«Νυχτερινό στη Γαλλία» του Φάμπιο Στάσι – Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο σε ένα τρένο προς τον Νότο

Από τις εκδόσεις Ίκαρος, σε άρτια, ρέουσα μετάφραση της Δήμητρας Δότση, κυκλοφορεί στα ελληνικά το Νυχτερινό στη Γαλλία του Φάμπιο Στάσι, μια πορεία τυχαιότητας που οδηγεί σε μια κατάδυση στο οικογενειακό ιστορικό του ήρωα και στην αναψηλάφηση των ριζών του. Ο Βίντσε Κόρσο είναι ο ίδιος ήρωας τριών προηγούμενων βιβλίων του Φάμπιο Στάσι (Κάθε σύμπτωση έχει ψυχή, Σκοτώνω όποιον θέλω, Μαστρο-Τζεπέτο), μόνο που στο «Νυχτερινό» περνά κυρίως σε ενδοσκόπηση και αναζήτηση ταυτότητας.

Προς τη Γαλλική Ριβιέρα

Απόπειρα αυτοπροσδιορισμού στα πλαίσια του φευγαλέου χρόνου, ενός τριημέρου που, λόγω εσφαλμένης επιλογής τραίνου, οδηγεί τον ήρωα σε «time out» από τη συνεχή πάλη με τον χρόνο και σε χρονοκαθυστέρηση. Με δυσκολία, και με τις αναστολές ενός αστού που δεν μπορεί να προβεί εύκολα σε εξορθολογισμό της απόκλισης, εγκαταλείπει για λίγο την «ετικέτα» και τα comfort zones του. Ο ήρωας αναγνωρίζει στον εαυτό του το δικαίωμα στο λάθος, στην αποστασιοποίηση από το αναμενόμενο, στην αξιοποίηση του ακυρωμένου ραντεβού, τελικά στην επανάκτηση του χαμένου χρόνου. Δικαιούται ο άνθρωπος, ποιητική αδεία, να κάνει μια μικρή απερισκεψία και να περάσει σ’ ένα προσωπικό ταξίδι μνήμης; Δικαιούται να ψηλαφήσει το άλμπουμ της ζωής του παίρνοντας το απρόβλεπτο τραίνο για τη νότια Γαλλία;

Μια έγκριτη δημοσιογράφος ρώτησε τον συγγραφέα εάν το Νυχτερινό στη Γαλλία θα μπορούσε να εκληφθεί ως μια λογοτεχνική «αντιστροφή της Οδύσσειας», μια και εδώ ο γιος είναι που αναζητά τον πατέρα: να είναι ο γιος ένας Τηλέμαχος αντλημένος από την «Τηλεμάχεια» του Φενελόν; Κατά πάσαν πιθανότητα, όχι. Πρόκειται, μάλλον, για μιαν αυτόνομη, ανεξάρτητη αφήγηση, που δίνει στον Φάμπιο Στάσι την αφορμή για να πραγματοποιήσει μια διαδρομή (σαν «road movie») μέσω Νάπολης στο Μιλάνο, στη Τζένοβα και στην Côte d’Azur, με τελικό προορισμό τη Νίκαια της Γαλλίας. Να περάσει από τα τοπία, τα κτήρια και τις εικόνες της παιδικής του ηλικίας μέχρι να φτάσει σ’ αυτό το υπέροχο art nouveau ξενοδοχείο στο οποίο χρωστά την ύπαρξή του.

Στο βιβλίο του Στάσι προκύπτει ένας άγνωστος μεγάλης ηλικίας μες στο τραίνο, η μυστηριώδης παρουσία του οποίου λειτουργεί ως καταλύτης: διακειμενικό στοιχείο, ενδολογοτεχνική αναφορά...

Η Κυανή Ακτή είναι η απόληξη μιας διαδρομής αμιγώς μεσογειακής (Μέση Ανατολή, Σικελία, Δαλματικές ακτές, Αλβανία, Ελλάδα, Ιταλική Ριβιέρα, Γαλλική Ριβιέρα, Καταλωνία, κοκ) που φωτίζει το τοπίο της μνήμης του. Στο βιβλίο του Ταμπούκι παρελαύνουν επίσης δωμάτια ξενοδοχείων, νοσοκομεία και νυκτερινές διαδρομές, όπως και συνομιλίες με τυχαίους ανθρώπους· αντίστοιχα, στο βιβλίο του Στάσι προκύπτει ένας άγνωστος μεγάλης ηλικίας μες στο τραίνο, η μυστηριώδης παρουσία του οποίου λειτουργεί ως καταλύτης: διακειμενικό στοιχείο, ενδολογοτεχνική αναφορά, η ιδιότητα του ήρωα ως βιβλιοθεραπευτή/βιβλιοθεραπευόμενου.

Αγάπη χωρίς όριο

Ο Βίντσε Κόρσο ζει σε σοφίτα της Βία Μερουλάνα 268, ακούει δίσκους κλασικής μουσικής κι έχει έναν αγαπημένο σκύλο, τον Ντζάνγκο. Η μητέρα του (σικελικής καταγωγής) τον συνέλαβε όταν ήταν υπάλληλος στα ξενοδοχεία της Γαλλικής Ριβιέρας και μετά τον μεγάλωσε μόνη της, με τη βοήθεια φίλων και γυναικών συναδέλφων της. Πατέρα δεν γνώρισε ποτέ. Από τον πατέρα του τού έχουν απομείνει μόνο τρία βιβλία. Η απώλεια, η εγκατάλειψη, η πατρική φιγούρα είναι τα στοιχεία που συνθέτουν το ιδιότυπο είδος μελαγχολίας που τον συνοδεύει σ’ αυτό το ταξίδι, σε συνδυασμό με έναν βιβλιογραφικό οδηγό: το Νυκτερινό στην Ινδία του Αντόνιο Ταμπούκι και ένα έντονο φως που λούζει το τοπίο, σε συνεχή εναλλαγή με νυκτερινά «πλάνα».

Οι σταθμοί και το τραίνο το ίδιο, προπάντων όμως τα δωμάτια και οι διάδρομοι του ξενοδοχείου, έχουν μια σαρκικότητα μοναδική, είναι απτές εικόνες.

«Κι ύστερα σκέφτηκα πόσες φορές λαχταρούσα να αγκαλιάσω κάποιον, να με αγκαλιάσουν κι εμένα»: η αγάπη και η τρυφερότητα χωρίς όριο (amare sensa misura) σχετίζονται μ' ένα διαρκές έλλειμμα του ανθρώπου, δίνουν το κίνητρο για την αναζήτηση ενός παιδιού που εγκαταλείφθηκε. Επί πέντε συναπτά έτη, ο Βίντσε Κόρσο στέλνει από μια καρτ-ποστάλ στη διεύθυνση που γνωρίζει ότι είναι σημαντική, αφήνοντας κενό το όνομα του παραλήπτη: η Μαντάμ, η ίδια πάντα ιδιοκτήτρια/manageress του ξενοδοχείου «Negresco» της Νίκαιας, θα διακοσμήσει τους τοίχους ενός ολόκληρου διαδρόμου με αυτές τις καρτ-ποστάλ. Και το ταξίδι «τυχαίας προσωπικής έρευνας» του πρωταγωνιστή θα μετατραπεί, αίφνης, σε «συναισθηματικό ταξίδι» - και, μάλιστα, στον προσωπικό χάρτη της μνήμης, σ’ ένα αποκαλυπτικό μωσαϊκό ατομικού πεπρωμένου και συμπτώσεων. «Giallo sentimentale» θα το χαρακτηρίσουν οι Ιταλοί λογοτεχνικοί κριτικοί, δηλαδή «αστυνομικό μυθιστόρημα προσωπικού συναισθηματισμού». Οι σταθμοί και το τραίνο το ίδιο, προπάντων όμως τα δωμάτια και οι διάδρομοι του ξενοδοχείου, έχουν μια σαρκικότητα μοναδική, είναι απτές εικόνες.

Ο αναγνώστης-ερευνητής

Σε ερώτηση δημοσιογράφων για το κατά πόσον ο πρωταγωνιστής του (ένας άνεργος καθηγητής που δημιουργεί ταυτότητα βιβλιοθεραπευτή) παραμένει ο ίδιος με τα προηγούμενα βιβλία του, ο συγγραφέας δήλωσε: «Ο ήρωας έχει αλλάξει. Και το βιβλίο είναι πράγματι σαν απολογισμός. Ένας απολογισμός σε πολλά επίπεδα. Η ιστορία του πατέρα του, η σχέση με τον πατέρα του, που είναι το μεγάλο φάντασμα στη ζωή του. Όμως η ιστορία παραμένει ανοιχτή, ο κύκλος του πένθους δεν κλείνει». Αυτή η δήλωση δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολιών: πρόκειται για πένθος, πρόκειται για ανεπίλυτο μυστήριο που καθορίζει την ταυτότητά του, πρόκειται για ένα μυστικό που επιτακτικά πρέπει να απαντηθεί.

Το αφήγημα της δικής της ζωής έχει κενά που ο ίδιος πρέπει τώρα να συμπληρώσει.

Ο Βίντσε Κόρσο δεν μπορεί να ανιχνεύσει τον γραφικό χαρακτήρα της μητέρας του, μπορεί όμως κάλλιστα να τον αναγνωρίσει. Το αφήγημα της δικής της ζωής έχει κενά που ο ίδιος πρέπει τώρα να συμπληρώσει. Τι σήμαινε μια νύχτα έρωτα; Ποιος ήταν ο εραστής; Τι σχέση έχει αυτός ο έρωτας με την πορεία της ζωής του ήρωα; Τι θέση έχει σε όλα αυτά ένα ορφανοτροφείο της Μασσαλίας; Αυτά τα ερωτήματα, βαλμένα προς το παρόν σε λάθος σειρά, ανασύρουν παιδικές μνήμες με τους παππούδες του στη Σικελία, με πανσιόν και λερωμένα σεντόνια, με πληθώρα γυναικών να τον περιβάλλουν ως παιδί: «Ώρα την ώρα, λεπτό το λεπτό, όλα τα οχυρά που είχα υψώσει ανάμεσα σ’ εμένα και το παρελθόν μου κατέρρεαν» (σελ. 70).

Υπαρξιακή nocturne: «Θα έρθει κάποιος να με ψάξει!»

Ποιο είναι το πεπρωμένο του ήρωα; Η πρόκληση που έχει μπροστά του είναι να συμβιβαστεί με το λάθος τραίνο, να πάρει, σαν άλλος Οιδίποδας, τη διαδρομή που τον οδηγεί στον γενέθλιο τόπο, να απογυμνωθεί από τις αντιστάσεις του, να μην φοβηθεί τις αποκαλύψεις. Αυτό είναι όντως τρομακτικό, αλλά είναι και συναρπαστικό, ιδιαίτερα για κάποιον που νιώθει έντονα τη στέρηση της πατρικής παρουσίας. Από τι θα πιαστεί για να συνεχίσει τον δρόμο; Από μουσικές, από σκέψεις και τσιτάτα από άλλα βιβλία, από την παρηγορητική βεβαιότητα πως από το ξενοδοχείο αυτό έχουν περάσει -αφήνοντας μισοσβησμένα ίχνη- πολλοί συγγραφείς και στοχαστές, από ένα αξεδιάλυτο corpus συναισθημάτων και από κάποιες αινιγματικές κάρτες από διαδρομές του παρελθόντος με εκπεφρασμένα συναισθήματα και ημιτελείς ομολογίες αγάπης ενός άτυχου τυχοδιώκτη πατέρα: «Σ’ έψαξα σε κάθε ξενοδοχείο που κοιμήθηκα. Σε κάθε πόλη που επισκέφθηκα. Σε κάθε βιβλίο που διάβασα. Σε κάθε τραγούδι που τραγούδησα...Μα, ακόμη κι αν μπορούσα να σε συναντήσω, άραγε θα σ’ αναγνώριζα;...Είναι αλήθεια πως αργούμε πάντα να φτάσουμε σ’ αυτούς που αγαπάμε». Ένας έρωτας, σαράντα χρόνια πριν. Και μια εκκρεμότητα άφιξης, η συνεχής αναμονή για το χαμένο παιδί: «Κάποιος θα ‘ρθει να με ψάξει!»

Η τελετουργία του νυκτερινού αυτού ταξιδιού διακόπτεται από ραπίσματα του ανελέητου φωτός της Μεσογείου, διανθίζεται από ρετρό έπιπλα και μπερζέρες, από το απείκασμα του σιδηροδρομικού σταθμού της Νίκαιας, από τον λιμανίσιο αέρα της Μασσαλίας...

Το βιβλίο μοιάζει όντως με nocturne, με λυρική μουσική σύνθεση ρομαντικού ύφους. Η τελετουργία του νυκτερινού αυτού ταξιδιού διακόπτεται από ραπίσματα του ανελέητου φωτός της Μεσογείου, διανθίζεται από ρετρό έπιπλα και μπερζέρες, από το απείκασμα του σιδηροδρομικού σταθμού της Νίκαιας, από τον λιμανίσιο αέρα της Μασσαλίας: «Άλλο ένα οικείο τοπίο, μολονότι απόμακρο πια στη μνήμη μου, απλώθηκε μπροστά στα μάτια μου με όλα τα χρώματά του, τις χαράδρες, τις ανοιχτωσιές του» (σελ. 80). Κατά τη διαδρομή στην Provence επανέρχονται οι βιβλιογραφικές αναφορές του Στάσι στον Ιζό, στον Σιμενόν και στο Φρούριο του Ιφ, για να τις διαδεχθούν, αμέσως μετά, οι συνοικίες της Μασσαλίας και η ανακάλυψη της διεύθυνσης που αναζητά. Η τελική αποκάλυψη, οι καρτ-ποστάλ του πατέρα, το «Allez, venez Milord» της Εντίθ Πιαφ και η επίσκεψη/επανεύρεση του Εαυτού στο νεκροταφείο.

*Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Fabio Stassi γεννήθηκε στη Ρώμη το 1962. Eίναι συγγραφέας και διευθυντής της βιβλιοθήκης Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Sapienza στη Ρώμη. Πρωτοεμφανίστηκε στον συγγραφικό χώρο το 2006. Έχει γράψει δεκατρία μυθιστορήματα, διηγήματα, δοκίμια αλλά και βιβλία για παιδιά.

Το 2013 γνώρισε μεγάλη επιτυχία χάρη στο μυθιστόρημά του Ο τελευταίος χορός του Σαρλό, το οποίο μεταφράστηκε σε 19 χώρες, ενώ στην Ιταλία τιμήθηκε με έξι βραβεία μεταξύ των οποίων και το Premio Selezione Campiello. Το 2016 κέρδισε το βραβείο Scerbanenco για το καλύτερο νουάρ μυθιστόρημα της χρονιάς με το βιβλίο του Η χαμένη αναγνώστρια ( Ίκαρος, 2018), που αγαπήθηκε πολύ και από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, όπως και τα επόμενα βιβλία της σειράς με πρωταγωνιστή τον βιβλιοθεραπευτή Βίντσε Κόρσο Κάθε σύμπτωση έχει ψυχή (Ίκαρος, 2019) και Σκοτώνω όποιον θέλω (Ίκαρος, 2022).

Το μυθιστόρημά του Μαστρο-Τζεπέτο (Ίκαρος, 2023) διακρίθηκε με τα βραβεία Dessì, Benedetto Croce και Stresa. Αγαπήθηκε πολύ και από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, όπως και τα επόμενα βιβλία της σειράς με πρωταγωνιστή τον βιβλιοθεραπευτή Βίντσε Κόρσο Κάθε σύμπτωση έχει ψυχή (Ίκαρος, 2019) και Σκοτώνω όποιον θέλω (Ίκαρος, 2022). Το «Νυχτερινό στη Γαλλία» κυκλοφόρησε επίσης σε μετάφραση της Δήμητρας Δότση.

Μπορείτε να διαβάσετε εδώ συνέντευξή του στον Διονύση Μαρίνο κατά την επίσκεψή του στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, τον περασμένο Μάιο.