Συνοπτική ιστορία των μεταφράσεων του... Θωμά Μαν στα ελληνικά – Από τον Στάθη Φερεντίνο (1938) έως τον Γιάννη Καλιφατίδη

Ο Τόμας Μαν είναι ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Η πεζογραφία του συμπύκνωσε με αξιοθαύμαστο τρόπο στοιχεία από την παράδοση του μυθιστορήματος των κεντροευρωπαϊκών χωρών του 19ου αιώνα και ταυτόχρονα αποτέλεσε καθρέφτη της ευρωπαϊκής ιστορίας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, παραμένοντας σημείο αναφοράς για τη λογοτεχνία μέχρι και σήμερα.

Το έργο του περιλαμβάνει ογκώδη μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, δοκίμια, ημερολόγια, την αλληλογραφία του με συγγραφείς και στοχαστές. Η ζωή του υπήρξε ταραχώδης, η σχέση του με τον πατέρα του (ιδιοκτήτη εταιρείας σιτηρών και πρόξενο) δύσκολη και ο θάνατός του, όταν ο Τόμας ήταν ακόμη έφηβος, ήταν η πρώτη από τις πολλές βίαιες αλλαγές στην τροχιά της ζωής του. Ταξίδεψε, διάβασε, αμφισβήτησε, παντρεύτηκε, απέκτησε έξι παιδιά. Η πεζογραφία του Τόμας Μαν υπήρξε απολύτως αλληλένδετη με τη ζωή του, τα δομικά υλικά κάθε κειμένου προέρχονται από θραύσματα καθημερινότητας, κοινωνικών και οικογενειακών σχέσεων, καταπιεσμένης σεξουαλικότητας, φιλοσοφικών ρευμάτων. Έζησε στη Γερμανία, ενώ η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία τον βρήκε στη Ζυρίχη. Λίγα χρόνια μετά εγκαταστάθηκε στις Η.Π.Α., όπου δίδαξε για πέντε χρόνια στο Πρίνστον. Στην Ευρώπη μόνιμα επέστρεψε το 1952, σε μια μικρή πόλη κοντά στη Ζυρίχη. Πέθανε το 1955.

Οι πρώτες εμφανίσεις

Από το 1893 που έκανε την πρώτη του εμφάνιση στο γερμανικό περιοδικό Η Εαρινή Θύελλα με το διήγημα «Οπτασία» μέχρι και τον θάνατό του το 1955, στην Ελλάδα δεν είχε μεταφραστεί κανένα από τα πεζογραφικά βιβλία του Τόμας Μαν. Παρ' όλα αυτά το όνομα του συγγραφέα δεν ήταν άγνωστο στους Έλληνες αναγνώστες μιας και διηγήματά του είχαν μεταφραστεί και δημοσιευθεί σε εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής.

Ο εντοπισμός και η καταγραφή των διηγημάτων ή των αποσπασμάτων από λογοτεχνικά ή και δοκιμιακά κείμενα του Τόμας Μαν, για πρώτη φορά σε ελληνικά περιοδικά και εφημερίδες είναι εργασία, η οποία απαιτεί εξονυχιστική έρευνα και ξεπερνά τις δυνατότητες ενός δημοσιογραφικού κειμένου. Τις βάσεις για μια τέτοια μελέτη έχει βάλει ο Λάμπρος Μυγδάλης στο βιβλίο του Ελληνική βιβλιογραφία Τόμας Μαν (1913-1982) (εκδ. Διαγώνιος), ο οποίος κατέγραψε οτιδήποτε του Τόμας Μαν μεταφράστηκε σε περιοδικά, εφημερίδες και εκδόσεις βιβλίων μέχρι και το 1982. Για την ιστορία να σημειώσουμε, όπως διαβάζουμε στο βιβλίο του Μυγδάλη, ότι η πρώτη αναφορά στον Τόμας Μαν σε ελληνικό έντυπο έγινε στην εφημερίδα Νέα Ελλάς στις 27 Νοεμβρίου 1913 στο άρθρο «Σύγχρονοι Γερμανοί διηγηματογράφοι – Ο κ. Θωμάς Μαν».

Το πρώτο βιβλίο όμως του Μαν που εκδόθηκε στα ελληνικά ήταν το 1938 και δεν ήταν κάποιο από τα πεζογραφικά του αλλά η μελέτη του Ο Φρόυντ και το μέλλον, σε μετάφραση του Στάθη Φερεντίνου για τις εκδόσεις Γκοβόστη.

Το 1956, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Τόμας Μαν, κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Δίφρος δύο εμβληματικά πεζογραφικά του βιβλία. Το Μαγικό Βουνό, σε μετάφραση του ποιητή Άρη Δικταίου και ο Θάνατος στη Βενετία, σε μετάφραση της Μαρίας Κωνσταντινίδη.

Μια σπάνια και σχεδόν άγνωστη μετάφραση σήμερα, για τον Θάνατο στη Βενετία, κυκλοφόρησε το 1965, από τον Δημήτρη Ζορμπαλά (ο οποίος έγραψε και το εισαγωγικό σημείωμα) για τις εκδόσεις Πέλλα.

Δεκαετία του '70: Μεταφράζονται τα πρώτα σπουδαία πεζογραφήματα

Ο Άρης Δικταίος θα αποδειχτεί ο πρώτος και για αρκετά χρόνια ο πιο παραγωγικός μεταφραστής του Μαν στα ελληνικά. Ανέλαβε, εκτός από το Μαγικό Βουνό, τον Θάνατο στη Βενετία, τον Τριστάνο, το Gladius Dei και τον Νόμο (εκδ. Ζαχαρόπουλος, 1971) και δύο χρόνια μετά το μεγαλόπνοο Δόκτωρ Φάουστους (εκδ. Ζαχαρόπουλος, 1973), αποδίδοντας τον τίτλο ως εξής: Δόκτωρ Φάουστους - Ο βίος του Γερμανού συνθέτη Αντριαν Λέβερκυν, ιστορημένος από έναν φίλο.

Το 1970 εκδόθηκε το μυθιστόρημα Ο εκλεκτός σε μετάφραση (από τα αγγλικά) της Στέλλας Βουρδουμπά για τις εκδόσεις Παϊρίδη. Λίγα χρόνια μετά, και συγκεκριμένα το 1973, ο Αλέξανδρος Ίσαρης μετέφρασε για τις εκδόσεις Εγνατία με πρόλογο του Κώστα Ταχτσή, τη νουβέλα Τόνιο Κρέγκερ, σκιαγραφώντας έτσι για πρώτη φορά σε βιβλίο το πρόσωπο του νεαρού Τόνιο. Η απόδοση αυτή του Ίσαρη επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις Ύψιλον το 1982 και ξανατυπώθηκε εκ νέου το 2025, αποδεικνύοντας τη στιβαρή δουλειά του σημαντικού αυτού μεταφραστή.

Έναν χρόνο μετά και συγκεκριμένα το 1974, τη δική του μεταφραστική εκδοχή στον Τόνιο Κραίγκερ, σε έναν τόμο που περιελάμβανε και τον Θάνατο στη Βενετία, έδωσε ο Διονύσης Διβάρης για τις εκδόσεις Πάπυρος, στη σειρά Βίπερ.

Δεκαετία του '80: Καθιερώνεται στη συνείδηση του Έλληνα αναγνώστη

Τα επόμενα χρόνια νέοι τίτλοι βιβλίων του Τόμας Μαν θα κάνουν την εμφάνισή τους παράλληλα με καινούργιες μεταφράσεις τίτλων του που είχαν ήδη αγαπηθεί. Η νουβέλα Ο Μάριο και ο μάγος μεταφράστηκε το 1982 από τον Φώτη Βασινιώτη, ο Ευγένιος Αρανίτσης έγραψε τον πρόλογο και ο τόμος κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ερατώ. Τον επόμενο χρόνο μια νέα μετάφραση της νουβέλας από τον Σταύρο Αντωνίου κυκλοφόρησαν οι εκδόσεις Υάκινθος.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’80, το 1985 ο Κυριάκος Κεντρωτής θα κάνει μια νέα μετάφραση στον Τριστάνο για τις εκδόσεις Ύψιλον και την ίδια χρονιά η Νανά Ησαΐα μεταφράζει (από αγγλική μετάφραση) για τις εκδόσεις Νεφέλη τα Γράμματα του Τόμας Μαν, ανοίγοντας, έπειτα από την Αντιγόνη Χατζηθεοδώρου, η οποία είχε μεταφράσει το 1972 το βιβλίο Η εποχή μου, για τις Εκδόσεις των Φίλων, μια δεύτερη πόρτα προς τη non fiction βιβλιογραφία του Γερμανού συγγραφέα.

Το 1986, η Τούλα Σιετή υπογράφει τη μετάφραση των Μπούντενμπροκ – Η παρακμή μιας οικογένειας για τις εκδόσεις Οδυσσέας και ο Κώστας Σκαλίδης το μυθιστόρημα Η αυτού βασιλική υψηλότης, για τις εκδόσεις Ερατώ. Τον επόμενο χρόνο η Τούλα Σιετή μεταφράζει το τελευταίο και ημιτελές μυθιστόρημα του Τόμας Μαν Οι εξομολογήσεις του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ, επίσης για τις εκδόσεις Οδυσσέας.

Η νουβέλα Τα αλλαγμένα κεφάλια μεταφράζεται το 1988 για πρώτη φορά από τον Νίκο Λίβο στις εκδόσεις Κριτική και την επόμενη χρονιά, οι εκδόσεις Ζαχαρόπουλος επανεκδίδουν Το Μαγικό Βουνό στη μετάφραση του Άρη Δικταίου. Το 1989 εκδόθηκε επίσης ο τόμος Τρεις Νουβέλες – Αναστάτωση και πρώιμος πόνος – Το αίμα των Βέλζουγκεν – Η απατημένη, σε μετάφραση Γιάννη Κοιλή για τις εκδόσεις Κριτική.

Δεκαετία '90: Μεταφράσεις κειμένων με αυξημένες απαιτήσεις

Οι εκδόσεις των βιβλίων του Τόμας Μαν στη δεκαετία του ’90 περιλαμβάνουν δύο εμβληματικές κυκλοφορίες: μια νέα μετάφραση για το Μαγικό Βουνό από τον Θόδωρο Παρασκευόπουλο εντάσσεται στη λευκή σειρά του Εξάντα και κυκλοφορεί σε δύο τόμους. Το μέγεθος των βιβλίων της σειράς, η λιτότητα των εξωφύλλων, η αισθητική συνέπεια και βέβαια τα σπουδαία κείμενα και οι προσεγμένες μεταφράσεις όλων των βιβλίων της λευκής σειράς του Εξάντα, ήταν το ιδανικό περιβάλλον για τη συγκεκριμένη μετάφραση στο Μαγικό Βουνό. Δεύτερο βιβλίο-σταθμός οι Στοχασμοί ενός απολιτικού, σε μετάφραση της Μαντώς Πουλή από τις εκδόσεις Ίνδικτος. Η απεικόνιση της παρακμής του τέλους του 19ου αιώνα και η σοβαρή αμφισβήτηση της πορείας του 20ου εκφράζονται με τη χαρακτηριστική ειρωνεία του Τόμας Μαν.

Από τα σχολικά του κιόλας χρόνια, ο Μαν είχε δείξει το ενδιαφέρον του για όλες τις μορφές τέχνης: έπαιζε βιολί, διάβαζε λογοτεχνία και φιλοσοφία, έγραφε ποίηση και θεατρικά έργα τα οποία ερμήνευε μπροστά στους γονείς και τις θείες του μαζί με τα αδέλφια του, Ίσως γι’ αυτό και τα μη πεζογραφικά του βιβλία καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας του και αφορούν πολυσχιδείς προσωπικότητες όπως ο Σίλερ, ο Σόπενχάουερ, ο Γκαίτε, ο Νίτσε και ο Βάγκνερ.

Το 1993 κυκλοφόρησαν δύο βιβλία του Τόμας Μαν για τον Βάγκνερ, το Πάθος και μεγαλείο του Ρίχαρντ Βάγκνερ (μια διάλεξη για τα 50 χρόνια από τον θάνατο του Βάγκνερ) σε μετάφραση της Μαρίας Αγγελίδου για τις εκδόσεις Αιγόκερως και το Ο Βάγκνερ και η εποχή μας (ανθολογία κειμένων για τον Βάγκνερ από διαφορετικές περιόδους του Μαν), σε μετάφραση του Γιάννη Λάμψα για τις εκδόσεις Printa.

Δύο νέες μεταφράσεις και μια επανέκδοση για τον Θάνατο στη Βενετία, έκαναν την εμφάνισή τους στη δεκαετία του ’90. Αρχικά, το 1990 από τις εκδόσεις Γράμματα, σε μετάφραση της Κλαίρης Τρικεριώτη, και λίγα χρόνια μετά, το 1997, από τη Μαρία Αγγελίδου για τις εκδόσεις Αναστασιάδης. Την επόμενη χρονιά, το 1998, ο Θάνατος στη Βενετία κυκλοφόρησε και από τις εκδόσεις Ίνδικτος, με ένα εκτενές εισαγωγικό σημείωμα του Ηρακλή Δ. Λογοθέτη και την πρώτη μετάφραση της Μαρίας Κωνσταντινίδη.

Και στον 21ο αιώνα τα κείμενα του Τόμας Μαν διατηρούν τη λογοτεχνική τους αξία

Από το σύνολο της βιβλιογραφίας του Τόμας Μαν, μέχρι τις αρχές του 2000 έλειπε ένας σημαντικός τίτλος και το κενό ανέλαβαν να το καλύψουν οι εκδόσεις Gutenberg. Το πιο φιλόδοξο αφηγηματικό εγχείρημα, το τετράτομο Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού (2433 σελίδες), μετέφρασε ο Λευτέρης Αναγνώστου για τη σειρά Orbis Literæ, το 2004. Η έκδοση αυτή, μαζί με τη νέα μετάφραση του Δόκτωρ Φάουστους – Η ζωή του Γερμανού μουσουργού Αντριάν Λεβέρκυν εξιστορημένη από ένα φίλο, από τον Θόδωρο Παρασκευόπουλο για τις εκδόσεις Πόλις (2003) —με επίμετρο του Θανάση Χατζόπουλου και της Όλυς Ψυχοπαίδη— σηματοδότησε την ουσιαστική ολοκλήρωση του πεζογραφικού κανόνα του Μαν στα ελληνικά.

Και αν τα περισσότερα και σημαντικότερα πεζογραφικά έργα του Μαν είχαν μέχρι εκείνη την εποχή μεταφραστεί, οι non fiction εργασίες του αποτελούσαν ένα πρόσφορο πεδίο για μεταφραστές και εκδότες. Ο Θανάσης Λάμπρου μετέφρασε το 2002 το Δοκίμιο για τον Σίλλερ για τις εκδόσεις Ίνδικτος και την ίδια χρονιά ο Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος και ο Στέφανος Ροζάνης το Ταξίδι με τον Δον Κιχώτη για τις εκδόσεις Έρασμος. Για τις ίδιες εκδόσεις, λίγα χρόνια μετά, το 2006 ο Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος μετέφρασε τον Σοπενχάουερ.

Η Γιώτα Λαγουδάκου μετέφρασε το 2003 την Αλληλογραφία 1910 – 1955, με τον Hermann Hesse για τις εκδόσεις Καστανιώτη και ο Λευτέρης Αναγνώστου, το 2009 την Αλληλογραφία 1943 – 1955, με τον Theodor W. Adorno, για τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Ο Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος το 2012 μετέφρασε το Γκαίτε και Τολστόι, για τις εκδόσεις Ύψιλον, ο Βάσος Σουρβίνος το 2016, το Περί γάμου, σε μια ιδιωτική έκδοση, η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου το 2017 το Αυτός ο πόλεμος, για τις εκδόσεις Πόλις και την ίδια χρονιά ο Γιώργος Λαμπράκος το Η φιλοσοφία του Νίτσε υπό το φως της εμπειρίας μας, για τις εκδόσεις Οκτώ.

Και μπορεί τα αμετάφραστα πεζογραφικά έργα του Τόμας Μαν να είχαν ελαττωθεί, πάντα όμως κάτι θα βρισκόταν ή κάτι θα ξαναμεταφραζόταν: Ο Θόδωρος Παρασκευόπουλος, το 2000 μετέφρασε το μυθιστόρημα Η Λόττε στη Βαϊμάρη, για τις εκδόσεις Εξάντας, μετάφραση που χρησιμοποίηθηκε στην επανέκδοση του 2018 από τις εκδόσεις Πατάκη. Ο Αλέξανδρος Κυπριώτης, το 2000 έδωσε τη δική του εκδοχή στον Τόνιο Κραίγκερ και στο Ο Μάριο και ο μάγος για τις εκδόσεις Ίνδικτος και δύο χρόνια μετά, για τις ίδιες εκδόσεις, μετέφρασε 13 διηγήματα που έγραψε ο Μαν από τα 18 έως τα 33 του χρόνια (1893-1908) υπό τον τίτλο Συγκεχυμένα ανέρχονται τα λησμονημένα.

Τα επόμενα χρόνια η Σοφία Γεωργοπούλου θα μεταφράσει (από τα γερμανικά) τον Εκλεκτό, με επιμέλεια του Θόδωρου Παρασκευόπουλου, για τις εκδόσεις Εξάντας και την ίδια χρονιά, το 2005, η μετάφραση του Γιάννη Κοιλή, στην Απατημένη, θα αυτονομηθεί σε έναν τόμο από τις εκδόσεις Κριτική.

Το 2006 είναι η χρονιά που οι εκδόσεις Μεταίχμιο θα εντάξουν στον κατάλογό τους τον πρώτο τίτλο του Τόμας Μαν. Ο Γιώργος Δεπάστας ανέλαβε τη μετάφραση για τις νουβέλες Ο μικρός κύριος Φρίντεμαν και Σκύλος και αφέντης.

Από το 2010 και όσο πλησιάζουμε προς την επέτειο των 70 χρόνων από τον θάνατο του Τόμας Μαν και τη μετατροπή των συγγραφικών του δικαιωμάτων σε public domain, οι εκδόσεις λιγοστεύουν. Αξίζει όμως να αναφέρουμε τον Βασίλη Χ. Παλιγγίνη, ο οποίος μετέφρασε την Απογοήτευση για τις εκδόσεις Κουκούτσι καθώς και τον Γιάννη Πάγκαλο για τη μετάφρασή του στον μικρό εκείνο τόμο με τίτλο Δύο νουβέλες για το φύλο: Όταν ο Γιάπε και ο Ντο Εσκομπάρ πλακώθηκαν στο ξύλο και Έκπτωτη, τόμο που κυκλοφόρησαν οι εκδόσεις Οκτάνα.

2025-2026

Τα βιβλία του Τόμας Μαν που κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες με αφορμή την αποδέσμευσή τους από τα συγγραφικά δικαιώματα, παρουσίασε αναλυτικά ο Διονύσης Μαρίνος σε προηγούμενο άρθρο.

Οι εκδόσεις Μεταίχμιο το 2017 κυκλοφόρησαν το Μαγικό Βουνό στη μετάφραση του Θόδωρου Παρασκευόπουλου, και τον Θάνατο στη Βενετία, σε νέα μετάφραση του Βασίλη Τσαλή. Για τον εορτασμό των 150 χρόνων από τη γέννηση του Μαν και των 70 από τον θάνατό του, ανέθεσαν στην Έμη Βαϊκούση τη μετάφραση δύο σπουδαίων βιβλίων του: τη νουβέλα Τόνιο Κρέγκερ και το μυθιστόρημα Οι Μπούντενμπροκ.

Τον Τόνιο Κραίγκερ μετέφρασε και η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου για τις εκδόσεις Δώμα, ενώ νέες μεταφράσεις είχαμε και από τον Κυριάκο Κεντρωτή στο Κύριος και σκύλος, για τις εκδόσεις Νίκας, και τη Μαρία Μαντή στο Ο Μάριο και ο μάγος, για το Μεταίχμιο. Τελευταίες προσθήκες είναι δύο μεταφράσεις για τη νουβέλα Ο θάνατος στη Βενετία, από τη Μαρία Τοπάλη για τις εκδόσεις Ψυχογιός και από τον Γιάννη Καλιφατίδη για τις εκδόσεις Πατάκη.

Χωρίς να είναι οι μοναδικές που θα κυκλοφορήσουν μέχρι το τέλος της χρονιάς, για την ώρα έχει ανακοινωθεί και αναμένουμε μια νέα μετάφραση στο Ο Μάριο και ο Μάγος από τον Νίκο Σκοπλάκη (ο οποίος έχει γράψει το επίμετρο και τις σημειώσεις) σε έναν τόμο για τις εκδόσεις Κίχλη αλλά και μια ακόμη, νέα μετάφραση για το Μαγικό Βουνό, για τις εκδόσεις Πατάκη.

Αγέραστος… Θάνατος στη Βενετία

Ο Τόμας Μαν έγραψε τη νουβέλα του Der Tod in Venedig – [Ο] Θάνατος στη Βενετία το 1911, εκφράζοντας την ανεξέλεγκτη δυναμική που αναπτύσσεται ανάμεσα σε δίπολα όπως πνεύμα-σώμα, γήρας-νεότητα, ηθική-ομορφιά, παρακμή-γερμανική πειθαρχία, πλατωνικός έρωτας-σωματική πραγματικότητα. Η ιστορία του Φον Άσενμπαχ συνεχίζει να συγκινεί τους αναγνώστες και να ερεθίζει τους μεταφραστές.

Καταγράψαμε 9 μεταφραστές που αναμετρήθηκαν με τη νουβέλα του Μαν

• Μαρία Κωνσταντινίδη (εκδ. Δίφρος, 1956)
• Δημήτρης Ζορμπαλάς (εκδ. Πέλλα, 1965)
• Άρης Δικταίος (εκδ. Ζαχαρόπουλος, 1971)
• Διονύσης Διβάρης (εκδ. Πάπυρος, 1974)
• Κλαίρη Τρικεριώτη (εκδ. Γράμματα, 1990)
• Μαρία Αγγελίδου (εκδ. Αναστασιάδης, 1997)
• Βασίλης Τσαλής (εκδ. Μεταίχμιο, 2017)
• Μαρία Τοπάλη (εκδ. Ψυχογιός, 2025)
• Γιάννης Καλιφατίδης (εκδ. Πατάκη, 2026)

Η καθεμιά από τις εννιά μεταφραστικές απόπειρες είναι ο κοινός τόπος της ικανότητας του κάθε μεταφραστή, της αντίληψης που έχει για την εποχή που διαδραματίζεται η νουβέλα καi των γλωσσικών του επιλογών, με το συνακόλουθο πολιτισμικό βάρος που φέρουν οι λέξεις.

Για να αναδειχτούν καλύτερα όλα τα παραπάνω, κι άλλα περισσότερα, σκεφτήκαμε να παραθέσουμε την πρώτη και την αρχή της δεύτερης παραγράφου από τον Θάνατο στη Βενετία σε 4 μεταφράσεις και αμέσως μετά, για όσους γνωρίζουν γερμανικά, το κείμενο στο πρωτότυπο.

ΜΑΡΙΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗ

❝Ο Γουστάβος Άσσενμπαχ ή Φον Άσσενμπαχ –από τότε που γιόρτασε τα πενηντάχρονά του είχε αποκτήσει αυτόν τον τίτλο– βγήκε απ’ το σπίτι του που βρισκόταν στην Πρίντσεγκεντεστράσσε στο Μόναχο, με την απόφαση να κάνει έναν περίπατο, ολομόναχος, κάποιο ανοιξιάτικο απομεσήμερο του 19…, εκείνο το χρόνο που μήνες τώρα έδειχνε ένα μούτρο γιομάτο απειλές για την ήπειρό μας. Εκνευρισμένος από τη δύσκολη και κουραστική πρωινή δουλειά, που τώρα ακριβώς βρισκόταν στην πιο κρίσιμη φάση της και απαιτούσε εξαιρετική προσοχή, περίσκεψη, διεισδυτικότητα και πειθαρχημένη θέληση, ο συγγραφέας δεν τα κατάφερνε να χαλιναγωγήσει την ορμή της δημιουργίας του που ξεπετιόταν απ’ τα κατάβαθα της ύπαρξής του, εκείνη την «αδιάκοπη ανακύκληση της ψυχής», που προσδιορίζει κατά τον Κικέρωνα την ευγλωττία. Και δεν εύρισκε ούτε και το απομεσήμερο τον ευεργετικό ανάλαφρο ύπνο, που του ήτανε καθημερινά τόσο απαραίτητος, έτσι καθώς ασώτευε ολοένα και περισσότερο τη δύναμή του. Γι’ αυτό αμέσως ύστερα απ’ το τσάι, εβγήκε έξω με την ελπίδα πως ο καθαρός αγέρας και ο περίπατος θα τούκαναν καλό και θα του χάριζαν μια αποδοτική βραδιά.

Πρώτες ημέρες του Μάη και ύστερα από μια υγρασία που βάσταξε μερικές βδομάδες, πλάκωσε ένα νοσηρό, όψιμο καλοκαίρι. Ο αγγλικός κήπος που τώρα μόλις άρχιζε να σκεπάζεται από απαλό πράσινο χνούδι, ήτανε πνιγερός όπως τον Αύγουστο και στη μεριά κατά την πόλη γιομάτος αμάξια και διαβάτες❞.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΑΛΗΣ

❝Ο Γκούσταφ Άσενμπαχ ή φον Άσενμπαχ, όπως ονομαζόταν επισήμως από την ημέρα που έκλεισε τα πενήντα του χρόνια, ξεκίνησε μόνος από το διαμέρισμά του στην Πριντσρεγκέντενστράσε του Μονάχου για έναν μεγάλο περίπατο· ήταν ένα ανοιξιάτικο απόγευμα του έτους 19…, που η απειλητική του όψη πλανιόταν ήδη επί μήνες πάνω από την ήπειρό μας. Νιώθοντας μια έξαψη μετά την επίπονη και επισφαλή εργασία του πρωινού, η οποία τώρα ακριβώς απαιτούσε απ’ αυτόν την ύψιστη συγκέντρωση, περίσκεψη, διεισδυτικότητα και πειθαρχία της θέλησης, δεν μπορούσε να αναστείλει τον παραγωγικό μηχανισμό μέσα του –εκείνο το «motus animi continuus», ουσιώδες κατά τον Κικέρωνα γνώρισμα της ευγλωττίας– που δεν είχε καταλαγιάσει ούτε μετά το γεύμα, καθώς ο συγγραφέας δεν είχε καταφέρει να παραδοθεί στον ανακουφιστικό, γλυκό μεσημεριάτικο ύπνο, τον τόσο απαραίτητο καθημερινά για τις φθίνουσες πλέον δυνάμεις του. Έτσι λοιπόν, μετά το τσάι βγήκε στο ύπαιθρο, με την ελπίδα ότι ο καθαρός αέρας και η κίνηση θα τον αναζωογονήσουν και θα του εξασφαλίσουν ένα γόνιμο βράδυ.

Ήταν αρχές του Μάη και μετά από κάμποσες εβδομάδες με ψύχρα και υγρασία ο καιρός θύμιζε κατακαλόκαιρο. Ο Αγγλικός Κήπος, αν και μόλις άρχιζε να πρασινίζει, ήταν αποπνικτικός όπως τον Αύγουστο και προς την πλευρά που γειτόνευε με την πόλη ήταν γεμάτος άμαξες και περιπατητές❞.

ΜΑΡΙΑ ΤΟΠΑΛΗ

❝Ο Γουσταύος Άσενμπαχ ή Φον Άσενμπαχ, όπως τον αποκαλούσαν πλέον επίσημα μετά τα πεντηκοστά του γενέθλια, ξεκίνησε μονάχος από το σπίτι του στην Πριντσρεγκέντενστρασε του Μονάχου για έναν μακρύ περίπατο. Ήταν ένα ανοιξιάτικο απόγευμα του έτους 19…, χρονιά που είχε ξεκινήσει απειλητικά για την ευρωπαϊκή μας ήπειρο. Εξημμένος από τη δύσκολη και επικίνδυνη εργασία του πρωινού που απαιτούσε, τώρα ειδικά, πολύ μεγάλη προσοχή, περίσκεψη, επιμονή και ακρίβεια της θέλησης, ο συγγραφέας δεν είχε καταφέρει ούτε μετά το μεσημεριανό φαγητό να βάλει φρένο στην παραγωγική μηχανή που δονούνταν εντός του, εκείνο το «motus animi continuus» στο οποίο, κατά τον Κικέρωνα, συνίσταται η φύση της ευφράδειας· δεν πήρε τον ανακουφιστικό υπνάκο που τόσο ανάγκη τον είχε μια φορά μέσα στη μέρα, καθώς φθείρονταν ολοένα και περισσότερο οι δυνάμεις του. Αποζήτησε, λοιπόν, αμέσως μετά το τσάι το ύπαιθρο, ελπίζοντας ότι ο αέρας και η κίνηση θα τον αναζωογονούσαν και θα λειτουργούσαν υποβοηθητικά ώστε να είναι παραγωγικός το βράδυ που θα ακολουθούσε.

Άρχιζε ο Μάιος και, έπειτα από εβδομάδες βροχής και κρύου, ήρθε ένα κάλπικο κατακαλόκαιρο. Αν και είχε μόλις αρχίσει να πρασινίζει τρυφερά, ο Αγγλικός Κήπος τυλιγόταν στην αχλή σαν να ήταν Αύγουστος, ενώ από τη μεριά της πόλης είχε γεμίσει αμάξια και περιπατητές❞.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΛΙΦΑΤΙΔΗΣ

❝Ένα ανοιξιάτικο απόγευμα του έτους 19…, μιας χρονιάς που εδώ και μήνες δεν είχε πάψει να δείχνει στην ευρωπαϊκή ήπειρο τη δυσοίωνη και απειλητική όψη της, ο Γκούσταβ Άσενμπαχ ή μάλλον, Φον Άσενμπαχ, όπως ονομαζόταν επισήμως από το πεντηκοστό έτος της ηλικίας του, βγήκε από την κατοικία του στην Πριντς-Ρεγκέντεν-Στράσε του Μονάχου για να κάνει έναν μεγάλο, μοναχικό περίπατο. Μετά τη δύσκολη και κοπιαστική εργασία των πρωινών ωρών, που σε τούτη την κρίσιμη καμπή απαιτούσε από τον ίδιο μέγιστη προσήλωση, περίσκεψη, ενάργεια και πειθαρχημένη βούληση, ο συγγραφέας βρισκόταν σε υπερδιέγερση, αφού ούτε και μετά το γεύμα είχε καταφέρει να βάλει φρένο στην ακαταπόνητη παραγωγική μηχανή μέσα του –στο λεγόμενο motus animi continuus, όπου ο Κικέρων εντοπίζει την ουσία της ευγλωττίας– και να βρει καταφύγιο στον ευεργετικό μεσημεριανό ύπνο, μια καθημερινή ανάγκη τόσο απαραίτητη για να αντισταθμίσει την ολοένα και μεγαλύτερη εξασθένηση των δυνάμεών του. Αφού, λοιπόν, τελείωσε το τσάι του, πήρε τους δρόμους, με την ελπίδα ότι ο καθαρός αέρας και η κίνηση θα τον αναζωογονούσαν και θα τον αντάμειβαν με γόνιμες σκέψεις για να συνεχίσει τη δουλειά του το βράδυ.

Ήταν αρχές Μαΐου και, ύστερα από βδομάδες ολόκληρες με βροχή και αγιάζι, όλα έδειχναν πως είχε καλοκαιριάσει για τα καλά. Αν και τα δέντρα στον Αγγλικό Κήπο είχαν μόλις πετάξει τα πρώτα τρυφερά τους βλαστάρια, ο τόπος ήταν τυλιγμένος σε μια βαριά αυγουστιάτικη κουφόβραση, με το πάρκο στις παρυφές της πόλης να έχει πλημμυρίσει από αμάξια και περιπατητές❞.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ THOMAS MANN 

❝Gustav Aschenbach oder von Aschenbach, wie seit seinem fünfzigsten Geburtstag amtlich sein Name lautete, hatte an einem Frühlingsnachmittag des Jahres 19.., das unserem Kontinent monatelang eine so gefahrdrohende Miene zeigte, von seiner Wohnung in der Prinz-Regentenstraße zu München aus, allein einen weiteren Spaziergang unternommen. Überreizt von der schwierigen und gefährlichen, eben jetzt eine höchste Behutsamkeit, Umsicht, Eindringlichkeit und Genauigkeit des Willens erfordernden Arbeit der Vormittagsstunden, hatte der Schriftsteller dem Fortschwingen des produzierenden Triebwerks in seinem Innern, jenem »motus animi continuus«, worin nach Cicero das Wesen der Beredsamkeit besteht, auch nach der Mittagsmahlzeit nicht Einhalt zu tun vermocht und den entlastenden Schlummer nicht gefunden, der ihm, bei zunehmender Abnutzbarkeit seiner Kräfte, einmal untertags so nötig war. So hatte er bald nach dem Tee das Freie gesucht, in der Hoffnung, daß Luft und Bewegung ihn wieder herstellen und ihm zu einem ersprießlichen Abend verhelfen würden.

Es war Anfang Mai und, nach naßkalten Wochen, ein falscher Hochsommer eingefallen. Der Englische Garten, obgleich nur erst zart belaubt, war dumpfig wie im August und in der Nähe der Stadt voller Wagen und Spaziergänger gewesen❞.

^＊Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.