«Εύα» της Κατ Μποχάνον (κριτική) – Η ιστορία του ανθρώπου γραμμένη πάνω στο γυναικείο σώμα

Στην ταινία «2001: Η οδύσσεια του διαστήματος», ο φακός του Στάνλεϊ Κιούμπρικ εστιάζει σε ένα από τα αρσενικά μέλη μιας ομάδας ανθρωπίδων τη στιγμή που αποσπά ένα οστό από μία σορό, το χτυπάει, αρχικά, στο έδαφος για να απωθήσει μια άλλη ομάδα που πλησίασε απειλητικά στον νερόλακκό τους και τελικά γίνεται όπλο στα χέρια του όταν χτυπά στο κεφάλι έναν από τους εισβολείς. Στη συνέχεια, ο θεατής παρακολουθεί το οστό που από το χέρι του ανθρωπίδη εκσφενδονίζεται στον ουρανό και εκεί γίνεται η μετάβαση στη σύγχρονη εποχή, με την εμφάνιση ενός διαστημόπλοιου στο αχανές μαύρο του διαστήματος.

Στο συλλογικό συνειδησιακό έχει καταγραφεί ως σημείο σταθμός στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους η χρήση των εργαλείων, που εξασφάλισαν στα πρώιμα στάδιά του την κυριαρχία του. Ακόμα και αυτή η ανακάλυψη, φυσικά, θεωρούνταν πως επετεύχθη χάρη στα ευφυή αρσενικά του είδους. Αυτή την εικόνα χρησιμοποιήσει η συγγραφέας του Εύα, Κατ Μποχάνον, για να την αντιπαραβάλλει με μία διαφορετική μα εξίσου επιβλητική, η οποία, όμως, μαρτυρά μία άλλη εκδοχή της Ιστορίας.

Αυτή τη φορά ο φακός πλησιάζει σε μία ομάδα ανθρωπίδων, που αποτελείται από άντρες, γυναίκες και παιδιά, για να εστιάσει σε μία θηλυκή σε προχωρημένη εγκυμοσύνη. Τη βλέπουμε να σκύβει στο νερόλακκο για να πιει νερό και στη συνέχεια απομακρύνεται από την ομάδα και τα αδιάφορα μάτια των αρσενικών για να σκαρφαλώσει σε έναν λόφο, ενώ ένα άλλο μεγαλύτερο θηλυκό την ακολουθεί. Ο θεατής παρακολουθεί τον επώδυνο τοκετό. Στο βλέμμα της επίτοκου υπάρχει ικεσία και το χέρι της, που απλώνεται, ζητά βοήθεια. Το μεγαλύτερο θηλυκό τής συμπαραστέκεται και τη βοηθά να φέρει στον κόσμο το μωρό της. Βλέπουμε το βρέφος να ακουμπά το ασθμαίνον στήθος της μητέρας του.

Λίγες σκηνές αργότερα, το μεγαλύτερο θηλυκό σηκώνει το νεογέννητο ψηλά στον ουρανό, το βρέφος μεταμορφώνεται σε ανθρώπινο μωρό στην αγκαλιά μιας γυναίκας μέσα σε διαστημόπλοιο. Η συγγραφέας παρουσιάζει την υπόθεση ότι η σπουδαιότερη εφεύρεση των προγόνων μας δεν ήταν τα εργαλεία, ούτε η φωτιά, η γεωργία, ο τροχός, η πενικιλίνη. Σύμφωνα με την άποψή της, τα επιστημονικά στοιχεία και τους συλλογισμούς που παραθέτει, η σημαντικότερη ανθρώπινη ανακάλυψη ήταν η γυναικολογία.

Ακόμα και στην υποτυπώδη μορφή της, η γυναικολογία, ως τρόπος διαφύλαξης της ζωής μητέρας και παιδιού, κατέστησε την επιβίωση του είδους εφικτή, καθότι η δημιουργία ανθρώπινων μωρών όχι μόνο περιλαμβάνει μία απαιτητική και επικίνδυνη για το σώμα της μητέρας κυοφορία, αλλά η επιβίωσή τους προϋποθέτει τη φροντίδα τους για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά τη γέννησή τους, σε αντίθεση με κάθε άλλο θηλαστικό. Ακόμα μεγαλύτερη εντύπωση προκαλούν τα ευρήματα που υποδεικνύουν γνώσεις για τον έλεγχο των γεννήσεων, των αμβλώσεων και λοιπών παρεμβάσεων που αφορούν τη γυναικεία γονιμότητα. Για αυτό τον λόγο, στην αντίστοιχη της «Οδύσσειας» του Κιούμπρικ εκδοχή που παραθέτει η συγγραφέας, η γυναίκα στο παράθυρο του διαστημόπλοιου με το ένα χέρι κρατά το μωρό της, ενώ στο άλλο ένα φυλλάδιο όπου αναγράφεται: «Οικογενειακός προγραμματισμός: Η καλύτερη φροντίδα σε χαμηλή τροχιά».

Ο ρόλος του γυναικείου σώματος

Μέσα από ευρήματα της εξελικτικής βιολογίας, της ανθρωπολογίας, της νευροεπιστήμης και της ιατρικής, η Μποχάνον επανεξετάζει την ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης, αναδεικνύοντας τον καθοριστικό ρόλο του γυναικείου σώματος σε μία αφήγηση που κατά βάση υπήρξε ανδροκεντρική. Η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης αφηγούνταν σχεδόν αποκλειστικά με βάση την ανδρική εμπειρία. Στο βιβλίο της, η Κατ Μποχάνον υποστηρίζει ότι αυτή η μονοδιάστατη οπτική έχει δημιουργήσει κενά και ελλείψεις στην κατανόηση της ίδιας της ανθρώπινης φύσης. Με ένα φιλόδοξο και επιστημονικά τεκμηριωμένο έργο, τοποθετεί το γυναικείο σώμα στο επίκεντρο της εξελικτικής ιστορίας ως τον βασικό παράγοντα διαμόρφωσης του ανθρώπινου είδους.

Η συγγραφέας συνδυάζει την επιστημονική αυστηρότητα με την προσωπική άποψη και τον προσιτό λόγο, καθιστώντας σύνθετες επιστημονικές έννοιες κατανοητές χωρίς να απλουστεύει το περιεχόμενό τους.

Αξιοποιώντας δεδομένα από τη γενετική, την ανθρωπολογία, την ιατρική και τις νευροεπιστήμες, η Μποχάνον εξετάζει θέματα όπως η εγκυμοσύνη, ο τοκετός, ο θηλασμός, η εμμηνόπαυση, το ανοσοποιητικό σύστημα και η λειτουργία του εγκεφάλου, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο επηρέασαν την εξελικτική πορεία του ανθρώπου. Η συγγραφέας συνδυάζει την επιστημονική αυστηρότητα με την προσωπική άποψη και τον προσιτό λόγο, καθιστώντας σύνθετες επιστημονικές έννοιες κατανοητές χωρίς να απλουστεύει το περιεχόμενό τους.

Δεν υπήρξε μία Εύα, αλλά πολλές 

Το βιβλίο της Μποχάνον δεν περιορίζεται απλώς στην παρουσίαση πληροφοριών για την κατασκευή εργαλείων ή το αναπαραγωγικό σύστημα. Χωρισμένο σε οκτώ κεφάλαια (Γάλα, Μήτρα, Αντίληψη, Πόδια, Εργαλεία, Εγκέφαλος, Φωνή, Εμμηνόπαυση,  Έρωτας), ανατέμνει τα βασικότερα χαρακτηριστικά του γυναικείου σώματος με αφετηρία την προέλευσή τους. Όπως διευκρινίζει στην εισαγωγή της η συγγραφέας, σε αντίθεση με αφηγήσεις αντίστοιχες της Γένεσης, το ανθρώπινο σώμα δεν ακολούθησε μια γραμμική εξέλιξη, δεν προήλθε από μία Εύα, καθώς κάθε σύστημα στο σώμα μας δημιουργήθηκε σε διαφορετικό χρόνο και τόπο, από διαφορετικές Εύες στις ιδιαίτερες Εδέμ τους.

Η συγγραφέας, παρουσιάζοντας τη δημιουργία των καθοριστικότερων στοιχείων και σταδίων στο ανθρώπινο σώμα, δεν ακολουθεί απλώς την εξελικτική βιολογία, μα αποδομεί το ανδροκεντρικό κατεστημένο που επικρατεί στην έρευνα, στην ανθρωπολογία, στην παλαιοντολογία, στην ιατρική. Πειράματα, δεδομένα, οπτικές, αναλύσεις και θεραπείες διαμορφώνονται με βάση την ανδρική πλευρά, με αποτέλεσμα πολλές γυναίκες να πεθαίνουν, για παράδειγμα, από εμφράγματα, εξαιτίας λανθασμένης διάγνωσης, αφού κάθε ιατρικό δεδομένο προκύπτει από έρευνα πάνω σε ανδρικά σώματα. Το ίδιο ισχύει για τις ανύπαρκτες έρευνες για τα τρανς σώματα.

Προβληματισμοί και ερωτήματα 

Δεν θα σταθούμε στα δεδομένα, τους συλλογισμούς και τις υποθέσεις που καταθέτει η συγγραφέας στη μελέτη της, παρά μόνο σε κάποιους βασικούς προβληματισμούς. Τις απαντήσεις θα τις ανακαλύψει ο αναγνώστης διαβάζοντας το βιβλίο της. Η μητρότητα, ακόμα και για γυναίκες που δεν θα κυοφορήσουν, είναι μία επικίνδυνη υπόθεση. Όλα τα ζώα με μαστικό ιστό μπορεί να εμφανίσουν καρκίνο του μαστού. Στην Αμερική, σύμφωνα με τις στατιστικές που είναι παρόμοιες παγκοσμίως, μία στις οκτώ γυναίκες θα διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού. Πώς, όμως, δημιουργήθηκε ο μαστικός ιστός και η παραγωγή γάλακτος, ενώ οι πρώτες Εύες γεννούσαν αυγά και πώς φτάσαμε τα ανθρώπινα στήθη να βρίσκονται ψηλά στον κορμό, να είναι μόνο δύο, να συνδέονται με τη σεξουαλικότητα και να υπάρχουν και στο ανδρικό σώμα; Πώς περάσαμε στην ύπαρξη μίας μήτρας και μίας κολπικής οδού, ενώ σε άλλα θηλαστικά συναντάμε περισσότερες, και πώς αυτό θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε την ύπαρξη των τρανς σωμάτων;

Πέραν, λοιπόν, από τις καταστροφές ευρείας κλίμακας, που δεν μπορούμε να τις ελέγξουμε, υπάρχει και ο «επικίνδυνος» άνθρωπος, μια κατηγορία στην οποία δεν συμπεριλαμβάνονται μονάχα τέρατα όπως ο Χίτλερ

Πώς συνδέεται η αντίληψη με την ακοή, την όσφρηση και την όραση και ποιες οι διαφορές μεταξύ γυναικείου και αντρικού εγκεφάλου; Τι γίνεται με τα πρότυπα ομορφιάς, τις αποθήκες λίπους στο γυναικείο σώμα και πώς συνδέεται με τη δημιουργία του εγκεφάλου του εμβρύου; Πόση αλήθεια υπάρχει στην αντίληψη περί «συναισθηματικών» γυναικών και περί «υστερίας» που αποδίδεται από το πατριαρχικό αφήγημα; Βιολογικό και κοινωνικό φύλο, έμφυλη ρευστότητα, πολυμορφία, βιολογισμός, ταυτότητα φύλου, τι ορίζεται ως «φυσικό» και τι ως «ηθικό», σεξισμός και queer-φοβική κοινωνία είναι στοιχεία που εξετάζονται πολυπρισματικά.

Ο άνθρωπος, εχθρός του εαυτού του 

Σύμφωνα με τη συγγραφέα, μέσα από αυτό το ταξίδι των διακοσίων εκατομμυρίων χρόνων της εξέλιξης, φτάνουμε στη σύγχρονη εποχή της προόδου και του ανθρώπινου πολιτισμού, για να καταλήξουμε να ξεχωρίζουμε τους δύο μεγαλύτερους κινδύνους για το ανθρώπινο είδος: τους αστεροειδείς, αλλά και τον ίδιο τον άνθρωπο. Πέραν, λοιπόν, από τις καταστροφές ευρείας κλίμακας, που δεν μπορούμε να τις ελέγξουμε, υπάρχει και ο «επικίνδυνος» άνθρωπος, μια κατηγορία στην οποία δεν συμπεριλαμβάνονται μονάχα τέρατα όπως ο Χίτλερ, ή οι πιο εξευγενισμένες εκδοχές τους, όπως ο Τραμπ, ή οι υψηλά ιστάμενοι διεφθαρμένων κυβερνήσεων, αλλά και οι μικροί, καθημερινοί άνθρωποι που υποσκάπτουν κάθε εμπιστοσύνη στους θεσμούς και δημιουργούν ανασφάλεια βάζοντας σε κίνδυνο τους πιο αδύναμους. Πώς λοιπόν θα εναντιωθούμε στους απολυταρχικούς ηγέτες, στα τέρατα, στους δημαγωγούς που απειλούν την ανθρώπινη ύπαρξη όσο και μία μεγάλη φυσική καταστροφή;

Η Μποχάνον, σε πρώτο στάδιο, αμφισβητεί τις καθιερωμένες αφηγήσεις και εν συνεχεία προτείνει έναν πληρέστερο τρόπο κατανόησης της ανθρώπινης εξέλιξης, αποδίδοντας στο γυναικείο σώμα τη θέση που του αναλογεί.

Παρότι εντάσσεται στα βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης, το Εύα αποτελεί μία μελέτη πάνω στις έμφυλες προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που διαμόρφωσαν διηνεκώς και σταθερά την επιστημονική έρευνα και την ιατρική γνώση. Η Μποχάνον, σε πρώτο στάδιο, αμφισβητεί τις καθιερωμένες αφηγήσεις και εν συνεχεία προτείνει έναν πληρέστερο τρόπο κατανόησης της ανθρώπινης εξέλιξης, αποδίδοντας στο γυναικείο σώμα τη θέση που του αναλογεί.

Στο επίκεντρο της μελέτης της τοποθετεί τον αποκλεισμό του γυναικείου σώματος, προχωρώντας σε μια ενδελεχή αναθεώρηση της εξελικτικής ιστορίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα ιδιαίτερα επίκαιρο, καλογραμμένο και τεκμηριωμένο βιβλίο, που καλεί τον αναγνώστη να επανεξετάσει την Ιστορία της επιστήμης μέσα από μια καινοφανή, ουσιαστική οπτική, ισορροπώντας ανάμεσα στην επιστημονική ακρίβεια και τη λογοτεχνική δεινότητα, χωρίς να χάνει ποτέ τον κριτικό της προσανατολισμό.

* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Κατ Μποχάνον (Cat Bohannon) ολοκλήρωσε το διδακτορικό της το 2022 στο Πανεπιστήμιο Columbia, όπου σπούδασε την εξέλιξη της αφήγησης και της νόησης. Κείμενά της έχουν δημοσιευτεί σε πολλά επιστημονικά και μη περιοδικά, μεταξύ των οποίων τα Scientific American, Science, The Βest American Νon-required Reading, The Georgia Review και The Story Collider.

H Εύα είναι το πρώτο της βιβλίο και έχει αποσπάσει πληθώρα διακρίσεων, όπως «New York Times Bestseller», «Foyle’s Non-Fiction Book of the Year», «Guardian Best Book of the Year», «Telegraph Best Book of the Year».