Δέκα πρόσφατα βιβλία πεζογραφίας από όλον τον κόσμο, γραμμένα από γυναίκες, με πρωταγωνίστριες θηλυκότητες, που απευθύνονται σε όλους. Ιστορίες για τις ηχηρές ή σιωπηρές επαναστάσεις των γυναικών εντός και εκτός των έμφυλων ρόλων τους, τις εκφάνσεις της αυτενέργειας και χειραφέτησής τους. Μυθιστορήματα και διηγήματα ενηλικίωσης, συγκρότησης, επιβίωσης και αντίστασης σε διαφορετικά πατριαρχικά περιβάλλοντα.
Γράφει η Φανή Χατζή
Μια γυναίκα (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Διόπτρα) της Σιμπίλα Αλεράμο
Γραμμένο μόλις το 1906, το αυτομυθοπλαστικό μυθιστόρημα Μια γυναίκα της Σιμπίλα Αλεράμο (ψευδώνυμο της Ρίνα Φάτσο) θεωρείται το πρώτο φεμινιστικό έργο της Ιταλικής Λογοτεχνίας, ενώ, όπως τονίζει η μεταφράστριά του, Δήμητρα Δότση, στον πρόλογο, η Αλεράμο έστρωσε τον δρόμο για σημαντικές Ιταλίδες συγγραφείς όπως η Γκίνζμπουργκ, η Μοράντε και η Φεράντε.
Το βιβλίο ακολουθεί τη ζωή της κεντρικής ανώνυμης ηρωίδας του μέσα από τους ρόλους της ως κόρης και μετέπειτα συζύγου και μητέρας. Κυρίως, όμως, παρακολουθεί την πικρή συνειδητοποίηση της πρωταγωνίστριας για τη θέση της γυναίκας στις αρχές του 20ού αιώνα. Μάρτυρας της σκληρής ζωής της μητέρας της, έχοντας επιβιώσει από ακραία βία και η ίδια, αποφασίζει να σπάσει τον φαύλο κύκλο. Η χειραφέτησή της προϋποθέτει ανυπολόγιστες θυσίες, αλλά το θάρρος της είναι πύρινο.
Ένα βιβλίο που προκάλεσε σκάνδαλο στην εποχή του, αλλά βρήκε το κοινό του, ενέπνευσε, και σήμερα αναγνωρίζεται ως ιδιαίτερα πρωτοπόρο.
Η Κιμ ξέρει και άλλες ιστορίες (μτφρ. Ντόρα Δαρβίρη, εκδ. Μίνωας) της Τσο Ναμ-Τζου
Η Τσο Ναμ-Τζου είναι από τις σύγχρονες φεμινιστικές συγγραφείς της Νότιας Κορέας που εκθέτει σταθερά την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας στη χώρα της. Όπως και με τη διεθνή επιτυχία του πρωτόλειου μυθιστορήματός της, Κιμ Τζιγιάνγκ, Γεννημένη το 1982 (μτφρ. Αλεξάνδρα Κονταξάκη, Μίνωας), στα οκτώ διηγήματα της εν λόγω συλλογής σχολιάζει με οικουμενικότητα το γυναικείο ζήτημα ξεπερνώντας τα γεωγραφικά σύνορα.
Μέσα από γυναίκες διαφορετικής ηλικίας και φάσεων ζωής, εντός του επαγγελματικού ή οικιακού τους χώρου, η Νοτιοκορεάτισσα συγγραφέας υπογραμμίζει κυρίως τις άρρητες ή υπόρρητες διακρίσεις που υφίσταται κάθε γυναίκα. Ένα πολυφωνικό μωσαϊκό για το σύγχρονο γυναικείο βίωμα, στο γνωστό δωρικό ύφος της συγγραφέα, όπου υποβόσκει μεγάλη οργή.
Γηραιές μωρές παρθένες (μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, εκδ. Ψυχογιός) της Μάργκαρετ Άτγουντ
Η κορυφαία μυθιστοριογράφος Μάργκαρετ Άτγουντ που δοκιμάζεται συχνά και στην ποίηση και τα διηγήματα, επιστρέφει στη μικρή φόρμα μετά από δέκα χρόνια. Στις επτά από τις δεκαπέντε ιστορίες που απαρτίζουν το Γηραιές μωρές παρθένες, κεντρικό ρόλο διαδραματίζουν η Νελ και ο Τιγκ, ένα υπερήλικο ζευγάρι που φέρνει στον νου την Άτγουντ και τον επί μισό αιώνα σύντροφό της, Γκράεμ Γκίμπσον, που πέθανε το 2019.
Η βραβευμένη Καναδέζα συγγραφέας μιλά για το πένθος και τον αποχωρισμό με ωριμότητα και χιούμορ. Εκτός από αυτή τη στοχαστική ματιά στη γυναίκα της τρίτης ηλικίας, στα υπόλοιπα εννιά διηγήματα συναντάμε τον γνώριμο επαναστατικό φεμινισμό της συγγραφέα της Ιστορίας της Θεραπαινίδας (μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, εκδ. Ψυχογιός), ο οποίος συνυφαίνεται με τη δυστοπία. Μια μητέρα-μάγισσα, η Υπατία και η ίδια η Άτγουντ ως συνεντευξιάζουσα του Όργουελ είναι μερικές από τις ηρωίδες που επιλέγει για να σχολιάσει διαχρονικά ζητήματα σχετικά με το φύλο, τη γραφή, την επιθυμία και τις ταυτότητες.
Ηθοποιός (μτφρ. Μαρία Φακίνου, εκδ. Καστανιώτης) της Αν Ένραϊτ
Φεμινιστικό όχι με διακηρυκτικό αλλά υποδόριο χαρακτήρα είναι το μυθιστόρημα της Ιρλανδής Αν Ένραϊτ, Ηθοποιός. Η Νόρα είναι μια μεσήλικας συγγραφέας, κόρη της θρυλικής ηθοποιού Κάθριν Ο’ Ντελ, η οποία, μετά από μια λαμπρή καριέρα οδηγήθηκε σε ένα έγκλημα το οποίο σήμανε την παρακμή της.
Στην ηλικία που είχε η μητέρα της όταν πέθανε, η Νόρα αποφασίζει να γράψει ένα βιβλίο για να προσεγγίσει την ηθοποιό αλλά και να καταλάβει σε βάθος της μητέρα της, απογυμνώνοντας τον άνθρωπο από τον μύθο. Παράλληλα με την ιστορία της μητέρας της εξιστορεί και τη δική της, αποκαλύπτοντας ένα κοινό παρελθόν κακοποίησης και καταπίεσης. Ένα βιβλίο που διαχειρίζεται τη φήμη, τη βία, τον πόνο και τη μητρότητα μέσα από τις έμφυλες διαστάσεις τους, με την επιδέξια γραφή της βραβευμένης με Booker συγγραφέα.
Οι ξαδέλφες (μτφρ. Μαρία Αθανασιάδου, Θεώνη Κάμπρα, Αλίκη Μανωλά, Ιφιγένεια Ντούμη, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, εκδ. Carnivora) της Αουρόρα Βεντουρίνι
Η άγνωστη έως τώρα στα ελληνικά γράμματα μυθιστοριογράφος, ποιήτρια και μεταφράστρια Αουρόρα Βεντουρίνι έγραψε στα 85 της τις Ξαδέλφες, ένα ιδιαίτερο πόνημα που της εξασφάλισε μεγάλη επιτυχία, έστω και αργά στην καριέρα της, και μεγάλη υστεροφημία.
Η Γιούνα είναι η αφηγήτρια που μας συστήνει την αποτελούμενη μόνο από γυναίκες οικογένειά της, η οποία έχει σημαδευτεί από γενετικές ανωμαλίες. Παρά τις γνωσιακές δυσκολίες, αλλά και τις αναπηρίες των άλλων μελών της οικογένειάς της, η Γιούνα ακολουθεί το όνειρό της και καταφεύγει στη ζωγραφική ως μέσο χειραφέτησης και διαφυγής.
Η ιδιότυπη φωνή της Γιούνα αποτυπώνεται γλωσσικά και δομικά στη γραφή της Βεντουρίνι που δήλωνε και η ίδια ότι είναι «ένα παράξενο ον που θέλει μόνο να γράφει». Με μια «γραφή που αφρίζει σαν το αίμα», όπως την χαρακτηρίζει η Μαριάνα Ενρίκες στον πρόλογό της, η Βεντουρίνι τοποθετεί στο κέντρο της γραφής της γυναικεία σώματα ευάλωτα και εκτεθειμένα στη βία, τα οποία βρίσκουν τη γλώσσα και τα μέσα για εκδίκηση και αντίσταση.
Μια παράξενη γυναίκα (μτφρ. Ε.Ι. Σακαλή, εκδ. Ροές) της Λεϋλά Ερμπίλ
Το Μια παράξενη γυναίκα, δημοσιευμένο για πρώτη φορά το 1971, ήταν πρωτοποριακό όχι μόνο για την Τουρκία αλλά γενικά για τον φεμινιστικό διάλογο της εποχής. Η ελευθεριότητα με την οποία αντιμετώπιζε η Λεϋλά Ερμπίλ το σώμα, τη σεξουαλική επιθυμία, την κακοποίηση αλλά και θέματα ταμπού μέχρι και σήμερα όπως η αιμομιξία, προκάλεσαν μεγάλες αντιδράσεις.
Χωρισμένο σε τέσσερα μέρη διαφορετικής φόρμας, (ημερολογιακές καταγραφές, επεισοδιακή αφήγηση, συνειδησιακή γραφή κ.α.), με διαρκείς αλλαγές στην αφηγηματική οπτική, το μυθιστόρημα ακολουθεί τη Νερμίν. Από τα φοιτητικά της χρόνια, οπότε προσπαθεί να χειραφετηθεί και να βρει τη φωνή της, να εισέλθει στον ανδροκρατούμενο κύκλο διανοουμένων και να αρθρώσει ποιητικό λόγο, μέχρι την εγγραφή της στο Εργατικό Κόμμα Τουρκίας, το διαζύγιο και εν γένει την πολιτική και σεξουαλική της ενηλικίωση. Η μετάφραση, τα αναλυτικά σχόλια και το επίμετρο ανήκουν στην Ε. Ι. Σακαλή, η οποία αναδεικνύει περίτεχνα τη γλωσσική ιδιαιτερότητα και πρωτοπορία του βιβλίου.
Μην κλαις, μπαμπά (μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, εκδ. Gutenberg) της Ρούμενα Μπουζάροφσκα
Όπως και στις δύο πρώτες ιδιαίτερα αγαπητές στη χώρα μας συλλογές διηγημάτων της Ρούμενα Μπουζάροφσκα, έτσι και στο Μην κλαις, μπαμπά πρωταγωνίστριες των ιστοριών της συγγραφέα από τη Βόρεια Μακεδονία είναι γυναίκες διαφόρων ηλικιών που εμπλέκονται σε συνηθισμένες καταστάσεις μεν, μεγάλης ψυχικής έντασης δε.
Η επίπονη και ντροπιαστική επίσκεψη της Τίνα στον γυναικολόγο της ή η απόφαση της Καίτης να ξοδέψει τις οικονομίες που με κόπο μάζευε για μια επίσκεψη στον οδοντίατρο είναι κάποια από τα αδιέξοδα, τα προσωπικά δράματα που βιώνουν οι μικρές και μεγάλες ηρωίδες αυτής της συλλογής. Παρόν και εδώ το αιχμηρό, λιτό ύφος γραφής της συγγραφέα που αποτυπώνει τις ταπεινώσεις και καταπιέσεις εντός του πατριαρχικού κλοιού στον οποίο διαβιούν οι ηρωίδες της.
Δε φοβάμαι τίποτα (μτφρ. Φωτεινή Ζερβού, εκδ. Πατάκη) της Μπεατρίτσε Σαλβιόνι
Το ιστορικό μυθιστόρημα φεραντικής αύρας της πρωτοεμφανιζόμενης στα ιταλικά γράμματα Μπεατρίτσε Σαλβιόνι αφηγείται τη φιλία ανάμεσα σε δύο δωδεκάχρονα κορίτσια με φόντο την Ιταλία του μεσοπολέμου και συγκεκριμένα την επαρχία της Μόντσα.
Η Φραντσέσκα προέρχεται από μια αξιοσέβαστη αστική οικογένεια φιλοφασιστικής ιδεολογίας, ενώ η Μανταλένα, λαϊκής καταγωγής, κουβαλά τον χαρακτηρισμό «Μαλνάτα», κακότυχη δηλαδή, ένα στίγμα της κοινότητας που την θεωρεί υπεύθυνη για τα δεινά της οικογένειάς της. Τα δύο κορίτσια έρχονται κοντά, αντιδρώντας στον μισογυνισμό, τα φασιστικά ιδεώδη που διαχέονται στο περιβάλλον τους και την έμφυλη βία που τρέφεται από αυτά. Ο πρόλογος βρίσκει τις κοπέλες σε σημείο in media res σε σχέση με την κοινή τους πορεία, στην προσπάθειά τους να ξεφορτωθούν ένα ανδρικό πτώμα μετά από μια απόπειρα βιασμού.
Στο σώμα της ψυχής (μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, εκδ. Άγρα) της Λουντμίλα Ουλίτσκαγια
Η συλλογή διηγημάτων της Ρωσίδας Λουντμίλα Ουλίτσκαγια, που ζει εξόριστη στο Βερολίνο εδώ και χρόνια και το όνομα της οποίας ακούγεται κάθε χρόνο για το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, ανήκει στα βιβλία της λίστας που έχουν μια υπόγεια φεμινιστική χροιά.
Ξεκινώντας με ποιήματα αφιερωμένα στις «φίλες της», αντί προλόγου, θέτει εξ αρχής τον τρυφερό τόνο που αγκαλιάζει όλες τις ηρωίδες της στη συνέχεια. Γιατί, στην πλειοψηφία τους, οι έντεκα ιστορίες που περιλαμβάνονται στις δύο υποενότητες της συλλογής «Φίλες» και «Στο σώμα της ψυχής» αφορούν τη γυναικεία εμπειρία, τις σχέσεις, τις επιθυμίες, τα τρωτά σημεία των ηρωίδων της με υπόβαθρο τη Σοβιετική και μετασοβιετική Ρωσία που κηλιδώνεται από απολυταρχικά ή εθνικιστικά καθεστώτα.
Το αήττητο καλοκαίρι της Λιλιάνα (μτφρ. Ασπασία Καμπύλη και Χριστίνα Φιλήμονος, εκδ. Carnivora) της Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα
To memoir της Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα που τιμήθηκε με Βραβείο Πούλιτζερ στην κατηγορία του το 2023, είναι ταυτόχρονα ένα νοητό οδοιπορικό αναζήτησης της αλήθειας και απόδοσης της δικαιοσύνης και η πένθιμη σκιαγράφηση ενός θύματος γυναικοκτονίας.
Η Κριστίνα ταξιδεύει από το Τέξας στην πόλη του Μεξικού, όπου 30 χρόνια πριν δολοφονήθηκε η αδερφή της, Λιλιάνα, από τον σύντροφό της. Στην προσπάθεια να εξιχνιάσει τον ξεχασμένο φάκελο, η Κριστίνα βρίσκεται αντιμέτωπη με τη γραφειοκρατία, όπως αυτή ξετυλίγεται σε αναφορές, επιστολές και νομικά έγγραφα που παρατίθενται στο κείμενο, ανάμεσα σε ημερολογιακές καταγραφές και συνεντεύξεις. Το προσωπικό βίωμα αναμειγνύεται με ένα ηχηρό «κατηγορώ» για την έμφυλη βία και τις συστημικές γενεσιουργούς αιτίες της, ενώ η ίδια η γραφή γίνεται μια πολιτική πράξη μνήμης και αντίστασης στη λήθη.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.
