Για το διήγημα του Αλμπέρτο Σαβίνιο (Alberto Savinio) «Ο κύριος Μίνστερ» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Loggia). Εικόνα: Πίνακας του Σαβίνιο.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Ο Αλμπέρτο Σαβίνιο -ψευδώνυμο του Αντρέα ντε Κίρικο- αποτελεί μία από τις πιο πρωτότυπες και δύσκολα ταξινομήσιμες μορφές της ιταλικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Συγγραφέας, ζωγράφος, μουσικός και θεωρητικός της τέχνης, κινήθηκε διαρκώς ανάμεσα σε διαφορετικά πεδία έκφρασης, δημιουργώντας ένα έργο στο οποίο η φιλοσοφία, ο μύθος, η ειρωνεία και η φαντασία συνυπάρχουν.
Μαζί με τον αδελφό του, τον ζωγράφο Τζόρτζιο ντε Κίρικο, συνδέθηκε με τη λεγόμενη μεταφυσική τέχνη, η οποία επιχείρησε να αποκαλύψει, πίσω από την καθημερινή πραγματικότητα, έναν κόσμο αινιγματικό και ανοίκειο. Για τον Ιταλό συγγραφέα, το παράλογο, το όνειρο και η μεταμόρφωση δεν αποτελούν απομακρύνσεις από το πραγματικό, αλλά διαφορετικούς τρόπους προσέγγισής του. Μέσα σε αυτή την αισθητική εντάσσεται το διήγημα Ο κύριος Μίνστερ, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1943 και αποτελεί ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά κείμενα της ώριμης δημιουργικής περιόδου του συγγραφέα. Το έργο εντάσσεται σε μια σειρά αφηγήσεων όπου ο Σαβίνιο εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στην ψυχή, το σώμα, τη μνήμη και την ταυτότητα, με μιαν μάλιστα μεταμορφωτική διάσταση.
Κεντρικός χαρακτήρας του έργου είναι ο κύριος Μίνστερ (κάτι σαν alter ego του Σαβίνιο), ένας άνθρωπος που παρουσιάζεται ως απομονωμένος, εκκεντρικός και βαθιά απορροφημένος από τον προσωπικό του κόσμο. Από την αρχή της αφήγησης γίνεται σαφές ότι η αντίληψή του για την πραγματικότητα διαφέρει από εκείνη των άλλων ανθρώπων. Ο Μίνστερ δεν αντιμετωπίζει τον κόσμο ως ένα σταθερό και ορθολογικά οργανωμένο σύνολο, αλλά ως έναν χώρο όπου τα πράγματα μπορούν ανά πάσα στιγμή να αλλάξουν σημασία.
Στο κατώφλι του θανάτου
Η καθοριστική εμπειρία που μεταμορφώνει τη ζωή του είναι η πεποίθησή του ότι έχει πεθάνει. Το παράδοξο της κατάστασης είναι ότι ο ήρωας συνεχίζει να υπάρχει, να σκέφτεται και να δρα, ενώ ταυτόχρονα θεωρεί ότι ανήκει ήδη στον κόσμο των νεκρών. Ο θάνατος, επομένως, δεν παρουσιάζεται ως τελικό γεγονός, αλλά ως μια νέα μορφή ύπαρξης. Η αντίφαση αυτή αποτελεί τον πυρήνα του διηγήματος και καθορίζει ολόκληρη την πορεία του χαρακτήρα. Μετά από αυτή την εσωτερική ρήξη, η σχέση του Μίνστερ με τον εαυτό του και τον κόσμο αλλάζει ριζικά, φέρνοντάς μας στο νου, από διαφορετικό δρόμο φυσικά, τον Γκρέγκο Σάμσα του Φραντς Κάφκα.
Η παλιά του ταυτότητα αρχίζει να διαλύεται και ο ίδιος εισέρχεται σε μια κατάσταση συνεχούς μεταμόρφωσης (ιδού ξανά οι συσχετίσεις με τον Κάφκα). Το σώμα, η μνήμη και η προσωπική ιστορία δεν λειτουργούν πλέον ως σταθερά σημεία αναφοράς. Ο ήρωας βρίσκεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση, ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές ύπαρξης.
Αποδόμη
Ο Μίνστερ δεν είναι ένας χαρακτήρας που αναζητά απλώς την επίλυση ενός προβλήματος ή την αποκατάσταση μιας προηγούμενης ισορροπίας. Αντίθετα, η πορεία του είναι μια διαδικασία αποδόμησης της βεβαιότητας. Όσο περισσότερο προσπαθεί να κατανοήσει ποιος είναι, τόσο περισσότερο ανακαλύπτει ότι η ταυτότητά του δεν αποτελεί κάτι δεδομένο, αλλά κάτι μεταβαλλόμενο.
Ο θάνατος, η μεταμόρφωση και η αμφιβολία για την ταυτότητα λειτουργούν ως εργαλεία για μια βαθύτερη διερεύνηση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η αφήγηση οργανώνεται έτσι γύρω από μια σειρά αντιθέσεων. Ο ήρωας είναι ζωντανός, αλλά αισθάνεται νεκρός, είναι ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά ταυτόχρονα πολλαπλές δυνατότητες ύπαρξης, ανήκει στον πραγματικό κόσμο, αλλά κινείται συνεχώς σε μια περιοχή που θυμίζει όνειρο. Αυτή η διπλή φύση του χαρακτήρα είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους το έργο έχει συνδεθεί με την έννοια του «διπλού», η οποία αποτελεί κεντρικό μοτίβο στο έργο του Σαβίνιο.
Διαρκής αμφισβήτηση
Είναι προφανές πως ο Σαβίνιο δεν ενδιαφέρεται να γράψει μια φανταστική ιστορία με την παραδοσιακή έννοια. Το ενδιαφέρον του εστιάζεται στη δημιουργία μιας κατάστασης όπου ο αναγνώστης αναγκάζεται να αμφισβητήσει τις συνηθισμένες κατηγορίες με τις οποίες οργανώνει την πραγματικότητα. Ο θάνατος, η μεταμόρφωση και η αμφιβολία για την ταυτότητα λειτουργούν ως εργαλεία για μια βαθύτερη διερεύνηση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ο ήρωας βρίσκεται ανάμεσα στον ζωντανό και στον νεκρό εαυτό του. Η προηγούμενη ταυτότητά του δεν εξαφανίζεται εντελώς, αλλά συνεχίζει να υπάρχει ως ανάμνηση, σκιά ή αντικείμενο παρατήρησης.
Στον Κύριο Μίνστερ, επομένως, η φαντασία δεν προσφέρει διαφυγή, αλλά αποτελεί έναν τρόπο γνώσης. Μέσα από το παράδοξο, ο Σαβίνιο αποκαλύπτει μια αλήθεια που δεν μπορεί να εκφραστεί μόνο με τη λογική: ότι ο άνθρωπος είναι μια ασταθής, σύνθετη και διαρκώς μεταβαλλόμενη ύπαρξη.
Η διπλοτυπία
Έχει, επίσης, ενδιαφέρον ότι ο κύριος Μίνστερ δεν παρουσιάζεται ως μια ολοκληρωμένη και σταθερή προσωπικότητα, αλλά ως μια ύπαρξη σε συνεχή μετάβαση. Η πεποίθησή του ότι έχει πεθάνει δεν αποτελεί απλώς μια παράδοξη ψυχολογική κατάσταση – αποτελεί το σημείο από το οποίο ξεκινά η διάλυση της συμβατικής εικόνας του εαυτού. Ο ήρωας βρίσκεται ανάμεσα στον ζωντανό και στον νεκρό εαυτό του. Η προηγούμενη ταυτότητά του δεν εξαφανίζεται εντελώς, αλλά συνεχίζει να υπάρχει ως ανάμνηση, σκιά ή αντικείμενο παρατήρησης.
Ο άνθρωπος, όπως και ο κόσμος γύρω του, είναι ένα σύνολο αντιθέσεων που δεν οδηγούν απαραίτητα σε σύνθεση.
Παράλληλα, ο νέος εαυτός που δημιουργείται μετά την εμπειρία του θανάτου δεν είναι μια ολοκληρωμένη μορφή, αλλά μια ανοιχτή δυνατότητα. Ο Μίνστερ γίνεται έτσι ένας άνθρωπος που δεν μπορεί πλέον να οριστεί μέσα από μία μόνο ιδιότητα. Αυτή η διάλυση της ενότητας του προσώπου συνδέεται με μια ευρύτερη φιλοσοφική θέση του Σαβίνιο: η πραγματικότητα δεν είναι σταθερή και μονοσήμαντη, αλλά αποτελείται από πολλαπλά επίπεδα. Ο άνθρωπος, όπως και ο κόσμος γύρω του, είναι ένα σύνολο αντιθέσεων που δεν οδηγούν απαραίτητα σε σύνθεση.
Ο κύριος Μίνστερ τελικά μεταλλάσσεται σε γυναίκα, και συγκεκριμένα στη γυναίκα του. Μόνο που δεν έχουμε να κάνουμε με μια τυπική παρενδυσία, αλλά με έναν ιδιότυπο ερμαφροδιτισμό. Από τους πλέον παράδοξους που μπορούμε να βρούμε στη λογοτεχνία. Πρόκειται για την υπόμνηση πως ό,τι τελειώνει δίνει τη θέση του σε κάτι νέο που μόλις ξεκινάει να υπάρχει. Η έννοια του ερμαφρόδιτου, επομένως, λειτουργεί ως αισθητική και φιλοσοφική αρχή. Το έργο συνδυάζει το κωμικό με το τραγικό, το οικείο με το παράξενο, το καθημερινό με το μεταφυσικό. Ο αναγνώστης δεν οδηγείται σε μια τελική εξήγηση, αλλά καλείται να αποδεχθεί την ταυτόχρονη παρουσία πολλών διαφορετικών επιπέδων νοήματος.
Σώμα και ψυχή
Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει και η σχέση ανάμεσα στο σώμα και στην ψυχή. Η πεποίθηση του Μίνστερ ότι έχει πεθάνει δημιουργεί μια ρήξη ανάμεσα στη σωματική του παρουσία και στην εσωτερική του βεβαιότητα. Το σώμα εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά ο ήρωας το αντιμετωπίζει σαν κάτι ξένο. Αυτή η απομάκρυνση από το σώμα αποτελεί μια από τις βασικές μορφές αλλοτρίωσης στο έργο και ταυτόχρονα ένα μέσο για τη διερεύνηση της έννοιας της ψυχής.
Η αφήγηση του Σαβίνιο απομακρύνεται τόσο από τον παραδοσιακό ρεαλισμό όσο και από ένα απλό φανταστικό αφήγημα.
Η διάσταση αυτή συνδέεται με ένα ευρύτερο ενδιαφέρον του Σαβίνιο για τις μεταμορφώσεις. Στα έργα του η μεταμόρφωση δεν σημαίνει απλώς αλλαγή μορφής, αλλά αλλαγή τρόπου αντίληψης. Ο άνθρωπος μεταμορφώνεται επειδή αλλάζει η σχέση του με τον κόσμο και με τον ίδιο τον εαυτό του. Στον Κύριο Μίνστερ, η μεταμόρφωση γίνεται η βασική αρχή της ύπαρξης.
Το γκροτέσκο
Παρόλο που ο πυρήνας του διηγήματος αφορά τον θάνατο και την απώλεια της ταυτότητας, η αφήγηση δεν αποκτά ποτέ έναν αποκλειστικά σκοτεινό χαρακτήρα. Η ειρωνεία και το γκροτέσκο λειτουργούν ως τρόποι απομάκρυνσης από μια παραδοσιακή τραγική αντίληψη της ύπαρξης. Ο Σαβίνιο δεν παρουσιάζει τον θάνατο ως ένα γεγονός που οδηγεί μόνο στον φόβο ή στην απελπισία. Αντίθετα, τον μετατρέπει σε μια παράδοξη εμπειρία γνώσης. Ο Μίνστερ, μέσα από την πεποίθησή του ότι έχει πεθάνει, αποκτά μια διαφορετική οπτική απέναντι στον κόσμο. Η αποστασιοποίηση από την προηγούμενη ζωή του τού επιτρέπει να δει την πραγματικότητα με έναν τρόπο που οι «ζωντανοί» δεν μπορούν.
Το γκροτέσκο στον Σαβίνιο δεν καταστρέφει την πραγματικότητα, αλλά την αποκαλύπτει. Τα παράξενα γεγονότα, οι αντιφάσεις και οι μεταμορφώσεις δεν παρουσιάζονται ως εξαιρέσεις από τον κανόνα, αλλά ως στοιχεία που φανερώνουν την ασταθή φύση του ίδιου του κανόνα. Η κανονικότητα, σύμφωνα με αυτή την οπτική, είναι απλώς μια προσωρινή κατασκευή. Η αφήγηση του Σαβίνιο απομακρύνεται τόσο από τον παραδοσιακό ρεαλισμό όσο και από ένα απλό φανταστικό αφήγημα. Το φανταστικό δεν εισάγεται ως προσωρινή διακοπή της πραγματικότητας, αλλά ως η βαθύτερη μορφή της. Μέσα από τον Μίνστερ, ο συγγραφέας δείχνει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη περιέχει πάντοτε ένα στοιχείο αβεβαιότητας και μυστηρίου. Εξαιρετική και λεπταίσθητη η μετάφραση της Δήμητρας Δότση που υπογράφει και ένα κριτικό κείμενο για το διήγημα.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Αλμπέρτο Σαβίνιο (Αθήνα, 1891-Ρώμη, 1952), ψευδώνυμο του Αντρέα ντε Κίρικο, υπήρξε η πιο πολυδιάστατη προσωπικότητα του ιταλικού εικοστού αιώνα, ένας ιδιότυπος αναγεννησιακός άνθρωπος των νεότερων χρόνων.
Συγγραφέας, ποιητής, ζωγράφος, συνθέτης, δραματουργός και θεωρητικός της τέχνης, κατάφερε να μετατρέψει τον κλασικό πολιτισμό σε έναν λαβύρινθο μοντέρνων επινοήσεων, καθιστώντας την καθημερινότητα έναν τόπο διαρκούς και ανησυχαστικής απορίας, ιδωμένης με χιούμορ και ειρωνεία.
