάκιος είχε γράψει το Περί των διάσημων γυναικών, το οποίο ήταν τότε το μοναδικό σημαντικό έργο αυτού του είδους. Το έργο του Βοκάκιου αποτέλεσε μία από τις πηγές έμπνευσης της Κριστίν ντε Πιζάν. Ωστόσο, το Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών ήταν το πρώτο ευρωπαϊκό έργο αυτού του είδους που γράφτηκε από γυναίκα και από τη σκοπιά μιας γυναίκας. Η Κριστίν ντε Πιζάν προσέφερε ένα αντίτυπο του βιβλίου στην Ιζαμπώ της Βαυαρίας, όπως ακριβώς είχε κάνει και με τη συλλογή των επιστολών της κατά τη διάρκεια της Διαμάχης του Ρόδου. Μάλιστα, σώζεται η γνωστή μικρογραφία στην οποία η Κριστίν ντε Πιζάν απεικονίζεται να προσφέρει το χειρόγραφο με τα έργα της στη βασίλισσα.
Αποδομώντας τα στερεότυπα
Η ντε Πιζάν απαντά συστηματικά σε όσα καταμαρτυρούν οι άνδρες εναντίον των γυναικών. Στις απόψεις ότι η γυναικεία φύση ρέπει προς την κακία και είναι γεμάτη ελαττώματα, ότι χωρίς τις γυναίκες ο κόσμος θα συνομιλούσε με τους θεούς, ότι δεν διαθέτουν την πνευματική ικανότητα να μάθουν τα νομικά, να παρίστανται στα δικαστήρια ή να κυβερνήσουν, η συγγραφέας αντιπαραθέτει γυναίκες που διακρίθηκαν για τη σοφία, την υψηλή αντίληψη, την επιστημονική γνώση και την επινοητικότητά τους, τόσο στις θεωρητικές όσο και στις πρακτικές τέχνες. Παρουσιάζει γυναίκες που άντλησαν διδάγματα από το παρελθόν, προέβλεψαν το μέλλον μέσα από την εμπειρία τους και έθεσαν τη σοφία και τη γενναιοδωρία τους στην υπηρεσία του κοινού καλού. Στις κατηγορίες περί αστάθειας, πολυλογίας και αδυναμίας να τηρήσουν μυστικά, αντιπαραβάλλει ιστορίες γυναικών που έμειναν ακλόνητες στην πίστη, την αγάπη και τον λόγο τους.
Το Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών ήταν ένα λογοτεχνικό έργο που γράφτηκε συνειδητά με σκοπό να παρουσιάσει μια θετική εικόνα των γυναικών και να αντισταθμίσει τις διαδεδομένες απεικονίσεις τους ως αδύναμων, δόλιων και ανήθικων.
Στην άποψη ότι η κομψότητα συνδέεται με την έλλειψη αγνότητας ή ότι οι γυναίκες επιθυμούν τον βιασμό, αντιτάσσει, μεταξύ άλλων, το παράδειγμα της Λουκρητίας, της οποίας η αυτοκτονία μετά τον βιασμό της αποτέλεσε, σύμφωνα με τη ρωμαϊκή παράδοση, την αφορμή για την ανατροπή της δυναστείας των Ταρκυνίων και την εγκαθίδρυση της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, ενώ όπως αναφέρει η ντε Πιζάν, μετά από αυτό το γεγονός ψηφίστηκε νόμος που προβλέπει τον θάνατο για όποιον άντρα βιάσει μια γυναίκα.
Παράλληλα, προβάλλει γυναίκες που διακρίθηκαν για την αγάπη και την αφοσίωσή τους στους γονείς, τους συζύγους και την οικογένειά τους. Το Βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών ήταν ένα λογοτεχνικό έργο που γράφτηκε συνειδητά με σκοπό να παρουσιάσει μια θετική εικόνα των γυναικών και να αντισταθμίσει τις διαδεδομένες απεικονίσεις τους ως αδύναμων, δόλιων και ανήθικων. Για να αντικρούσει την αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι απατηλές και άπιστες, παρουσιάζει παραδείγματα αγνότητας, σταθερότητας και πίστης στον έρωτα. Για να αντικρούσει την άποψη ότι είναι δόλιες και ανέντιμες, παραθέτει παραδείγματα ακεραιότητας, ειλικρίνειας και αγαθοσύνης. Το βιβλίο επισημαίνει επίσης, σε πολλά σημεία, ότι υπάρχουν λιγότερα παραδείγματα γυναικών ως λογίων ή ηγετών όχι επειδή οι γυναίκες ήταν κατώτερες, αλλά επειδή είχαν πολύ λιγότερες ευκαιρίες να αποκτήσουν την εκπαίδευση που απαιτούνταν για να γίνουν λόγιες ή την εμπειρία που χρειαζόταν για να αναδειχθούν σε ηγέτιδες. Μεταξύ άλλων, το έργο υποστηρίζει ρητά ότι τα κορίτσια πρέπει να λαμβάνουν την ίδια εκπαίδευση με τα αδέλφια τους.
Μετριοπαθής αλλά αποφασιστική επιχειρηματολογία
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι η ντε Πιζάν δεν αρκείται στην παράθεση παραδειγμάτων που αντικρούουν τις εδραιωμένες αντιλήψεις της εποχής. Αναζητά και τα αίτια της μισογυνίας, υποστηρίζοντας ότι οι επικρίσεις πολλών ανδρών δεν πηγάζουν από την πραγματική φύση των γυναικών, αλλά από τις δικές τους αδυναμίες, τις προκαταλήψεις, την εμπάθεια και την αδυναμία τους να ανεχθούν τη γυναικεία αρετή και ικανότητα.
Αξίζει, ωστόσο, να αναδειχθεί το γεγονός ότι η συγγραφέας δεν υιοθετεί συγκρουσιακή ρητορική, ούτε υποστηρίζει ότι όλες οι γυναίκες είναι ενάρετες και όλοι οι άνδρες φαύλοι. Αντιθέτως, σε πολλά σημεία του έργου της φροντίζει να διαχωρίζει τις γενικεύσεις από τις επιμέρους περιπτώσεις, αναγνωρίζοντας ότι υπάρχουν και άνδρες που αντιμετώπισαν τις γυναίκες με σεβασμό, όπως και γυναίκες που δεν ανταποκρίνονται στο πρότυπο της αρετής που η ίδια προβάλλει. Παράλληλα, ο λόγος της παραμένει νηφάλιος, στιβαρός και τεκμηριωμένος, καθώς θεμελιώνεται σε πλήθος ιστορικών, μυθολογικών, βιβλικών και λογοτεχνικών παραδειγμάτων. Ενδεχομένως, τόσο αυτή η μετριοπαθής αλλά αποφασιστική επιχειρηματολογία όσο και η προσήλωσή της στα χριστιανικά ιδεώδη της εποχής, σε συνδυασμό με τη στήριξη ισχυρών πατρώνων, της επέτρεψαν να διεκδικήσει τη θέση της στον χώρο των γραμμάτων και να αναπτύξει το έργο της με αξιοσημείωτη ελευθερία.
＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Δεν έχουν, άρα, την παραπάνω άποψη όλοι οι άνδρες, και ειδικά οι πιο συνετοί, ότι δηλαδή είναι κακό να μορφώνονται οι γυναίκες· πρέπει μάλλον να θεωρήσουμε ότι είναι οι πολλοί ανόητοι που το ισχυρίζονται, επειδή ενοχλούνται όταν οι γυναίκες γνωρίζουν περισσότερα από τους ίδιους. Ο πατέρας σου, άλλωστε, που υπήρξε σπουδαίος φυσιοδίφης και φιλόσοφος, δεν θεωρούσε ότι οι γυναίκες γίνονται χειρότερες μαθαίνοντας γράμματα, και ευχαριστιόταν βλέποντας την κλίση σου, όπως ξέρεις καλά. Η γνώμη της μητέρας σου, αντιθέτως, που ήθελε, σύμφωνα με τις απόψεις της εποχής, να κρατάς σαν κορίτσι τη ρόκα, ήταν η αιτία που δεν προχώρησες στη μόρφωσή σου περισσότερο ούτε σε μεγαλύτερο βάθος. Αλλά όπως λέει και το ρητό που αναφέρθηκε προηγουμένως, “Δεν αλλάζει η φύση του ανθρώπου”, έτσι και η μητέρα σου δεν μπόρεσε να εμποδίσει την έμφυτη έφεσή σου για μάθηση, κι εσύ, χάρις στην κλίση σου, μάζεψες τουλάχιστον μικρές σταγόνες, που δεν θεωρείς πως σ’ έκαναν χειρότερη, αλλά τις έχεις για μεγάλο θησαυρό. Κι όχι αδίκως».
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Κριστίν ντε Πιζάν (1364 - περ. 1430) υπήρξε μια από τις πρώτες επαγγελματίες γυναίκες συγγραφείς της Ευρώπης και μια από τις σημαντικότερες μορφές των γραμμάτων του ύστερου Μεσαίωνα. Με καταγωγή από την Ιταλία (Pizzano της Μπολόνιας) μεγάλωσε στη γαλλική αυλή, όπου ο πατέρας της υπηρετούσε ως αστρολόγος του βασιλιά Καρόλου Ε΄. Παντρεύτηκε σε ηλικία 15 ετών τον Ετιέν ντι Καστέλ, γραμματέα της Αυλής.
Έμεινε χήρα μετά από δέκα χρόνια γάμου και αναγκάστηκε να στηρίξει οικονομικά την οικογένειά της μέσω της συγγραφικής της δραστηριότητας, υπό την προστασία διαφόρων Γάλλων δουκών και του βασιλιά Καρόλου ΣΤ΄. Το πιο γνωστό της έργο, Το βιβλίο της Πολιτείας των Κυριών, αποτελεί μια πρωτοποριακή υπεράσπιση των γυναικών απέναντι στη μισογυνία της εποχής.
