Ιστορία, κοινωνία, πολιτική, πολιτισμός: 50 βιβλία του 2025 που μας ανοίγουν νέους ορίζοντες

Πενήντα βιβλία σύγχρονης ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας, κοινωνιολογίας, φιλοσοφίας, ανθρωπολογίας, βιβλία για τον πολιτισμό και την κουλτούρα, αλλά και βιογραφίες και πολιτικά απομνημονεύματα, βιβλία που ανοίγουν νέους ορίζοντες σε πολλά και διαφορετικά πεδία γνώσης και στοχασμού.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Γιάννης Βούλγαρης, Στην άκρη του γκρεμού – Ελλάδα 2007-2019 (εκδ. Μεταίχμιο)

Η νέα μελέτη του ομότιμου καθηγητή και συγγραφέα για το τι οδήγησε στα μνημόνια, τι συνέβη κατά τη διάρκεια τους μέχρι την έξοδο απ’ αυτά. Υπήρχαν προειδοποιήσεις και ποιοι τις έστελναν, πώς παρόλα αυτά το πολιτικό και κομματικό σύστημα αιφνιδιάστηκε όταν ξέσπασε η κρίση και αντέδρασε με σπασμωδικό τρόπο. Πώς  αυτές οι αδυναμίες οδήγησαν στο ένα μετά το άλλο σκληρά μνημόνια, ποια ήταν  η διαχείριση και των τριών, ποιες οι αδυναμίες μας αλλά και ποιες οι αδυναμίες των δανειστών και πώς τελικά καταφέραμε να μείνουμε στην ΕΕ και όχι μόνο στο ευρώ. Με τη γνωστή ορθολογική του προσέγγιση ο συγγραφέας αναλύει τι πρέπει να κάνουμε στο εξής για να μη τα βρούμε όλα αυτά πάλι μπροστά μας και τότε ίσως η επανάληψη θα είναι σίγουρα  τραγωδία. 

Τάσος Γιαννίτσης, Ελλάδα 1953-2024 – Χρόνος και Πολιτική Οικονομία (πρόλογος: Κώστας Κωστής, εκδ. Πατάκη)

Ο Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών μας παρουσιάζει εδώ μια εξαιρετική μελέτη για την πορεία της ελληνικής οικονομίας αλλά και την κουλτούρα που συνόδευσε αυτή την πορεία από το 1954 έως το 2024. Τι συνέβη από το 1954 έως το 1974 σχετικά με τα στάδια της μεταπολεμικής οικονομικής ανάπτυξης,  ποιες αναπτυξιακές πολιτικές εφάρμοσε το ελληνικό κράτος αυτά τα χρόνια, τι έγινε με τις ιδιωτικοποιήσεις, τις διεθνείς επενδύσεις, τι οδήγησε στην χρεοκοπία του 2009, πόσο μεγάλη είναι η ευθύνη της κουλτούρας της «εύκολης ανάπτυξης» γι’ αυτή την χρεοκοπία και τέλος πώς φτάσαμε στις τελευταίες δεκαετίες της Μεταπολίτευσης στην απαξίωση του δημόσιου χώρου, να λίγα από τα θέματα που θίγονται εδώ. Πολύτιμο ανάγνωσμα για κάθε ένα και μια που ανησυχεί για την πορεία αυτής της χώρας. 

Θάνος Βερέμης, Γιάννης Κολιόπουλος, Ελλάς, Η σύγχρονη συνέχεια – Από το 1821 μέχρι σήμερα (μτφρ. των ενοτήτων 2 και 4 του κεφαλαίου ΙΑ και των κεφαλαίων ΙΒ και ΙΔ: Κωστής Καλογρούλης, εκδ. Καστανιώτη)

Δύο κορυφαίοι Έλληνες ιστορικοί ένωσαν τις δυνάμεις τους για πρώτη φορά το 2006, για να επανεκδοθεί πάλι προσφάτως, ένα από τα πιο κλασικά έργα για την ελληνική ιστορία από το 1821 έως τις μέρες μας. Το έργο όμως δεν ακολουθεί την πεπατημένη της χρονολογικής συνέχειας, αλλά χωρίζει την ιστορία της νεωτερικής Ελλάδας σε 14 ενότητες. Έτσι οι δυο ιστορικοί μας ξεκινούν από τις πηγές της Ελληνικής Επανάστασης, από το πώς διαμορφώθηκαν τα όρια του έθνους, από το πώς στοχάστηκαν την ελεύθερη Ελλάδα σημαντικοί στοχαστές, από την Ελληνική Πολιτεία τον καιρό της Επανάστασης, την κοινωνία που συγκροτείτο τότε, την απελευθέρωση και όσα συνέβησαν μετά από αυτήν σχετικά με το Ανατολικό και  Μακεδονικό ζήτημα για να φτάσουν στης δεκαετία των πολέμων (1912-1922) με τον Εθνικό Διχασμό που συνέβη σ’ αυτή και για να ολοκληρώσουν με το πώς διαμορφώθηκαν σ’ αυτόν τον τόπο η εκπαίδευση, η Εκκλησία, ο στρατός, η ιδεολογία, το κράτος, η οικονομία και η κοινωνία. Περιττό να τονιστεί ότι κανένας που ενδιαφέρεται για να μάθει πώς συγκροτήθηκε αυτό το έθνος, δεν πρέπει να παραμελήσει να διαβάσει αυτό το βιβλίο.

Γιώργος Α. Λεονταρίτης, Ζαχαριάδης – Καραγιώργης «Απομεινάρια μοναξιάς» – Άγνωστα ντοκουμέντα για το τέλος της ζωής τους (εκδ. Καστανιώτη)

Ο γνωστός δημοσιογράφος και συγγραφέας, «φυσιοδίφης» της ιστορίας της ελληνικής και ευρωπαϊκής Αριστεράς, καταθέτει εδώ νέα, άγνωστα ντοκουμέντα και τεκμήρια για το τέλος της ζωής δυο μεγάλων στελεχών της Αριστεράς και φίλων μεταξύ τους που η μοίρα αλλά και οι διαφορετικές προσεγγίσεις της ίδιας αντίληψης για τον κόσμο, τούς έφερε αντίπαλους. Και οι δυο εξοντώθηκαν, για διαφορετικούς λόγους, από αυτό το οποίο πίστεψαν, λάτρεψαν και αφοσιώθηκαν σ’ αυτό. Ο συγγραφέας φέρνει στο φως νέα στοιχεία για τη πολυτάραχη ζωή και τον θάνατό τους. Συγκινητική είναι η αναφορά του στη γενναία και διανοούμενη σύζυγο του Καραγιώργη, τη Μαρία.

Σπύρος Γιώτης, Δυο δρόμοι – Ελληνική μειονότητα, εθνικισμός και αντιφασισμός στην Αλβανία κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (εκδ. Αλεξάνδρεια)

Θέλει αρετή και τόλμη να γράφει κανείς για ένα τόσο δύσκολο, αποκαλούμενο και εθνικό, θέμα, όπως η θέση της ελληνικής μειονότητας στην κατεχόμενη από του Ιταλούς Αλβανία κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και ο συγγραφέας και διδάκτωρ ιστορίας τα έχει αυτά τα στοιχεία και γι’ αυτό και δεν διστάζει να αποδομήσει την ιδέα της ενιαίας ελληνικής μειονότητας σ’ αυτή την ιστορική στιγμή. Στα νέα αρχειακά τεκμήρια ο συγγραφέας εντοπίζει άγνωστες πτυχές της ιστορίας της ελληνικής μειονότητας που αφορούν την ιταλική πολιτική απέναντι στους Βορειοηπειρώτες, τη μειονοτική εκπαίδευση, τη δράση της οργάνωσης. Ενώ στο μικροσκόπιό του μπαίνει το δύσκολο θέμα της πολιτικής των δυο αντιστασιακών κινημάτων, του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, απέναντι στην ελληνική μειονότητα, και την προσπάθεια να ποδηγετήσουν αυτή τη μειονότητα οιεθνικιστικές οργανώσεις.

Δημήτρης Μπαχάρας, Πώς και γιατί φτάσαμε στην Ελληνική Επανάσταση – Ιστορίες προυχόντων πριν από το 1821 (εκδ. Εστία)

Ένας μύθος για τη Ελληνική Επανάσταση, κόντρα σε όλα τα στοιχεία, θέλει τους οικονομικά ισχυρούς Έλληνες, τους κοτζαμπάσηδες με άλλα λόγια, είτε να μη συμπορεύονται με αυτήν είτε ακόμη χειρότερα να τής θέτουν εμπόδια. Ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου και ιστορικός στην προσεκτική μελέτη του, ιδιαιτέρως καλογραμμένη, υποστηρίζει το αντίθετο. Έχουμε εδώ την ιστορία γνωστών (Δεληγιάννηδες, Λόντοι, Ζαΐμηδες) και αγνώστων στο ευρύ κοινό προκρίτων της Πελοποννήσου τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια πριν από την Επανάσταση (οι Περρουκαίοι, ο Σωτήρης Χαραλάμπης και ο Αθανάσιος Κανακάρης-Ρούφος), οι οποίοι συνεργάστηκαν στενά μεταξύ τους για να προετοιμάσουν την Επανάσταση. Παράλληλα με αυτή την εξιστόρηση ο συγγραφέας περιγράφει τις σχέσεις των προυχόντων με τους Τούρκους που ζούσαν στην Πελοπόννησο αλλά και με τους Οθωμανούς αξιωματούχους, τον Πασά της Πελοποννήσου, την Υψηλή Πύλη.

Συλλογικό, Η Ελληνική Επανάσταση ως Οθωμανική Κρίση (Επιμέλεια: Ελένη Γκάρα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου)

Έντεκα επιστήμονες  γράφουν για έντεκα ιστορικές στιγμές που όλες  μαζί συνθέτουν το μωσαϊκό των σχέσεων του ελληνικού με τον μωαμεθανικό κόσμο κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Στιγμές που βάθυναν την κρίση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οδήγησαν στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. Οι έντεκα μελέτες προσεγγίζουν με πρωτότυπο τρόπο, η καθεμία, την κρίση νομιμοποίησης, την κρίση ηγεμονίας, την κοινωνική κρίση που είχε ξεσπάσει από τον 18ο αιώνα στον οθωμανικό κόσμο και αποδεικνύουν πως η Ελληνική Επανάσταση ήταν αποτέλεσμα πολύ πιο σύνθετων διαδικασιών απ’ αυτές που περιγράφονται στα προπαγανδιστικά εγχειρίδια ένθεν κακείθεν. Αξίζει να διαβαστεί με προσοχή και απροκατάληπτα.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ

Jürgen Osterhammel & Jan C. Jansen, Αποικιοκρατία – Ιστορία, μορφές, συνέπειες (μτφρ. Γιάννης Κοιλής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Οι δυο Γερμανοί πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και συγγραφείς εξετάζουν την αποικιοκρατία από το 1500 έως το 1974. Αναλύουν το πώς προέκυψε η κυριαρχία των Ευρωπαίων, αλλά και των Βορειοαμερικανών και των Ιαπώνων σε μεγάλα τμήματα της Αφρικής, της Ασίας και της Νότιας Αμερικής. Μια ιστορική διαδικασία όπου η κατάκτηση συνοδευόταν από τη βία, την αντίσταση και τη συνεργασία των τοπικών πληθυσμών, των γηγενών απέναντι στους κατακτητές. Πώς διαμορφώθηκε το αποικιακό κράτος, ποιοι τύποι καθεστώτων υπήρχαν σ’ αυτό, ποια η γραφειοκρατία του, πώς διαμορφώθηκαν οι οικονομίες, οι κοινωνίες αλλά και οι πολιτισμοί στις αποικίες. Ένα βιβλίο που πέρα από την αδυσώπητη κριτική που ασκείται στην αποικιοκρατία, αναδεικνύει και το αίτημα της επαναξιολόγησης κρυφών και φανερών επιπτώσεών της.

Χαράλαμπος Παπασωτηρίου, Αμερικανική υψηλή στρατηγική – 18ος – 21ος αιώνας (εκδ. Πατάκη)

Ένα εξαιρετικά επίκαιρο βιβλίο για την αμερικανική γεωπολιτική στρατηγική σε μια εποχή που η στρατηγική των ΗΠΑ έχει καταστεί εντελώς απρόβλεπτη. Ο συγγραφέας και καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικών Σπουδών παρακολουθεί την πορεία που χάραξαν οι ΗΠΑ αμέσως μετά την Ανεξαρτησία τουςέως τις πρώτες δυο δεκαετίες του 21ου αιώνα. Στη βάση πολύ πλούσιας βιβλιογραφίας και μελέτης αρχείων αναδεικνύει τις αλλαγές, οβιδιακές πολλές φορές, της πολιτικής των ΗΠΑ στις διεθνείς τους αλλά και στις εσωτερικές τους υποθέσεις. Από τη συνειδητή ενθάρρυνση μεταναστευτικών εισροών για να προωθήσουν την άνοδο των ΗΠΑ στη διεθνή πολιτική μέχρι τις σημερινές πολιτικές απομόνωσης, από τις φιλελεύθερες πολιτικές για τα εθνικά ζητήματα μέχρι τις επεμβάσεις για την επικράτηση φιλικών κυβερνήσεων, προς τις ΗΠΑ,  στον Τρίτο Κόσμο, από Σύμμαχοι του Στάλιν στον Ψυχρό Πόλεμο.

Δημήτρης Λυβάνιος, Τοπίο στην ομίχλη – Η  γιουγκοσλαβική Μακεδονία 1919-1949 – Ιστορική εξέλιξη και βρετανικές εκτιμήσεις (πρόλογος: Δημήτρης Κούρκουλας, εκδ. Επίκεντρο)

Μια δύσκολη πτυχή της ελληνικής ιστορίας μελετά με προσεκτικό αλλά και με τολμηρό και γόνιμο τρόπο ο συγγραφέας και Επίκουρος Καθηγητής Νεότερης Ιστορίας στο ΑΠΘ μέσα από τη μελέτη 11 ελληνικών και ξένων πηγών. Αυτός εξετάζει τις πολιτικές εξελίξεις στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία από το 1919 μέχρι και το 1949, όπως αυτές προκλήθηκαν από τη σερβική πολιτική έναντι των Σλαβομακεδόνων μέχρι τη βουλγαρική κατοχή, αλλά και το τι συνέβη κατάαυτή την κατοχή στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη συνέχεια διερευνά τις εξελίξεις κατά τα πρώτα κρίσιμα χρόνια της κυριαρχίας του Τίτο στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Το μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου εντοπίζεται στην ανάλυση του «μακεδονισμού» ως εθνικής ιδεολογίας και την πολιτικοκοινωνική του λειτουργία. Βιβλίο έξω από εθνικιστικά πλαίσια αλλά εντός του σολωμικού αληθούς εθνικού.

Eugene Rogan, Τα γεγονότα της Δαμασκού – Η σφαγή του 1860 και η καταστροφή του παλιού Οθωμανικού κόσμου (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδ. Αλεξάνδρεια)

Ο πολύ γνωστός ιστορικός, βαθύτατος μελετητής της αραβικής ιστορίας, κορυφαίος ιστορικός της Μέσης Ανατολής και πανεπιστημιακόςδάσκαλος εδώ εστιάζει τον φακό της ιστορίας σ’ ένα γεγονός λιγότερο γνωστό, αλλά που στιγμάτισε ανεξίτηλα τη ζωή των χριστιανών της Δαμασκού. Στις 9-10 Ιουλίου 1860 σχεδόν χωρίς να το περιμένει κανείς, με «ασήμαντη» αφορμή, ένας βίαιος όχλος επιτέθηκε με μανία στις συνοικίες που διέμεναν χριστιανοί στη Δαμασκό και δολοφόνησε χιλιάδες χριστιανούς, όλων των χριστιανικών δογμάτων. Πώς και γιατί συνέβη αυτό και πώς μετά την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν συνέβη άλλη μεγάλη δίωξη χριστιανών στην περιοχή μέχρι το 2011, παρακολουθεί βουτώντας στα αρχεία ο συγγραφέας και παραδίδει ένα πορτρέτο που εξηγεί πολλές από τις συγκρούσεις που έχουν αναβιώσει σήμερα στην περιοχή. 

Eustace Palmer, Αφρική, μια εισαγωγή (μτφρ. Νεκτάριος Καλαϊτζής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Ο συγγραφέας αυτής εδώ της εξαιρετική σύνοψης της αφρικανικής ιστορίας κατάγεται από τη Σιέρα Λεόνε και είναι ομότιμος καθηγητής Αγγλικών και Αφρικανικών Σπουδών. Σ’ αυτό το έργο του διαψεύδει την εικόνα που δημιούργησαν οι αιώνες της αποικιοκρατίας και του δουλεμπόριου στην Αφρική για μια ήπειρο καθυστερημένη και χωρίς προοπτικές οικονομικής και δημοκρατικής ανάπτυξης. Χωρίζει την ιστορία της Αφρικής σε τομείς τους οποίους και αναλύει έναν έναν. Αυτές οι θεματικές ενότητες είναι η γεωγραφία, η δουλεία, ο ιμπεριαλισμός και η αποικιοκρατία, τα κινήματα ανεξαρτησίας, τα παραδοσιακά αφρικανικά κοινωνικά συστήματα, τα περιβαλλοντικά ζητήματα, η θρησκεία, ο ρόλος των γυναικών, τα ζητήματα υγείας και εκπαίδευσης, η αφρικανική τεχνολογία, αλλά και η αφρικανική μουσική, τέχνη και λογοτεχνία. Ένα βιβλίο σημαντικό για να πλουτίσει κανείς τις γνώσεις του γι’ αυτόν τον μεγάλο άγνωστο. Την Αφρική.

Lesley Downer, Σύντομη ιστορία της Ιαπωνίας (μτφρ. Γιάννης Στάμος, εκδ. Μεταίχμιο)

Μια απολαυστική σύντομη ιστορία μιας μεγάλης χώρας με υψηλό πολιτισμό και καινοτόμες δράσεις, γραμμένη από τη γνωστή βρετανίδα δημοσιογράφο και συγγραφέα. Πώς από ένα χορό γεννήθηκε η χώρα και τα παιδιά του Ήλιου, πώς άνθησε σ’ αυτήν ο βουδισμός, πού οφείλεται η άνοδος και η πτώση των Σαμουράι και των Σογκούν, ποιοι ήταν οι ηγέτες της, πώς από μια περίκλειστη χώρα μετατράπηκε σε μια χώρα ανοικτή στο καινούργιο, στην καινοτομία και στο εμπόριο, ποιες αντιστάσεις σ’ αυτή τη μετατροπή υπήρξαν, πώς από την ήττα της στους Πολέμους έβγαινε πιο ισχυρή;

Marcel Le Glay, Yann Le Bohec, Jean – Louis Voisin, Ρωμαϊκή ιστορία (μτφρ.Σωτήρης Μετεβελής, Χρήστος Γεμελιάρης, εκδ. Εστία)

Έχουμε εδώ την ιστορία μιας απρόσμενης επιτυχίας. Οι τρεις πανεπιστημιακοί και συγγραφείς αναλύουν σε βάθος, χωρίς καθόλου να κουράζουν, το αντίθετο η γραφή τους είναι εξαιρετικά προσβάσιμη ακόμη και στους μη γνώστες, το πώς έγινε το «θαύμα» και μια πολίχνη του Λατίου  επιβλήθηκε σ’ όλον τον κόσμο για πολλούς αιώνες. Τι αλλαγές πραγματοποιήθηκαν σ’ αυτή αλλά και στους κόσμους που κατέκτησε, πώς ήρθε η ακμή και γιατί ήρθε και η παρακμή ολοκληρώνοντας ένα ολόκληρο ιστορικό κύκλο που άφησε το μεγάλο αποτύπωμα του στην μετέπειτα ευρωπαϊκή ιστορία. Να μερικά από τα ερωτήματα στα οποία απαντά αυτό το βιβλίο, μιας από τις πιο διαβασμένες μελέτες για τη Ρωμαϊκή Ιστορία.

Αντρέας Μπορούτης, Η αραβοϊσραηλινή σύγκρουση – Ιστορία, διπλωματία και πολιτική – Η εποχή των πολέμων 1917-1973 (εκδ. Αλεξάνδρεια)

Η αραβοϊσραηλινή διένεξη γεννήθηκε πολύ πριν από την ίδρυση του Ισραήλ, η οποία συνέβη το 1948, αμέσως μετά την ήττα του ναζισμού. Σ’ αυτήν εμπλέκονται διαφορετικές εθνικές ταυτότητες, θρησκευτικά πιστεύω και φατρίες. Είναι μια σύγκρουση που έχει την αφετηρία της στον 19ο αιώνα και φτάνει ως τις μέρες μας. Από το 1917και τη Βρετανική Εντολή, από την πρώτη οργανωμένη εβραϊκή εγκατάσταση και την αραβική αντίδραση έως το 1973, σ’ αυτή την περιοχή έγιναν πολλοί αραβοϊσραηλινοί πόλεμοι (1948, 1956, 1967, 1973) που τους συνόδευαν και γεμάτες στην ίντριγκα διπλωματικές και πολιτικές ενέργειες.Ο συγγραφέας του που είναι ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας και διδάσκει σε Πανεπιστήμια, μας παραδίδει ένα βιβλίο πολύτιμο οδηγό στον χάρτη της σημερινής διένεξης στην περιοχή και συνάμα είναι μια συναρπαστική αφήγηση των τεκταινόμενων στη Μέση Ανατολή.

John Hersey, Χιροσίμα (μτφρ. Νίκος Αγγελόπουλος, εκδ. Σάλτο)

Ρεπορτάζ; Αντιπολεμικό μυθιστόρημα; Δοκίμιο; Καταγγελία των πολέμων; Όλα αυτά και πολλά άλλα ακόμη είναι αυτό εδώ το βιβλίο, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1946 στο New Yorker, γραμμένο από τον βραβευμένο με Pulitzer αμερικανό δημοσιογράφο. Αυτός επισκέφτηκε τη Χιροσίμα μόλις 9 μήνες μετά τη ρίψη εκεί της ατομικής βόμβας. Περιγράφει με συγκλονιστικό τρόπο στιγμές από τις «ζωές» των επιζήσαντων, των θυμάτων αυτού του εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας. Οι αναγνώστες με αναπνευστικά προβλήματα καλύτερα να μη διαβάσουν αυτό το βιβλίο, γιατί θα τους κοπεί ακόμη περισσότερο η ανάσα. Οι υπόλοιποι καλό είναι να την κρατήσουν, όσο το διαβάζουν.  Επίκαιρο σήμερα όσο κανένα άλλο βιβλίο.

Owen Rees, Οι παρυφές του γνωστού κόσμου – Μια νέα ιστορία του αρχαίου παρελθόντος (μτφρ. Μενέλαος Αστερίου, εκδ. Ψυχογιός)

Κόσμος δεν είναι μόνο η Δύση και ο πολιτισμός δεν υπήρξε μόνο επίτευγμα της Αρχαίας Αθήνας και Ρώμης. Αυτό τεκμηριώνει σ’ ένα έργο που στηρίζεται σε πληθώρα στοιχείων από αρχαιολογικές ανασκαφές και βιβλιογραφικές αναφορές ο διεπιστημονικός Βρετανός ερευνητής και συγγραφέας. Από τον Οβίδιο που εξορίστηκε στον Εύξεινο Πόντοκαι τη Μαύρη Θάλασσα, έως τα καραβάνια που διέσχιζαν με εμπορεύματα τις ερήμους του Μαρόκου και από εκεί στον Ερυθρό Ποταμό στο Βιετνάμ, στο ουκρανικό Μπίλσκ, στην Τάξιλα του Πακιστάν και την Αξώμη της Αιθιοπίας και της Ερυθραίας, ο συγγραφέας με παιγνιώδη γραφή μάς φέρνει σε επαφή και μας συστήνει διαφορετικούς λαούς που ζούσαν στις παρυφές της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής.

Νικολέττα Γιαντσή-Μελετιάδη, Ιστορία του αστικού φαινομένου – Η ανάδυση των πόλεων της Φλάνδρας κατά τον Μεσαίωνα (εκδ. University Studio Press)

Η ανάδυση του αστικού φαινομένου από τον 10ο ως τον 13ο αιώνα αποτελεί το θέμα αυτού του βιβλίου. Το βιβλίο αυτό, το πώς δηλαδή συγκροτήθηκαν οι πόλεις σε μια πυκνοκατοικημένη περιοχή της δυτικής Ευρώπης, με κεντρικό το παράδειγμα της Φλάνδρας, αφορά το πώς οι αδιαφοροποίητες αρχικά οικιστικές συγκεντρώσεις άλλαξαν κατάσταση, συνειδητοποίησαν προοδευτικά τον εαυτό τους και χειραφετήθηκαν πολιτικά. Η διπλή αυτή θέαση που συνδέει την ιστορία με την πολιτική έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση του βελγικού βασιλείου ήδη από το 1830, ενώ από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα εκφράστηκε μια πολύμορφη και πολύτροπη διάθεση, προκειμένου πόλεις όπως η Μπρυζ, η Γάνδη, η Υπρ, το Σαιντ-Ομέρ και η Αρράς όχι μόνο να ενισχύσουν την ιδέα του βελγικού έθνους, αλλά να συμβάλουν ως μια επιπλέον τεκμηριωτική ύλη στην ερμηνεία του αστικού φαινομένου σε ολόκληρη της Ευρώπη. Πρωτότυπο και χρήσιμο βιβλίο. 

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Αλέξης Τσίπρας, Ιθάκη (εκδ. Gutenberg)

Ο πρώην πρωθυπουργός σ’ ένα καλογραμμένο, παρά τα κάποια πραγματολογικά λάθη που επισημάνθηκαν από την πρώτη ημέρα της έκδοσής του, με τρόπο που καθόλου δεν κουράζει, περιγράφει, από τη δική του οπτική γωνία φυσικά, όλη την πολιτική πορεία του. Το κύριο ενδιαφέρον επικεντρώνεται στα όσα συνέβησαν κατά την περίοδο της δεύτερης διακυβέρνησής του στις 15 μέρες της διαπραγμάτευσης τον Ιούνιο του 2015 και το διεξαχθέν δημοψήφισμα. Τεράστιας σημασίας είναι και η περίοδος της δεύτερης διακυβέρνησης, αλλά και η περίοδος 2019-2023 όπου ο ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ λειτούργησε ως κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης έως την παραίτησή του. Το βιβλίο αν και περιέχει σημεία αυτοκριτικής δεν γράφηκε με αυτό το στόχο. Γράφηκε για να εξηγήσει τις πολιτικές που επέλεξε ο ίδιος ο συγγραφέας του να ακολουθήσει όλα αυτά τα χρόνια. Πολλοί από τους επικριτές του που θα το διαβάσουν θα τον δουν με πιο συγκαταβατικό τρόπο, απ’ ό,τι την περίοδο που τα γεγονότα, έλαβαν χώρα. Άλλοι όχι. Όλοι όμως, εκτός των φανατικών και των αντιπολιτικών ένθεν κακείθεν, θα συμφωνήσουν πως ο λόγος του είναι συνεκτικός και η αγωνία του για την τύχη της χώρας ήταν ειλικρινής.

Στέφανος Δημητρίου, Η πολιτική σε κρίση (εκδ. Πόλις)

Η δυνατότητα να ξαναβρούμε το κέντρο του δημοκρατικού, πολιτικού ζητήματος, που δεν είναι άλλο από τη σχέση πολιτικής και κράτους, αποτελεί το κεντρικό σημεία αυτού εδώ του εξαιρετικά σημαντικού βιβλίου. Η πολιτική δημοκρατία είναι το μέγιστο επίτευγμα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Αλλά η δημοκρατία δεν είναι μόνο οι ελευθερίες. Είναι και η ισότητα. Η παραβίαση της ισορροπίας αυτών των δυο από το οικονομικό φιλελευθερισμό βλάπτει σοβαρά τη δημοκρατία και αποτυπώνει την κρίση της πολιτικής. Ο συγγραφέας και Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας επίσης τονίζει τη σημασία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας για το κοινωνικό και το κράτος δικαίου, εξετάζει αναλυτικά τις δύσκολες σχέσεις μεταξύ αυτών των δυο και προτείνει δρόμους για την ανασύνθεση της σοσιαλδημοκρατικής Αριστεράς και της πολιτικής οικολογίας μέσα από τη συνάντησή τους.  Η σχέση πολιτικής και οικονομίας διαπερνά εγκάρσια αυτό εδώ το έργο. Το βιβλίο αν και δεν είναι εύκολο, διαβάζεται απνευστί. 

Τάκης Ψαρίδης, Η απαξία της Αριστεράς – Ένα ψυχοπολιτικό ρεπορτάζ (εκδ. Εύμαρος)

Ζούμε το κύκνειο άσμα της Αριστεράς και της Πολιτικής; Ποιος και τι κάνει τόσο ελκυστικά τα εθνικιστικά και ακροδεξιά ιδεολογήματα; Καταργήθηκε η διάκριση Αριστερά-Δεξιά και πολλά ακόμη τέτοια ερωτήματα ζητούν της απαντήσεις τους εδώ. Αντικείμενο αυτού του πολύ πλούσιου σε ιδέες και πολιτικές κατευθύνσεις δοκιμίου είναι η περιγραφή και η ανάλυση των πολιτικών και ιδεολογικών παραμέτρων που σηματοδοτούν την άνοδο του τραμπισμού και του κοινωνικού εκφασισμού. Και βασική αιτία και λόγος αυτής της ανόδου είναι «η απαξία της Αριστεράς». Αλλά για αυτή την απαξία, όπως τονίζει ο δημοσιογράφος και συγγραφέας αυτού του βιβλίου, ο κύριος υπεύθυνος είναι  η ίδια η Αριστερά, η οποία σήμερα παράγει μόνο προτάσεις για τα καθημερινά προβλήματα, είναι αλήθεια, αλλά δεν γεννά νόημα και αφήγηση. Από το βιβλίο εξάγεται μια αγωνία αλλά και προτάσεις για την ανάδυση μιας νέας αριστερής ιδεολογικής και πολιτικής αφήγησης. 

Kerry Brown, Σι Τζινπίνγκ: Η εξουσία στη σύγχρονη Κίνα (μτφρ. Αντρέας Κίκηρας, εκδ. Πεδίο)

Ο Βρετανός συγγραφέας και πανεπιστημιακός, από τους πιο φημισμένους σινολόγους, ακτινογραφεί τον ηγέτη της Κίνας Σι Τζινμπίγκ και μαζί με αυτόν τη σύγχρονη Κίνα, μια χώρα που έχει ήδη αλλάξει τις παγκόσμιες ισορροπίες. Μια ηγεσία και ένας ηγέτης που εφαρμόζει καπιταλιστικές μεθόδους στην οικονομία και αυταρχικές στη διακυβέρνησή του, έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να διεκδικεί η χώρα του την πρωτοκαθεδρία στην παγκοσμιοποίηση και στη διευθέτηση των γεωπολιτικών συγκρούσεων. Αλλά, παρόλα αυτά, ο συγγραφέας με γλαφυρό τρόπο υποστηρίζει πως ο Κινέζος ηγέτης είναι ένας ηθοποιός που παίζει σε μια παράσταση που έχει γραφεί από το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Πρωτότυπη και βαθιά προχωρημένη θέση.

David Vine, Ηνωμένες Πολιτείες του Πολέμου (μτφρ. Φώτης Τερζάκης, επίμετρο: Λαμπρινή Θωμά, εκδ. Σάλτο)

Ο συγγραφέας, πολιτικός αναλυτής και ακτιβιστής κατά των πολέμων, εβραϊκής καταγωγής ο ίδιος, εδώ μας θυμίζει πως οι ΗΠΑ δεν ανακάλυψαν τον πόλεμο προσφάτως. Αυτός βρίσκεται στο DNA της εθνικής τους συγκρότησης. Αυτές από τον πρώτο χρόνο της Ανεξαρτησίας τους εισβάλλουν κάθε έτος σε μια άλλη χώρα, χωρίς να λογαριάζουμε και την εθνοκάθαρση κατά των γηγενών κατοίκων της περιοχής. Οι Ηνωμένες Πολιτείες όλα αυτά τα χρόνια λειτουργούν ως μια Αυτοκρατορία, ως μια ιμπεριαλιστική και αποικιοκρατική δύναμη που στηρίζεται σε αυτοαναπαραγόμενες  πρακτικές πολέμου και τις εκατοντάδες βάσεις που έχει στον κόσμο, ακόμα και σε καιρούς ειρήνης. Σκληρή κριτική με υψηλές δόσεις πραγματισμού όσον αφορά αυτή την πλευρά των ΗΠΑ.

Witold Szablowski, Μαγειρεύοντας για έναν δικτάτορα: Σαντάμ Χουσεΐν – Ιράκ, Ιντί Αμίν – Ουγκάντα, Εμβέρ Χότζα – Αλβανία, Φιντέλ Κάστρο – Κούβα, Πολ Ποτ – Καμπότζη (μτφρ. Μπεάτα Ζουλκιέβιτς, εκδ. Μεταίχμιο)

Είναι τύχη ή ατυχία να είσαι πολύ κοντά σ’ ένα δικτάτορα και μάλιστα ο μάγειράς του; Εδώ σ’ αυτό το γλαφυρά γραμμένο, με χιούμορ, πολύ συναίσθημα αλλά και ρεαλισμό βιβλίο ο συγγραφέας και δημοσιογράφος καταγράφει τις αφηγήσεις των μαγείρων πέντε δικτατόρων. Διαβάζοντάς τις κατανοούμε πώς είναι να είσαι κοντά σ’ ένα άνθρωπο από τις αποφάσεις του οποίου εξαρτώνται οι ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων, αλλά και η ζωή των κοντινών του ατόμων. Συνδυασμός ρεπορτάζ με συνταγές μαγειρικής αλλά κυρίως ένα καλειδοσκόπιο το πώς ήταν η ζωή των απλών ανθρώπων σ’ αυτές τις πέντε δικτατορίες, αλλά και για το πώς κάποιος με ένα κούνημα του χεριού των δικτατόρων μπορούσε να απωλέσει κάθε προνόμιο, αλλά και την ίδια του τη ζωή.  Το τέλος της ανάγνωσής του αφήνει μια γλυκόπικρη γεύση. Γλυκιά για το τι σημαίνει να ζεις σε μια δημοκρατία και πικρή για το τι σημαίνει να ζεις σε μια δικτατορία.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ – ΘΕΩΡΙΑ - ΣΚΕΨΗ

Τέρι Ίγκλετον, Ρεαλισμός (εκδ. Πεδίο)

Ο μαρξιστικών καταβολών θεωρητικός αναλύει μια από τις σημαντικότερες έννοιες της λογοτεχνίας. Ο ρεαλισμός είναι ένα από τα πλέον δημοφιλή λογοτεχνικά ρεύματα, και η ρεαλιστική μυθοπλασία ως είδος έχει επιδείξει πεισματική αντοχή στον χρόνο. Μέσα από την περιγραφή της περίπλοκης εσωτερικής ζωής των χαρακτήρων, αλλά και μέσα από την ανάδειξη του ευρύτερου πλαισίου των πράξεών τους, μπορεί να ενεργοποιήσει στον αναγνώστη μια ενσυναίσθηση που λίγες άλλες μορφές τέχνης έχουν την ικανότητα να αφυπνίσουν. Αυτού του είδους η λογοτεχνία, όμως, είναι εν γένει και ένα προϊόν της μεσαίας τάξης: ατομικιστική, γοητεύεται συχνά από τη θεματολογία της ιδιοκτησίας, της φιλοδοξίας και του γάμου. Μπορεί ένας τέτοιος ρεαλισμός να επιβιώσει στη μεταμοντέρνα εποχή; Ο Τέρι Ίγκλετον κοιτάζει ως συνήθως πίσω από τα φαινόμενα και αναδεικνύει τις αντιφάσεις και τα κρυφά ρεύματα της εποχής μας. 

Κώστας M. Σταμάτης, Φιλοσοφία δικαίου του Χέγκελ – Πρόσωπα και ιδιοκτησία (εκδ. Παπαζήσης)

Σε ποιον βαθμό είναι εφικτό στην εποχή μας να είμαστε όντως πρόσωπα αυτεξούσια, όταν η κοινωνική μας υπόσταση αδράχνεται από σχέσεις ετερονομίας, εξάρτησης, εκμετάλλευσης; Τι περιθώρια για ουσιαστική αυτονομία καταλείπονται, όταν π.χ. το πλουσιότερο 1% του παγκόσμιου πληθυσμού κατέχει το ήμισυ του συνολικού πλούτου στον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό; Πώς μπορεί το σύγχρονο Κράτος να εκπληρώσει την κατά τον Χέγκελ έλλογη αποστολή του για διασφάλιση των αναγκαίων θεσμικών και υλικών όρων της ελευθερίας, με αναπαλλοτρίωτα θεμελιώδη δικαιώματα, αλλά και με διάχυση της ευημερίας για όλους, ώστε κανείς και καμία να μην αφήνεται σε καθηλωτική κατάσταση χρείας ή εξαθλίωσης; Η εγελιανή πολιτική φιλοσοφία, στα όρια του δικού της ιστορικού ορίζοντα, έχει διαλογιστεί εις βάθος πάνω σε όλα αυτά, αφήνοντας στις σημερινές γενιές μια εντυπωσιακή στοχαστική παρακαταθήκη. Από τον καθηγητή Ιστορίας, Φιλοσοφίας και Μεθοδολογίας του Δικαίου στο ΑΠΘ.

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ

Θανάσης Μήνας, Black Power (εκδ. Πόλις)

Αυτό το βιβλίο αποτελεί κάτι το πρωτότυπο για την ελληνική βιβλιογραφία. Παρακολουθεί τα αμερικανικά κινήματα (1860-2020) υπέρ της ισότητας για τους μαύρους των ΗΠΑ. Ξεκινά με τουςπρώτους υπέρμαχους της κατάργησης της δουλείας και φτάνει έως το σημερινό Black Lives Matter. Το βιβλίο τονίζει το ρόλο των προσωπικοτήτων που τέθηκαν επικεφαλής αυτών των κινημάτων, αλλά αναλύει επίσης και τις ιδεολογίες και τις αξίες που διαπέρασαν εγκάρσια αυτά τα κινήματα. Μελετά όμως και τις μεταξύ τους αντιθέσεις και τις συγκρούσεις μεταξύ των ηγετών τους. Πολύτιμο βοήθημα για τη γνώση των κινημάτων της «Μαύρης Δύναμης». Αξίζει να το μελετήσουμε.

Sun Tzu, Η τέχνη του πολέμου (μτφρ. Βασίλης Βαρδάκας, Επίμετρο: Δρ. Βασίλειος Σιταράς, εκδ. Key Books)

Αυτό το βιβλιαράκι του Κινέζου στρατηγού αλλά και φιλόσοφου, πρόσωπο που ίσως είναι και μυθικό, αφορά τη μεθοδολογία διεξαγωγής των χερσαίων πολεμικών επιχειρήσεων. Σήμερα τονίζεται ιδιαίτερα η επιρροή που αυτό ασκεί στο μάρκετινγκ των επιχειρήσεων. Αυτό όμως το βιβλίο επηρέασε και όσα έγραφε ο Μάο για το αντάρτικό, αλλά και άμεσα το λατινοαμερικανικό αντάρτικο των δεκαετιών του 1960 και 1970. Ο «συγγραφέας» του αναφέρεται σ’ όλες τις αναγκαίες τακτικές που πρέπει να ακολουθήσει ένας στρατός, αν θέλει πραγματικά να επικρατήσει. Αλλά ταυτοχρόνως αυτές οι συμβουλές μπορούν να μεταφραστούν και ως κανόνες και για τη μάχη της καθημερινότητας.

Ben Wilson, Αστική ζούγκλα – Το παρελθόν και το μέλλον της φύσης στις πόλεις (μτφρ. Χριστόδουλος Λιθαρής, εκδ. Διόπτρα)

Ο συγγραφέας του  μπεστ σέλερ Metropolis συνεχίζει εδώ να αποκαλύπτει τα παράδοξα των σύγχρονων μεγαλουπόλεων. Όσο και να ξενίζει πολλούς η Νέα Υόρκη έχει περισσότερα είδη χλωρίδας από το Εθνικό Πάρκο Γιοσέμιτι. Ένα εγκαταλελειμμένο διυλιστήριο πετρελαίου στο Έσεξ έχει το παρατσούκλι «το τροπικό δάσος της Αγγλίας», επειδή περιέχει άφθονα σπάνια φυτά και έντομα. Μια σειρά στοιχείων που καταθέτει ο συγγραφέας αποδεικνύει πως η φύση βρίσκεται και μέσα στις πόλεις κι όχι μόνο στα δάση και τις ζούγκλες. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ πόλης και φύσης είναι ακόμη δυσδιάκριτη, όσο και αν οι άνθρωποι έχουν αποφασίσει να τα θυσιάσουν όλα στο βωμό της  στενόμυαλης ανάπτυξης. Η πόλη και η φύση ήταν ανέκαθεν στενά συνδεδεμένες και μόνο πρόσφατα, με την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη, απομακρυνθήκαμε τόσο πολύ από αυτή την «παράδοση».

Θωμάς Συμεωνίδης, Σχεδιάζοντας το σώμα της γραφής – Αισθητική Πολιτική Φιλοσοφία (εκδ. Στερέωμα)

Ο διδάσκων αισθητική και φιλοσοφία στην ΑΣΚΤ και συγγραφέας αυτού του βιβλίου ξεκινά από τη θέση που θέλει κάθε σχεδίαση στο χώρο της γραφής και των τεχνών να είναι μια άσκηση επανασχεδίασης. Έχουμε εδώ ένα πρωτότυπο έργο, στο οποίο στο πλαίσιο επτά διακριτών σχεδιαστικών επεισοδίων αναζητούνται τα όρια της γραφής. Σταντάλ, Μπαλζάκ, Μέλβιλ και Φλωμπέρ στον 19o αιώνα και συνεχίζοντας στον 20ό με τον Κόνραντ, τον Προυστ και την Γουλφ, δίνουν μια δική τους ξεχωριστή άσκηση σχεδίασης. Αυτές τις ασκήσεις παρακολουθεί ο συγγραφέας για να παρουσιάσει το δικό του σχέδιο για το πώς η γραφή κατασκευάζει τον κόσμο μέσα από τις ενσαρκώσεις της στην ύλη και τις διαφορετικές εκδηλώσεις της σκέψης, μέσα από την αισθητική λογική και την πολιτική.

Victor Klemperer, Η γλώσσα του Τρίτου Ράιχ – Το σημειωματάριο ενός φιλόλογου (μτφρ. – σημειώσεις: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Άγρα)

Δεν υπάρχει μεγάλος ιστορικός του ναζισμού (Έβανς, Κέρσοου, Φριντλάντερ) ο οποίος να μη αναφέρεται στα περίφημα Ημερολόγια του γερμανοεβραίου Κλέμπερερ. Αυτός εκεί κατέγραψε τη γλώσσα του Τρίτου Ράιχ κι όλες τις φρικαλεότητες που έβλεπε να συμβαίνουν γύρω του, τις μορφές αντίστασης σ’ αυτό, καθώς και τους κινδύνους που διέτρεχε ο ίδιος, ο οποίος σώθηκε, αν και εβραϊκής καταγωγής Γερμανός, λόγω του ό,τι ήταν παντρεμένος με Γερμανίδα. Μαζί με τις φρικαλεότητες παρακολουθεί και τη διαστροφή της γερμανικής γλώσσας, ώστε αυτή να τις δικαιολογεί.Αυτό το Ημερολόγιο που το 1947 έγινε ο παρόν τόμος ήταν η δική του πράξη αντίστασης στις πρακτικές αλλά και στην ιδεολογία του ναζισμού. Ήταν όμως και ο δικός του τρόπος για να επιβιώσει.

Mark Lilla, Άγνοια και μακαριότητα – Η επιθυμία να μην γνωρίζουμε (μτφρ. Ελένη Κοτσυφού, πρόλογος – επιμέλεια: Κώστας Π. Αναγνωστόπουλος, εκδ. Επίκεντρο)

Γνωρίζουμε από τους Αρχαίους Έλληνες πως αυτό που διαχωρίζει τους ανθρώπους από τα άλλα όντα, είναι η επιθυμία τους να γνωρίζουν όλο και περισσότερα πράγματα για τους ίδιους και το περιβάλλον τους. Ο πολύ επιδραστικός διανοούμενος και συγγραφέας, ιστορικός των ιδεών ταρακουνά τα γαλήνια νερά αυτής της άποψης. Ο άνθρωπος είναι και το ον που επιθυμεί να μη γνωρίζει. Από τη Βίβλο, τον Πλάτωνα, τις παραβολές των Σούφι αλλά και τον Φρόιντ μαθαίνουμε πως επίσης ο άνθρωπος χαίρεται και αισθάνεται πιο ασφαλής όταν αγνοεί τα αίτια των πραγμάτων και καταφεύγει σε διάφορες συνωμοσιολογικές θεωρίες για να εξηγήσει τον κόσμο και τη θέση του σ’ αυτόν. Με μαστορικό τρόπο ο συγγραφέας μας κατευθύνει για να καταλάβουμε πώς γεννιούνται οι Τραμπ αυτού του κόσμου.

Ζαχαρίας Σκούρας, Η κρίση της κρίσης (πρόλογος: Παντελής Σαββίδης, εκδ. Επίκεντρο)

Μετρημένες και λογικές απαντήσεις, δίνει ο Καθηγητής Γενετικής και συγγραφέας, στο γιατί αντί η ανθρωπότητα να κάνει βήματα εξόδου από την κλιματική κρίση τη βαθαίνει, αντί να αυξάνει την ποιότητα της παιδείας μετασχηματίζει τα πανεπιστήμια σε κέντρα κατάρτισης, αντί με την τεχνιτή νοημοσύνη να οδηγείται σε μια ανώτερη ατομική και συνολική νοημοσύνη, οδηγείται στην αποδυνάμωση της λογικής, αντί η παγκοσμιοποίηση να φέρνει ευημερία, αυτή οξύνει τις ανισότητες. Με γλώσσα γλαφυρή και ρέουσα δείχνει πως η επιστήμη που έχει κοινωνικά ενδιαφέροντα και ακολουθεί τα μονοπάτια του διαλόγου μπορεί να συμβάλλει στην υπέρβαση αυτής της κρίσης της κρίσης.

Ian Dunt & Dorian Lynskey, Φασισμός – Η ιστορία μιας ιδέας (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο)

Ένα βιβλίο γραμμένο με πάθος και αγάπη προς την ελευθερία, για ό,τι μισεί την ελευθερία. Για τον φασισμό ως ιδέα, αλλά και ως πράξη. Οι δυο συγγραφείς αναλύουν με συναρπαστικό τρόπο την ιδέα του φασισμού, αν και όπως, πολύ σωστά, τονίζουν, αυτός είναι περισσότερο ενέργεια παρά ιδεολογία. Γι’ αυτό και το βιβλίο στοχεύει όχι στην ακαδημαϊκή προσέγγιση του φαινομένου, αλλά να λειτουργήσει ως καμπανάκι «συναγερμού» κατά της σημερινής αναβίωσής του μέσα από διάφορες κρυφές και λιγότερο κρυφές διαδρομές. Μπορεί ό,τι γέννησε τον φασισμό στον Μεσοπόλεμο να μην υπάρχει πιά, αλλά οι ιδέες και η ενέργεια που τον ώθησαν τότε, υπάρχουν ακόμη. 

Samuel Fleischacker, Μια σύντομη ιστορία της διανεμητικής δικαιοσύνης (μτφρ. Διονύσης Γ. Δρόσος, εκδ. Κουκίδα)

Αυτό το βιβλίο δεν είναι απλώς μια σύντομη ιστορία της διανεμητικής δικαιοσύνης, όπως ισχυρίζεται ο τίτλος του, αλλά μια βαθιά βουτιά στην ιστορία των ιδεών για τη δικαιοσύνη. Η ιδέα της διανεμητικής δικαιοσύνης είναι μια σύγχρονη ιδέα, αδιανόητη στην αρχαιότητα και στον Αριστοτέλη. Αλλά και η  νεωτερικότητα άργησε πολύ να αποδεχτεί αυτήν την ιδέα, σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι δικαιούνται να απαιτούν την ικανοποίηση των αναγκών τους με ακριβοδικία. Για να το καταδείξει αυτό ο συγγραφέας και Καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Ιλλινόι διατρέχει όλη τη φιλοσοφική σκέψη από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας, συμπυκνώνοντας όλες τις ιδεολογικές και φιλοσοφικές μεταβολές που οδήγησαν στην ιδέα της ακριβοδικίας κατά τη διανομή των αγαθών. Το βιβλίο αυτό είναι μια νέα τομή μετά τον Τζον Ρωλς στη συζήτηση για την αναδιανεμητική δικαιοσύνη.

Francesca Albanese, Όταν ο κόσμος κοιμάται – Ιστορίες, λέξεις και πληγές της Παλαιστίνης (μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας, εκδ. Τόπος)

Συγκλονιστικό οδοιπορικό της νομικού και ειδικής εισηγήτριας του ΟΗΕ για την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα κατεχόμενα από το 1967 παλαιστινιακά εδάφη. Οι συλλήψεις και οι δολοφονίες παιδιών, Παλαιστίνιοι που αγωνίζονται να βρουν μια θέση κάτω από τον ήλιο και τα στρατεύματα κατοχής τούς το αρνούνται, Εβραίοι που αρνούνται το στάτους κβο και αγωνίζονται εναντίον αυτής της γενοκτονίας, δυτικοί που ήρθαν να βοηθήσουν τους κατοίκους στα κατεχόμενα και τη Γάζα παρελαύνουν σ’ αυτό το αποκαλυπτικό για τις συνθήκες κατοχής στα παλαιστινιακά εδάφη. Ένα βιβλίο για την αγριότητα της κατοχής, το οποίο διαβάζεται σαν να βλέπει κανείς μια κινηματογραφική ταινία,  οι σκηνές του οποίου πολλές φορές σε κάνουν να δακρύζεις ή να κλείνεις τα μάτια, αν θέλεις ακόμη να λέγεσαι άνθρωπος.

Tim Marshall, Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας (μτφρ. – εισαγωγή: Σπύρος Κατσούλας, προλεγόμενα: Μαρκ Σέντγουιλ, εκδ. Διόπτρα)

Ακόμη μια έκδοση του θεωρούμενου πλέον κλασικού έργου του συγγραφέα, διπλωματικού συντάκτη και πολεμικού ανταποκριτή, εμπλουτισμένη με νέα στοιχεία. Αυτή μάς καθοδηγεί στο σύνθετο κόσμο των διεθνών σχέσεων  και της γεωγραφίας. Ο συγγραφέας υποστηρίζει με νέα στοιχεία την πάγια θέση του που θέλει τη γεωγραφία να παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των σχέσεων ισχύος στον κόσμο από τις πρώτες στιγμές της ιστορίας έως σήμερα την εποχή του Τραμπ. Εδώ αποκρυπτογραφούνται οι σημαντικότερες σελίδες της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτισμικής ζωής του πλανήτη και επαναχαράσσονται οι δρόμοι μέσα από τους οποίους κινείται η παγκοσμιοποίηση. 

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ - ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ 

Al Pacino, Sonny Boy – Η επίσημη αυτοβιογραφία (μτφρ. Κατερίνα Μποσινάκη, εκδ. Key Books)

Ο μεγάλος ηθοποιός αποκαλύπτει με «σαδιστικά» ειλικρινή τρόπολεπτομέρειες για την προσωπική του ζωή, τις επαγγελματικές επιτυχίες και τις σημαντικές συνεργασίες του. Πώς ξεκίνησε, ποιοι τον ενθάρρυναν, πώς ανακάλυπτε σταδιακά το ταλέντο του, αλλά και το τι πραγματικά είναι το Χόλυγουντ, ένας τόσο ανταγωνιστικός χώρος. Μιλά για τις ταινίες  όπως ο Νονός και το Σέρπικο οι οποίες καθόρισαν την καριέρα του, τις σχέσεις του με άλλους ηθοποιούς και σκηνοθέτες. Εκθέτει όμως και τις αντιλήψεις του για την τέχνη, την πολιτική και τη ζωή ευρύτερα. Ευχάριστο ανάγνωσμα με πολλές φωτογραφίες από τη ζωή του.

Πάπας Φραγκίσκος με τον Κάρλο Μούσο, Ελπίδα – Η αυτοβιογραφία (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, εκδ. Gutenberg)

Η αυτοβιογραφία του Πάπα Φραγκίσκου όπως προέκυψε από τη συζήτηση του με τον Κάρλο Μούσο έχει συναίσθημα, έχει πάθος, έχει άφθονο χιούμορ, αγάπη γι’ όλα τα ανθρώπινα πλάσματα και καταρρίπτει πολλούς μύθους γύρω από το πρόσωπό του. Μάς αποκαλύπτει έναν άνθρωπο που τίμησε με προοδευτικές θέσεις και αρχές όσο λίγοι αυτή την τόσο υψηλή θέση, αλλά δείχνει κιόλας πως πρέπει να αντιδρούν οι ελίτ, σ’ ένα κόσμο που απογοητεύεται όλο και περισσότερο από αυτές. Διαβάζουμε εδώ μια ειλικρινή αφήγηση της ζωής ενός Πάπα για τον οποίο η ελπίδα, η αμφιβολία και η καταδίκη της αδιαφορίας για τις κοινωνικές ανισότητες ήταν οι βασικές αρχές του. Κι όσο διαβάζουμε, τόσο συνειδητοποιούμε το μεγαλείο αυτού του άγιου ανθρώπινου ανθρώπου. 

ΚΛΑΣΙΚΗ ΣΚΕΨΗ - ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Giusto Traina, Θα μας σώσουν οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι από τη βαρβαρότητα; (μτφρ. Αχιλλέας Καλαμαράς, Εκδόσεις Εικοστού Πρώτου)

Τα κλασικά κείμενα της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας χρησιμοποιήθηκαν ως μέσα για τη δικαιολόγηση βάρβαρων πράξεων. Ο τίτλος του βιβλίου του Ιταλού καθηγητή Ιστορίας και συγγραφέα αυτού του τόμου εμπεριέχει μια δόση ειρωνείας, αφού ακριβώς στ’ όνομα της κλασικότητας διαπράχθηκαν εγκλήματα και πράξεις βαρβαρότητας, με κύριους διδάξαντες τους ναζί. Ακόμα και τα X-Files προέκυψαν από τη λανθασμένη ανάγνωση αυτής της σκέψης. Δεν αρνείται πως η σκέψη των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων μπορεί να μας κάνει καλύτερους, αλλά αυτό θα συμβεί, αν δεν τους χρησιμοποιήσουμε για να δικαιολογήσουμε τα δεινά του ιμπεριαλισμού. Η πόλις μάς έχει αγχώσει και εμποδίζει τη σύγχρονη σκέψη να κατανοήσει τον εαυτό της.   

Paulin Ismard, Ο καθρέφτης του Οιδίποδα – Σκέψεις για τη δουλεία (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Πόλις)

Η δουλεία μια τόσο εκτεταμένη σχέση εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, δεν αποτέλεσε αντικείμενο βαθιάς έρευνας στην αρχαία ελληνική σκέψη, σύμφωνα με τον συγγραφέα και καθηγητή Ιστορίας. Η δουλεία δεν είναι στην αρχαία σκέψη ένα σεβαστό αντικείμενο λόγου, όπως ο έρωτας, ο θάνατος, η  ομορφιά, η δημοκρατία. Ο συγγραφέας για να καταδείξει τους λόγους της σιωπής για τη δουλεία, μελετά την αρχαία ελληνική σκέψη ως μια μορφή ανθρωπολογίας του υπόρρητου. Βλέπει πως οι δούλοι είναιαόρατοι, αφού θεωρούνται κομμάτια της ζωής των κυρίων τους και όχι κάτι ξεχωριστό απ’ αυτούς. Ο δούλος είναι ένα πρόσωπο, το οποίο δεν αναγνωρίζεται ως πολίτης, αλλά ως ξένος ή έστω φιλοξενούμενος, γι’ αυτό το λόγο και δεν έχει θέση στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Τροφή για πολύ σοβαρή σκέψη. 

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Ha-Joon Chang, Νόστιμη Οικονομία – Ένας πεινασμένος οικονομολόγος εξηγεί τον κόσμο (μτφρ. Μενέλαος Αστερίου, εκδ. Πατάκη)

Μια πρωτότυπη ιδέα του νοτιοκοκορεάτη οικονομολόγου και πανεπιστημιακού εδώ μετατρέπεται σ’ ένα νόστιμο βιβλίο. Νόστιμο βιβλίο; Ναι, γιατί ο συγγραφέας του αναμειγνύει τη μαγειρική των εθνών με την οικονομία τους. Το αποτέλεσμα; Μια γλαφυρή κάλυψη των σύγχρονων οικονομικών εξελίξεων μέσα από τη διασύνδεσή τους με υπέροχα εδέσματα, μέχρι και για τον γαύρο γράφει, που του δίνουν τη δυνατότητα να αμφισβητήσει τα κυρίαρχα δόγματα της ελεύθερης αγοράς και να μιλήσει για τη μπερδεμένη σχέση του καπιταλισμού τόσο με την ελευθερία, όσο και με την έλλειψή της. Όσα συμβαίνουν αυτές τις μέρες στο Λος Άντζελες δείχνουν πόσο δίκιο έχει.

James C. Scott, Homo domesticus – Η Γεωργική Επανάσταση και οι απαρχές του κράτους (μτφρ. Βασίλης Γεωργάκης, προλεγόμενα: Λεωνίδας Οικονομάκης εκδ. Πλήθος) 

Μια ευχάριστη έκπληξη από έναν μικρό αλλά αξιόλογο εκδοτικό. Ο συγγραφέας (1936-2024) αυτού του βιβλίου ήταν ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης με εξειδίκευση στα αγροτικά και εθνογραφικά ζητήματα. Εδώ με μια ρέουσα γραφή, με πλήθος παραδειγμάτων και αναφορών αναφέρεται στο πώς συνέβη η μετάβαση από τη συλλεκτική, κυνηγετική και νομαδική ζωή οι άνθρωποι πέρασαν στην καλλιέργεια της γης, στη μόνιμη εγκατάσταση και από εκεί στο κράτος. Αναδεικνύει τις δυσμενείς επιπτώσεις της δημιουργίας του κράτους  όπως είναι ο έλεγχος του πληθυσμού, η υποταγή των ανθρώπων σε «αυθεντίες» της εξουσίας, ο πόλεμος, η εμφάνιση των επιδημιών και των ζωωνόσων, η δουλεία και πολλά άλλα αρνητικά φαινόμενα που δεν υπήρχαν την εποχή του κυνηγιού.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Σταύρος Ζουμπουλάκης, Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο (εκδ. Πόλις)

Αλήθεια πόσο δύσκολο είναι να ανακοινωθεί σ’ έναν βαρύτατα ασθενή ο βαθμός της αρρώστιας του; Αυτό, φυσικά, δεν είναι μια τυπική διαδικασία, έναδιαδικαστικό, υπηρεσιακό καθήκον του γιατρού, αλλά αποτελεί μια ηθική πράξη. Αυτή η ανακοίνωση προϋποθέτει ο γιατρός να μη είναι μόνο γιατρός, αλλά και άνθρωπος που έχει συναίσθηση του πόνου που θα προκαλέσει. Ένα συγκινητικό βιβλίο του εξαιρετικού ανθρώπου και διανοουμένου, συγγραφέα πολλών βιβλίων ηθικής, θα έλεγα, τον οποίο και σ’ αυτό το βιβλίο με τρυφερότητα και βαθύ αναστοχασμό παρακολουθεί τα πάθη της ανθρώπινης ευαλωτότητα και δυστυχίας.

Δημήτρης Λάλλας, Μόδα – Στον αστερισμό της νεωτερικότητας (εκδ. Πατάκη)

Μόδα δεν είναι τα χαζοχαρούμενα σχόλια στα πρωινάδικά γι' αυτήν. Είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που αναπτύχθηκε στον «αστερισμό της νεωτερικότητας». Ο συγγραφέας και διδάκτωρ Κοινωνιολογίας προσεγγίζει με ευαισθησία αλλά και σε βάθος τις κοινωνιολογικές και φιλοσοφικές διαστάσεις του φαινομένου και αποδεικνύει πως η μόδα έχει εκλεκτικές συγγένειες με άλλους θεσμούς της νεωτερικότητας, τους επηρεάζει και επηρεάζεται απ’ αυτούς, τους αλλάζει και αλλάζει και η ίδια με αυτούς. Συνάμα διακρίνει τις διαφορετικές παραλλαγές της σε υψηλή, μαζική και γρήγορη μόδα και δείχνει πώς οι άνθρωποι, μέσα απ’ αυτήν, σκέφτονται το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον τους.

Αντονί Γκαλουτσό, Ο μύθος του αυτοδημιούργητου επιχειρηματία – Αποδομώντας το φαντασιακό της Σίλικον Βάλεϊ (μτφρ. Νίκος Ν. Μάλλιαρης, εκδ. Μάγμα)

Ο συγγραφέας είναι λέκτορας στο τμήμα διοίκησης επιχειρήσεων του πανεπιστημίου του Σεντ Ετιέν. Εδώ με συστηματικότητα και υψηλή επιστημοσύνη διαλέγει να αποδομήσει τον μύθο του «αυτοδημιούργητου επιχειρηματία» όχι ως αυτοσκοπό, αλλά για να αποδείξει τι κρύβεται πίσω απ’ αυτόν. Το συμπέρασμά του είναι πως το ενδιαφέρον για τον «αυτοδημιούργητο επιχειρηματία», στην ουσία κρύβει τον νεοφιλελεύθερο θαυμασμό για το ρόλο του ξεχωριστού ατόμου στην οικονομία, του αποκομμένου από τις πολιτικές και οικονομικές δομές ατόμου, το οποίο μόνο του ως οραματιστής και ηρωικός επιχειρηματίας καταφέρνει να «κάνει θαύματα». Ένας επίγειος νεοφιλελεύθερος Θεός. Το βιβλίο καταρρίπτειπολλές από τις κοινοτοπίες που ακούγονται για τον λεγόμενο «αυτοδημιούργητο επιχειρηματία» και αναδεικνύει το πώς αυτός επιβιώνει πραγματικά μέσα από μεθόδους σκληρής εκμετάλλευσης του ανθρώπινου δυναμικού. 

Βασίλης Τσαουσίδης, Τεχνητή Νοημοσύνη – Ναι και Όχι (Πρόλογος: Κατερίνα Γκαρή, Γιώργος Σιακαντάρης, εκδ. Κλειδάριθμος) 

Ο στόχος του συγγραφέα και πολύπειρου πανεπιστημιακού δασκάλου δεν είναι μια κοινότοπη περιγραφή του ισοζυγίου θετικών αρνητικών της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά το να κάνει σαφές το πώς λειτουργεί αυτή, ώστε μόνοι τους οι αναγνώστες και αναγνώστριες του ναείναι σε θέση να την αξιολογήσουν. Το να κάνει επίσης σαφές ποια είναι τα όρια της χρήσης της ως χρήσιμο εργαλείο και πότε αυτή συνιστά κατάχρηση. Πώς θα προφυλάξουμε αυτή τη μεγάλη καινοτομία από την κακόβουλη χρήση της; Και δίνει τις απαντήσεις, σ’ αυτό το εξαιρετικά καλογραμμένο βιβλίο, στο οποίο δύσκολοι τεχνητοί όροι αποδίδονται με απλό τρόπο, χωρίς να απλουστεύονται. Πρωτότυπη η ιδέα για την προσθήκη της εξαιρετικής νουβέλας για τον Νικόλα, στην οποία αποδίδεται, με μυθιστορηματική μαεστρία, το πολυσύνθετο περιεχόμενο του βιβλίου.

Hein de Haas, Μετανάστευση – 22 μύθοι και τι κρύβεται πίσω από αυτούς (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, εκδ. Μεταίχμιo)

Ο Ολλανδός Καθηγητής Κοινωνιολογίας και Μετανάστευσης, συγγραφέας αυτού του έργου επιχειρεί να καταρρίψει 22 μύθους για τη μετανάστευση. Δουλεύοντας με στοιχεία που αντλεί από τις επιστήμες της ιστορίας, της γεωγραφίας και της δημογραφίας καταρρίπτει τις κατ’ αυτόν ακραίες θεωρίες για τη μετανάστευση, χωρίς όμως να καταφεύγει σε απολιτικές ισορροπίες. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τη μετανάστευση όχι ως πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, αλλά ως μια πραγματικότητα που γεννάται από τις εξελίξεις σ’ ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο. Γι’ αυτό και αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια μανιχαϊστική καταστροφολογική εξέλιξη, αλλά ως σύνθετο φαινόμενο που απαιτεί ανάλογες δημόσιες πολιτικές που θα αποφεύγουν από τη μια τη δαιμονοποίηση της και από την άλλη την υποδοχή της ως φαινόμενο σωτήριο για τον δυτικό κόσμο. 

Σαλομέ Σακέ, Αντισταθείτε (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας εκδ. Στερέωμα)

Αντισταθείτε στην Ακροδεξιά λέει η τριαντάχρονη συγγραφέας, δημοσιογράφος και ακτιβίστρια κατά της αναβίωσης του ναζισμού, όπως το 2008 έγραφε ένας ενενηνταδυάχρονος  ο Στεφάν Εσέλ. Με εξαιρετικό φόβο και πάθος, με άρνηση κάθε ουδετερότητας, κάθε μεσότητας δηλαδή, που το άλλο όνομά της είναι Κέντρο, η συγγραφέας αναλύει τι είναι η Ακροδεξιά σήμερα, ποια τα συστήματα μίσους που αυτή παράγει και μεταδίδει, πώς αυτή έχει διεισδύσει στο χώρο του Πολιτισμού και στα ΜΚΔ. Και αφού ολοκληρώσει όλη αυτή την ανάλυση, κάνει έκκληση στους νέους αλλά και στους μεγαλύτερούς τους ν’ αντισταθούν σ’ αυτήν ζητώντας περισσότερη και όχι λιγότερη δημοκρατία. Κάνει έκκληση σ’ όλους τους πολίτες να επαγρυπνούν για να προστατέψουν το κοινωνικό μοντέλο των δυτικών κοινωνιών.

Αχιλλέας Χεκίμογλου, Αιχμάλωτοι στις ράγες – Γιατί δεν έχουμε τον σιδηρόδρομο που θέλουμε; – Μια ιστορία από τον Μεσοπόλεμο μέχρι τα Τέμπη, Μέρος Πρώτο 4η Αυγούστου – 21η Απριλίου (εκδ. Παπαδόπουλος)

Αλήθεια γιατί στην Ελλάδα καταστρέψαμε και εγκαταλείψαμε ακόμη και τις λίγες σιδηροδρομικές γραμμές που είχαμε; Ένα τόσο επίκαιρο θέμα, λόγω και των Τεμπών, γραμμένο από ένα βαθύ γνώστη του θέματος με πολύ ωραία γραφή. Γιατί από το 1936 δεν μπορούμε να φτιάξουμε έναν σύγχρονο και ασφαλή σιδηρόδρομο; Ό,τι κάνουμε χρεοκοπεί μετά από λίγα χρόνια, όποια νέα γραμμή αρχίζει να λειτουργεί, κλείνει μετά από λίγο καιρό. Το αυτοκίνητο είναι πάντα πολλά βήματα από το τραίνο. Φταίνε οι ξένοι που συνήθως διοικούσαν αυτές τις γραμμές, φταίει και η κακοδαιμονία της ελληνικής δημόσιας διοίκησης αλλά και η κακοδιαχείριση και η διαφθορά του ελληνικού πολιτικού και κομματικού συστήματος. Βιβλίο που δεν θα αφήσει κανένα αναγνώστη και καμία αναγνώστρια του αδιάφορο. 

Θανάσης Γιοχάλας – Ζωή Βαϊου, Οδός Πανεπιστημίου (19ος-21ος αι.) – Ιστορία και ιστορίες (εκδ. Εστία)

Η Ιστορία και πολλές ιστορίες για μια οδό θρύλο. Την περίφημη Πανεπιστημίου που υπάρχει από το 1859 μέχρι σήμερα. Μια οδό που οι ονομασίες της ποικίλουν. Ονομάστηκε «βουλεβάριον» «βουλεβάριο», λεωφόρος. Διαδοχικές ονομασίες που αποδίδουν τον αστικό της χαρακτήρα, ο οποίος λάμβανε τον χαρακτήρα των οικοδομημάτων που τον περιστοίχιζαν. Μια οδό που έζησε και ζει τη ζωή των Αθηνών εδώ και τρεις αιώνες. Μια οδό περιπάτου, κοινωνικών συναναστροφών, επίδειξης πλούτου, αλλά και κοινωνικών διαμαρτυριών και συγκρούσεων. Όλα αυτά παραδίδονται από τους δυο μελετητές της Αθήνας με μια συναρπαστική γραφή και λόγο. Το βιβλίο συμπληρώνεται με κείμενα 31 συγγραφέων που κλήθηκαν να περιγράψουν ένα από τα κτίρια της οδού.