Δέκα χρόνια «Λίγη ζωή» της Χάνια Γιαναγκιχάρα – Πώς διαβάζουμε σήμερα την εναλλακτική στο «μεγάλο αμερικανικό μυθιστόρημα»

Η Λίγη ζωή, το πολυδιαασμένο μυθιστόρημα της Χάνια Γιαναγκιχάρα, μετρά πλέον δέκα χρόνια ζωής, εκατομμυρίων αντιτύπων και αδιάκοπης αγάπης από το αναγνωστικό κοινό. Μετά από πολλές ανατυπώσεις και στα ελληνικά, κρατάμε πλέον στα χέρια μας την επετειακή του έκδοση από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Σκληρόδετο εξώφυλλο, τυπωμένο σόκορο, σελιδοδείκτης-κορδέλα, και φυσικά η γνωστή μετάφραση της Μαρίας Ξυλούρη, που σύστησε το κείμενο στα ελληνικά, διατηρώντας ατόφια την ορμή του. Γιατί διαβάζουμε τη Λίγη ζωή δέκα χρόνια μετά; Τι μας τραβά ακόμα σε αυτό το σύγχρονο «κλασικό;»

Η εκδοτική πορεία της Λίγης ζωής

Ας πάμε, για αρχή, δέκα χρόνια πίσω. Όταν η Χάνια Γιαναγκιχάρα παρέδωσε το δεύτερο βιβλίο της, ανέμενε να το διαβάσουν λίγοι και καλοί. Το ντεμπούτο της, Οι άνθρωποι στα δέντρα, είχε διαγράψει μία αρκετά καλή πορεία, αλλά η ίδια βιοποριζόταν από τη δημοσιογραφία, δεν κυνηγούσε την εμπορική επιτυχία. Όταν λοιπόν της ζητήθηκε να κόψει σχεδόν τα 2/3 του δεύτερου βιβλίου της, η ίδια αρνήθηκε και επέμεινε σε ελάχιστες αλλαγές.

Δέκα χρόνια μετά, το βιβλίο όχι απλά δεν έχει ξεχαστεί, αλλά παραμένει ολοζώντανο εξαιτίας μιας παγκοσμίου κλίμακας «από στόμα σε στόμα» διαφήμισης.

Τον Μάρτιο του 2015 κυκλοφόρησε η Λίγη ζωή και η επιτυχία της ήταν πρωτοφανής. Μέχρι το τέλους του καλοκαιριού, είχε συζητηθεί όσο κανένα άλλο βιβλίο εκείνη την χρονιά και πριν καν εκδοθεί στη Μεγάλη Βρετανία, είχε ήδη καταφέρει να διχάσει την κριτική στις ΗΠΑ. Εκείνη και την επόμενη χρονιά, βρέθηκε στις λίστες αρκετών βραβείων (National Book Award, Kirkus, Women’s Prize, British Book Awards) με σημαντικότερη τη βραχεία λίστα του Μπούκερ. Μάλιστα, ήταν το μεγάλο φαβορί και προκάλεσε μεγάλη έκπληξη ότι δεν βραβεύτηκε τελικά.

Τα χρόνια που ακολούθησαν, οι πωλήσεις του βιβλίου όχι απλά δεν έφθιναν, αλλά αντίθετα από τους νόμους της αγοράς, εκτοξεύτηκαν. Ειδικά στο Ηνωμένο Βασίλειο, έλαχε τόσο ευρείας αποδοχής, ώστε προσωπικότητες από όλους τους χώρους κήρυξαν δημόσια την αγάπη τους για το βιβλίο. Από πολιτικούς, όπως ο τέως υπουργός Εξωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου Ντέιβιντ Λάμι, μέχρι περσόνες της ποπ σκηνής, όπως η Βικτόρια Μπέκαμ και η Ντούα Λίπα. Η τελευταία, σεσημασμένη βιβλιοφάγος όπως ξέρουν όσοι την ακολουθούν στα κοινωνικά δίκτυα, ιδρύτρια του περιοδικού Service 95 και της αντίστοιχης λέσχης ανάγνωσης, είχε υπογράψει και μια επιστολή αγάπης προς το βιβλίο για τον ιστότοπο του Booker.

Επίσης, στο Λονδίνο, το 2023, η Λίγη ζωή μεταφέρθηκε στο θεατρικό σανίδι. Κατά καιρούς, κυκλοφορούν διάφορες ειδήσεις που αφορούν το βιβλίο από όλο τον κόσμο, όπως, για παράδειγμα, στις αρχές του 2025 μάθαμε ότι ήταν ένα από τα πολλά βιβλία που απαγορεύτηκαν στη Λευκορωσία. Εξίσου συχνά θα το συναντήσουμε σε διάφορες λίστες με τα καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα (βλ. Guardian) και τα αγαπημένα του κοινού (NYTimes).

10 χρόνια μετά: ένα «πολιτιστικό φαινόμενο»

Μια δεκαετία μετά την κυκλοφορία του, το βιβλίο όχι απλά δεν έχει ξεχαστεί, αλλά παραμένει ολοζώντανο εξαιτίας μιας παγκοσμίου κλίμακας «από στόμα σε στόμα» διαφήμισης. Μιας τεράστιας κοινότητας αναγνωστών που συζητούν και προτείνουν το βιβλίο. Μια απλή αναζήτηση στα social media και κυρίως στο BookTok αποκαλύπτει εκατοντάδες δακρύβρεχτα βιντεάκια χρηστών που αντιδρούν καθώς το διαβάζουν.

Είναι ένα από τα ελάχιστα βιβλία που έχει δικό του λογαριασμό στο Instagram με 66,6 χιλιάδες ακόλουθους (!). 

Φέτος, η επίσημη σελίδα του Booker το χαρακτήρισε «πολιτιστικό φαινόμενο» και, πράγματι, είναι ένα βιβλίο που δεν έχει σταματήσει να απασχολεί διαρκώς, έχοντας μετατραπεί σε ένα είδος βιβλίου-σταρ. Αυτή η ιδιότητα, μάλιστα, δεν αποδίδεται στη συγγραφέα του, η οποία διατηρεί γενικά χαμηλό προφίλ, αλλά στην αυτόνομη πορεία του έργου. Χαρακτηριστικό ότι είναι ένα από τα ελάχιστα βιβλία που έχει δικό του λογαριασμό στο Instagram με 66,6 χιλιάδες ακόλουθους!

Η Ντούα Λίπα χαρακτήρισε τη Λίγη ζωή ως «το βιβλίο που με έκανε να αμφισβητήσω όσα ήξερα για την αγάπη»

Κοιτώντας τη συλλεκτική έκδοση που κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, δεν βλέπουμε στο εξώφυλλο το γνωστό νεοϋορκέζικο διαμέρισμα που κοσμούσε την paperback έκδοση μέχρι τώρα, αλλά την εικόνα που συνόδευε την πρώτη αμερικάνικη έκδοση, πλέον σήμα κατατεθέν του βιβλίου.

Είναι η εμβληματική φωτογραφία του Peter Hujar με τίτλο «Orgasmic Man» (1969), που απεικονίζει έναν νεαρό άνδρα με μια γκριμάτσα δυσφορίας. Αυτή η οργασμική έκφραση ανάμεσα στην ευαλωτότητα και την οδύνη, τον πόνο και την ευχαρίστηση, είναι η ιδανική πρόσκληση για να εισέλθουμε στον κόσμο του Τζουντ Στ. Φράνσις. Αν νιώθουμε ότι παραβιάζουμε την ιδιωτικότητά του, ότι πρόκειται να γίνουμε μάρτυρες των πιο μύχιων στιγμών του, αυτός ήταν ο επιθυμητός σκοπός. Δεν μένει παρά να το ανοίξουμε και να βυθιστούμε στις σχεδόν 900 σελίδες του.

Οι τέσσερις φίλοι και η εστίαση στον Τζουντ

Το βιβλίο ακολουθεί τέσσερις φίλους στη σύγχρονη αλλά απροσδιόριστη χρονικά Νέα Υόρκη. Οι τέσσερις απόφοιτοι του ίδιου κολεγίου βρίσκονται πλέον στο «Μεγάλο Μήλο» παλεύοντας για την εργασιακή τους ανέλιξη, ο καθένας στο πεδίο του και με βάση την οικονομική του ευχέρεια. Ο σκανδιναβικής καταγωγής γοητευτικός και καλοπροαίρετος Γουίλεμ δουλεύει ως σερβιτόρος αλλά ονειρεύεται να γίνει ηθοποιός, ο μικτής καταγωγής και από ευκατάστατη οικογένεια Μάλκομ είναι αρχιτέκτονας και ο μαύρος Τζέι Μπι, με καταγωγή από την Αϊτή, είναι ένας εκκεντρικός καλλιτέχνης που πειραματίζεται με πολλά είδη. Τέλος, ο μυστηριώδης Τζουντ έχει τα πιο απροσδιόριστα χαρακτηριστικά, ασαφής καταγωγή, άγνωστη οικογένεια και σεξουαλικότητα. Έχει τελειώσει τη Νομική και εργάζεται ως βοηθός εισαγγελέα. Είναι ο πιο λιγομίλητος και αμήχανος από όλους, αλλά οι φίλοι του τον θεωρούν τον πιο έξυπνο και όμορφο. Όλοι εξιτάρονται από το πέπλο άγνοιας που σκεπάζει την ταυτότητα και το παρελθόν του, αλλά όλοι τον αποδέχονται ακριβώς όπως είναι.

Οι στιγμές ζεστασιάς και φροντίδας που θα του προσφέρουν οι φίλοι του, ο θεράπων γιατρός και ο μέντοράς του διακόπτονται από τον τορπιλισμό των αρνητικών συναισθημάτων, της ντροπής και πόνου που κουβαλά.

Οι σχέσεις και η δυναμική ανάμεσα σε αυτή την τετράδα έχει καθιερώσει σε μεγάλο βαθμό τη φήμη του βιβλίου. Τα τέσσερα ονόματά τους κυκλοφορούν σε μπλουζάκια, τσάντες, και ό,τι άλλο μπορεί να φέρει ένα λογότυπο – είναι αυτά που κοσμούν και το σόκορο της νέας έκδοσης από το Μεταίχμιο.

Καθώς, όμως, η αφήγηση προχωρά, ο φακός εστιάζει στο διαμέρισμα της οδού Λίσπεναρντ που νοικιάζει ο Τζουντ με τον Γουίλεμ και σταδιακά αναδεικνύεται ένας ξεκάθαρος πρωταγωνιστής. Μέσα από επιθετικές αναδρομές που τρυπώνουν στην αφήγηση, όπως αναβλύζει και το τραύμα στην πραγματική ζωή, γινόμαστε μάρτυρες της ακραίας βίας που υπέστη ο Τζουντ ως παιδί, έφηβος και ενήλικας, μιας βίας εγγεγραμμένης πάνω στο σώμα και τον ψυχισμό του. Οι στιγμές ζεστασιάς και φροντίδας που θα του προσφέρουν οι φίλοι του, ο θεράπων γιατρός και ο μέντοράς του διακόπτονται από τον τορπιλισμό των αρνητικών συναισθημάτων, της ντροπής και πόνου που κουβαλά. Οι φίλοι του θα προσπαθήσουν να τον στηρίξουν, αλλά οι «ύαινες» του παρελθόντος τραβούν διαρκώς τη διελκυστίνδα πιο δυνατά.

Νέα αρχέτυπα, νέες προοπτικές

Αυτό που ξεχωρίζει, αφενός, στο βιβλίο της Γιαναγκιχάρα είναι η ιδέα να ασχοληθεί με «λίγη ζωή», χωρίς να εμπλέξει στο μυθιστόρημά της τη «μεγάλη» ζωή, δηλαδή ένα πολιτιστικό ή ιστορικό υπόβαθρο. Κάπως άχρονο και ιστορικά απροσδιόριστο, το μυθιστόρημα δεν εμπλέκεται με εκλογές προέδρων, πολιτικά σκάνδαλα, κρίσεις, την 11η Σεπτεμβρίου ή γενικά οτιδήποτε θα συντάρασσε τις ΗΠΑ ή τη Νέα Υόρκη αυτά τα χρόνια που καλύπτει η αφήγηση. Αυτό δίνει χώρο στη συγγραφέα να εστιάσει στους επαγγελματικούς και προσωπικούς στόχους των ηρώων, αλλά και στις σχέσεις που αναπτύσσουν. Παρ’ όλα αυτά, ο τίτλος «λίγη ζωή», που μοιάζει να αφορά τις στιγμές της καθημερινότητας με τις οποίες καταπιάνεται το βιβλίο, αλλάζει σημασία μέσα στην αφήγηση, ενσωματώνοντας πιο σκοτεινές αποχρώσεις και νοηματοδοτήσεις.

Ενσωματώνοντας οργανικά στην αφήγηση ζητήματα ταυτότητας, ρευστής σεξουαλικότητας, αναμέτρησης με το τραύμα και νέων μορφών οικογένειας, το βιβλίο της Γιαναγκιχάρα επαναπροσδιόρισε κατά κάποιο τρόπο το μεγάλο Αμερικανικό μυθιστόρημα στον 21ο αιώνα.

Ταυτόχρονα, η Γιαναγκιχάρα θέτει κατά κάποιον τρόπο την «ατζέντα» του σύγχρονου μυθιστορήματος, γράφοντας για θεματικές που καθόρισαν τη μορφή του τον 21ου αιώνα: διαφορετικότητα, κακοποίηση, ταυτότητες, ενηλικίωση. Κυρίως, για τη δύναμη της φιλίας, τις διαστάσεις και τις μεταμορφώσεις της μέσα στον χρόνο.

Ο συγγραφέας του Αυτό που σου ανήκει και κριτικός λογοτεχνίας Γκαρθ Γκρίνγουελ ανακήρυξε τη Λίγη ζωή «το μεγάλο γκέι μυθιστόρημα», επαινώντας το για την απεικόνιση της ζωής και των σχέσεων γκέι ανδρών, οι οποίοι μάλιστα καλύπτουν ένα φάσμα έκφρασης και εκδήλωσης της σεξουαλικότητάς τους. Όμως δεν θα ήταν υπερβολή να το πάμε ένα βήμα παραπέρα. Ενσωματώνοντας οργανικά στην αφήγηση ζητήματα ταυτότητας, ρευστής σεξουαλικότητας, αναμέτρησης με το τραύμα και νέων μορφών οικογένειας, το βιβλίο της Γιαναγκιχάρα επαναπροσδιόρισε κατά κάποιο τρόπο το μεγάλο Αμερικανικό μυθιστόρημα στον 21ο αιώνα. Δεν είναι τυχαίο ότι η νέα γενιά Αμερικάνων συγγραφέων σήμερα, όπως ο Μπράντον Τέιλορ, ο Όσεαν Βουόνγκ, η Τέιλορ Τζένκινς Ριντ και άλλοι οδεύουν πιο ομαλά στον δρόμο που χάραξε η Γιαναγκιχάρα με μεγάλο κόστος για την ίδια.

Το τραύμα ως αυτοσκοπός;

Η Λίγη ζωή έγινε, ακόμη, ένα σημείο αναφοράς για τα βιβλία που εντάσσονται στο ίδο είδος γραφής. Ερήμην της συγγραφέα, το βιβλίο ξεκίνησε μια «παράδοση», κυρίως στους κόλπους του Booktok, που απαιτεί από τα βιβλία να περιέχουν πολύ «τραύμα» για να γίνουν viral. Αυτή η διάστασή του, όμως, η διαχείριση του τραύματος, είναι και το σημαντικότερο σημείο διχογνωμίας. Η εμμονή της συγγραφέα στην περιγραφή του σωματικού και ψυχικού πόνου του Τζουντ, η απεικόνιση της κακοποίησης, του αυτοτραυματισμού και της επίκτητης αναπηρίας του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Κάποιοι το χαρακτήρισαν «πορνογραφία του τραύματος», μέρος μιας βιομηχανίας που πατά στο τραύμα, κυρίως μειονοτήτων, για να εκβιάσει το συναίσθημα. Η αποτύπωση του Τζουντ επανάφερε στο προσκήνιο και τις αντιδράσεις απέναντι στα αφηγήματα που επιφυλάσσουν μόνο δυστυχία και κακό τέλος για τους κουίρ χαρακτήρες τους.

Από την παράσταση του βραβευμένου θεατρικού σκηνοθέτη Ίβο βαν Χόβε, βασισμένη στο μυθιστόρημα της Χάνια Γιαναγκιχάρα

Αυτή η κριτική, όμως, παραγκωνίζει το συναισθηματικό αντίκτυπο που το συγκεκριμένο βιβλίο έχει σε εκατομμύρια πλέον αναγνώστες, νεαρά κατά βάση άτομα, που δεν νιώθουν απλώς συμπάθεια για τους ήρωες, αλλά ταύτιση. Αφήνοντας για μια άλλη φορά τη συζήτηση για την ανάγκη κατανάλωσης του τραύματος ή τη σαγήνη της δυστυχίας σε νεαρούς αναγνώστες, οφείλουμε εδώ να σταθούμε στην επίδραση της Λίγης ζωής σε τόσο κόσμο. Αν ανατρέξουμε λίγο στον λογαριασμό του βιβλίου στο Instagram που αναφέραμε προηγουμένως, θα βρούμε μαρτυρίες αναγνωστριών και αναγνωστών που δηλώνουν μεταμορφωμένοι από την ανάγνωση, που έχουν στιγματίσει το σώμα τους με τατουάζ από φράσεις του βιβλίου.

Ο Τζουντ, εξάλλου, είναι ένας σύγχρονος ντικενσιανός χαρακτήρας

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αμερικανίδα συγγραφέας ποντάρει στο συναίσθημα αδιαφορώντας για το ύφος, όπως διάφοροι δημοφιλείς συγγραφείς ευπώλητων και προχειρογραμμένων βιβλίων. Η Γιαναγκιχάρα, αντιθέτως, γράφει με ακρίβεια, με πλούσιο λεξιλόγιο και χαρακτηριστική ευγλωττία. Γράφει, ακόμα, υιοθετώντας σκοπίμως μια ουμανιστική φιλοσοφία και σε συνομιλία με την κλασική λογοτεχνία. Ο Τζουντ, εξάλλου, είναι ένας σύγχρονος ντικενσιανός χαρακτήρας, τα πάθη του οποίου έχουν κάτι από Όλιβερ Τουίστ και Ντέιβιντ Κόπερφιλντ.

Μια ανεπανάληπτη αναγνωστική εμπειρία

Αυτό που φαίνεται να ασκεί φοβερή γοητεία είναι η τόλμη της συγγραφέα να απεικονίσει το τραύμα σαν μια ανοιχτή πληγή που πυορροεί, χωρίς ωραιοποιήσεις και εκπτώσεις ρεαλισμού. Μέσα από αυτόν τον ανεπανάληπτο ήρωα, η Γιαναγκιχάρα διερωτάται: τι γίνεται στις περιπτώσεις που δεν μπορείς να ξεφύγεις από το τραύμα; Που κανένας φίλος ή μηχανισμός υποστήριξης δεν μπορεί να σε βοηθήσει; Ενάντια στις εύκολες λύσεις και τα δια μαγείας ευτυχισμένα τέλη, η Γιαναγκιχάρα έπλασε έναν χαρακτήρα που συσσωρεύει το τραύμα με χρόνια και οδυνηρά συμπτώματα μοναξιάς, αποξένωσης και σωματικού πόνου. Έπειτα, απαρνήθηκε τις αφηγήσεις εξυγίανσης και μεταμόρφωσης και μας στέρησε ένα βασικό αφηγηματικό συστατικό της δυτικής λογοτεχνίας: την κάθαρση.

Η πρόσκληση ανάγνωσής του εσωκλείει μια υπόσχεση για ένα ταρακούνημα, για μια πολύ έντονη αναγνωστική εμπειρία, που εγείρει όλα τα συναισθήματα, διαφορετικά για τον καθένα αλλά όλα σε υπερθετικό βαθμό.

Αυτό που διατηρεί, λοιπόν, ζωντανό το ενδιαφέρον για τη Λίγη ζωή και θα συνεχίζει να προτείνεται από αναγνώστρια σε αναγνώστη, είναι το συναισθηματικό αποτύπωμα που αφήνει σε καθέναν από εμάς, ένα κληροδότημα μαρτυρίας που θέλουμε να περάσουμε στους επόμενους. Η πρόσκληση ανάγνωσής του εσωκλείει μια υπόσχεση για ένα ταρακούνημα, για μια πολύ έντονη αναγνωστική εμπειρία, που εγείρει όλα τα συναισθήματα, διαφορετικά για τον καθένα αλλά όλα σε υπερθετικό βαθμό. Ίσως αυτό να είναι και το κλειδί της επιτυχίας του. Ότι κόντρα στους κριτικούς που πασχίζουν να βρουν κριτήρια αξιολόγησης της γραφής, κόντρα στον χρόνο που λειτουργεί αντίστροφα για τις νέες εκδόσεις, κόντρα στις φιλολογικές αναλύσεις, η Λίγη ζωή επιβιώνει γιατί μας προσκαλεί σε μια κατάδυση, συναισθηματικής έντασης και σύγχυσης. Και ποιος δεν θέλει να βιώσει κάτι τόσο σαρωτικό, διαβάζοντας;

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Χάνια Γιαναγκιχάρα (Hanya Yanagihara) είναι Αμερικανίδα συγγραφέας και δημοσιογράφος. Γεννήθηκε στην Καλιφόρνια και πέρασε μεγάλο μέρος της παιδικής της ηλικίας στη Χαβάη.

Πηγή: The Booker Prizes

Στα αμερικανικά γράμματα εμφανίστηκε με το μυθιστόρημα Οι άνθρωποι στα δέντρα. Το δεύτερο βιβλίο της, το διεθνές μπεστ σέλερ Λίγη ζωή, ήταν υποψήφιο για το Βραβείο Μπούκερ.

Σήμερα ζει στη Νέα Υόρκη.