«Ένας απόμακρος πατέρας» του Αντόνιο Σκάρμετα (κριτική) – Όταν οι πατρικές φιγούρες απουσιάζουν

Ένας γιος που έρχεται κι ένας πατέρας που φεύγει. Δύο ανδρικές φιγούρες που ακολουθούν αντίρροπες πορείες, αλλά που η δύναμη της συγγένειας είναι ισχυρότερη από εκείνη της απομάκρυνσης. Ο Ζακ, ο νεαρός ήρωας της νουβέλας του Αντόνιο Σκάρμετα Ένας απόμακρος πατέρας, ο στοχαστικός, εσωστρεφής δάσκαλος σε μια επαρχία της Χιλής, θυμίζει έντονα εκείνο το τραυματισμένο πουλί που εντός του θρυμματισμένου οικογενειακού οίκου, προσπαθεί να κάνει τις πρώτες πτήσεις του δίχως την επίρρωση του πατρικού προτύπου.

Ο πατέρας του, Πιερ, ένας Γάλλος που παντρεύτηκε Χιλιανή, αλλά μέσα του κρατάει άσβεστη την τάση για φυγή, την οποία και διαπράττει τη στιγμή που ο γιος του επιστρέφει στα πατρώα εδάφη. Τι παράξενη που είναι καμιά φορά η μοίρα των ανθρώπων: ο ένας να κατεβαίνει από το τρένο κι ο άλλος να ανεβαίνει με προορισμό ένα ταξίδι χωρίς επιστροφή.

Η σχέση πατέρα-γιου

Η παγκόσμια λογοτεχνία βρίθει από ιστορίες που αφηγούνται τη δύσκολη σχέση πατέρα-γιου. Δύσκολη με την έννοια ότι κάθε... Ορέστης οφείλει να σκοτώνει τον δικό του Αγαμέμνονα (κυριολεκτικά ή μεταφορικά) για να καταφέρει να δημιουργήσει το δικό του μέλλον. Τι γίνεται, όμως, όταν ο πατέρας είναι απών;

Εδώ, ο Ζακ στιγματίζεται από την απουσία του πατέρα. Η ζωή του αποχρωματίζεται. Διαρρηγνύεται μέσα του η έννοια της συνοχής του χρόνου και του σκοπού. Είναι σαν το εσωτερικό ρολόι του να έχει σταματήσει στο παρελθόν, τότε που ο πατέρας ήταν παρών, μια αδιαμφισβήτητη παρουσία δίχως δεύτερες σκέψεις.

Προφανώς και η συγκολλητική δύναμη της μητέρας, η οποία στέκεται στο πλευρό του γιου της, είναι σημαντική, αλλά επουδενί δεν καλύπτει το πατρικό κενό. Στην ιστορία του Σκάρμετα, η μητέρα είναι ένας πόλος σταθερότητας, ένα αποκούμπι που δεν αφήνει τον Ζακ να διαλυθεί ολοκληρωτικά. Με τίποτα, όμως, δεν επουλώνει το τραύμα της απουσίας. Πού έχει πάει ο πατέρας; Γιατί έφυγε; Τι ήταν αυτό που τον έκανε να παρατήσει την οικογένειά του δίχως να δώσει μια εξήγηση; Να έφυγε για τη μακρινή Γαλλία, όπως διατείνεται ο φίλος του, ο μυλωνάς του χωριού;

Το ταξίδι 

Ένα ταξίδι με τρένο που θα κάνει ο Ζακ, με σκοπό να επισκεφθεί έναν οίκο ανοχής σε μια κοντινή κωμόπολη, θα αποδειχθεί αποκαλυπτικό, καθώς δεν θα του ξυπνήσει μόνο την άγουρη σεξουαλική του ορμή, αλλά θα του φανερώσει και τον πατέρα του που, όχι, δεν έφυγε για τη Γαλλία, αλλά σαν κυνηγημένος από ένα μυστικό και μια παράνομη σχέση, διαμένει σε εκείνη την πόλη δουλεύοντας σε έναν κινηματογράφο. Η ιστορία του Σκάρμετα δεν διεκδικεί τρόπαια πρωτοτυπίας, δεν δημιουργεί κάποια τομή στο πώς βλέπουμε τη σχέση πατέρα-γιου. Δεν είναι καν αυτή η πρόθεσή του. Ούτε μεγάλα δράματα αναπτύσσονται ούτε ανατροπές που αλλάζουν τον ρου της πλοκής. Μάλιστα, ακόμη κι η αποκάλυψη της παράνομης σχέσης γίνεται με έναν τρόπο φαινομενικά τυπικό και ήπιο, αν και αντιλαμβάνεσαι πως το ειδικό βάρος της είναι μεγάλο, σχεδόν ανυπόφορο για τις πλάτες του πατέρα, εντέλει και του γιου.

Η ποιητικότητα

Υπάρχει μια και επαρκής εξήγηση που κάνει το βιβλίο του Σκάρμετα αξιομνημόνευτο: η ποιητικότητα της γραφής του. Επιλέγει να αναδείξει τα περιγράμματα των συναισθημάτων με προτάσεις που αναμειγνύουν τους χρόνους (παρελθόν που παραπέμπει στην άσβεστη μνήμη και παρόν που καταδεικνύει την ακινησία του παρόντος) με μια λιτότητα γραφής που προσιδιάζει στο ποιητικό ύφος. Υπάρχουν κεφάλαια που διευθετούνται σε λίγες γραμμές, σε ένα σπάραγμα, σε μια ενθύμηση, σε μια παρατήρηση που όμως λαμβάνουν χαρακτήρα επείγοντος γεγονότος.

Ένα διαρκές ταξίδι είναι αυτό το ολιγοσέλιδο βιβλίο. Συμβολοποιείται από τη παρουσία ενός τρένου, και μάλιστα σε έναν σταθμό που επίκειται να κλείσει, όπως πληροφορούμαστε.

Δεν είναι οι πράξεις που εγγράφουν το αποτύπωματά τους στον Ζακ ή τον Πιέρ, αλλά τα απεικάσματά τους. Αυτή η θολή γραμμή ομοιάζει με τα χνάρια του χρόνου που δένει τους ανθρώπους στο παρελθόν τους και δεν τους αφήνει να πορευτούν εν ειρήνη. Παράλληλα, υπάρχει και μια άλλη σχέση που οικοδομείται: αυτή του Ζακ με τον μαθητή του Αουγκούστο. Ένα παιδί που περιβάλλεται από γυναικείες φιγούρες (τη μητέρα του και δύο αδελφές), αλλά του λείπει κι αυτού η ουσιαστική πατρική φιγούρα (καίτοι υπάρχει στη ζωή του).

Οι αναλογίες

Οι αναλογίες είναι εμφανείς: αυτό που λείπει στον Ζακ έρχεται και το βρίσκει στον μικρό μαθητή του, στον οποίο συμπεριφέρεται με τρόπο ουσιωδώς πατρικό, άλλοτε με αυστηρότητα κι άλλοτε με προτρεπτικές κινήσεις που βοηθούν τον μικρό να γευτεί τη χαρά της αποδοχής και της μαθητείας. Ένα διαρκές ταξίδι είναι αυτό το ολιγοσέλιδο βιβλίο. Συμβολοποιείται από τη παρουσία ενός τρένου, και μάλιστα σε έναν σταθμό που επίκειται να κλείσει, όπως πληροφορούμαστε. Αυτοί που περιμένουν στο σταθμό, αλλά κι εκείνοι που κατεβαίνουν από την αμαξοστοιχία δεν είναι τυχαίοι διαβάτες που βρίσκει κανείς σε μια αποβάθρα. Είναι οι ήρωες του Σκάρμετα και κάθε φορά που αποφασίζουν να μεταβούν από το ένα μέρος στο άλλο, μέσα τους κάτι ουσιαστικό μετακινείται. Το ίδιο θα συμβεί και στη μητέρα του Ζακ, όταν από δική του προτροπή θα της πει να πάει στον κινηματογράφο που δουλεύει ο πατέρα του, δίχως όμως να της αποκαλύψει τον σκοπό.

• Διαβάστε επίσης: «Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (κριτική)

Πληγή που κλείνει

Δεν υπάρχει τέλος, δεν υπάρχει συνέχεια: η ιστορία δεν κλείνει τελεσίδικα, όπως δεν ξέρουμε πώς κλείνει μια πληγή. Εντούτοις, υπάρχει μια μορφή συνειδητοποίησης που κατακτά ο Ζακ κι αυτή είναι ότι το παρελθόν δεν γίνεται να εξουσιάζει για πάντα τη ζωή του. Είναι μια αποδεσμευτική απόφαση αυτή που λαμβάνει. Είναι η λυτρωτική δύναμη της λογικής που επιβάλλει η ζωή έναντι της κυριαρχίας του συναισθήματος της «πτώσης» από τον πατρικό οίκο. Τίποτα δεν αφήνεις να πέσει κάτω από αυτό το βιβλίο. Τι κι αν το ολοκληρώνεις μέσα σε λίγες ώρες; Η επενέργειά του μέσα σου κρατάει πολύ περισσότερο. Έχει τη διεισδυτικότητα μιας ματιάς που κοιτάζει τα πράγματα από μέσα προς τα έξω, δίχως να επιθυμεί να προβεί σε αλόγιστες αναλύσεις ή να αναπτύξει επισφαλή δράματα.

Εντέλει, πρόκειται για ένα βιβλίο χωρίς τεχνάσματα, χωρίς στείρα ρητορεία και χωρίς πυροτεχνήματα, αλλά με μια ουσιαστική αγάπη για τα πάθη των ηρώων. Η μετάφραση της Αγγελικής Βασιλάκου είναι άρτια διότι αγγίζει με προσοχή το ποιητικό νήμα πάνω στο οποίο «περπατάει» η ιστορία και δεν το προδίδει ούτε μια στιγμή.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον Αντόνιο Σκάρμετα

Ο Αντόνιο Σκάρμετα (1940-2024) γεννήθηκε το 1940 στη Χιλή και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής. Σπούδασε Φιλοσοφία και Λογοτεχνία στη Χιλή και τη Νέα Υόρκη και δίδαξε λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Χιλής μέχρι το 1973. 

Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες. Ανάμεσα σε αυτά είναι Ο ταχυδρόμος του Νερούδα (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος, 2022) και Οι μέρες του ουράνιου τόξου (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος, 2021). Διετέλεσε πρέσβης της Χιλής στη Γερμανία και τα τελευταία χρόνια της ζωής του έζησε στη χώρα του, αφοσιωμένος αποκλειστικά στη λογοτεχνία.