«Απόλαυση – Σεξουαλικότητα, οδύνη και ευχαρίστηση» του Ντάριαν Λίντερ (κριτική)

H κυκλοφορία στα ελληνικά του βιβλίου Απόλαυση – Σεξουαλικότητα, Οδύνη και Ευχαρίστηση του Βρετανού ψυχαναλυτή Ντάριαν Λίντερ από τις εκδόσεις Επέκεινα, σε μετάφραση του ψυχαναλυτή Χρήστου Ν. Τσαμπρούνη, έρχεται να προστεθεί στην πενιχρή, ελληνική, ψυχαναλυτική βιβλιογραφία σχετικά με την προβληματική της απόλαυσης, ένα πεδίο έρευνας που εισήγαγε στις ύστερες επεξεργασίες του ο Γάλλος θεωρητικός της ψυχανάλυσης Ζακ Λακάν.

Ο Ντ. Λίντερ είναι ιδρυτικό μέλος του Centre for Freudian Analysis and Research (Κέντρο φροϋδικής ψυχανάλυσης και έρευνας), μέλος του Κολεγίου των Ψυχαναλυτών του Ηνωμένου Βασιλείου και συγγραφέας πολλών βιβλίων και επιστημονικών άρθρων.

Το συγγραφικό έργο του κάθε άλλο παρά άγνωστο είναι στις διάφορες ελληνικές ψυχαναλυτικές εταιρείες και ψυχαναλυτικούς κύκλους, αφού πολλά από τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί, μεταξύ άλλων, και στην ελληνική γλώσσα.

Ένα από τα πρώτα του έργα Ο Λακάν με εικόνες (μτφρ. Γιάννης Σταυρακάκης, εκδ. Δίαυλος) αποτελεί ένα ευφάνταστο, εικονογραφημένο, εισαγωγικό εγχειρίδιο για τους επίδοξους μελετητές της λακανικής σκέψης, ενώ τα έργα του Τι είναι η τρέλα; (μτφρ. Χρήστος Πάλλας, εκδ. Κέδρος) μια διεξοδική μελέτη για τις ψυχώσεις που στηρίζεται θεωρητικά στις αντίστοιχες λακανικές επεξεργασίες, και Strictly Bipolar: δοκίμιο πάνω στην διπολική διαταραχή (μτφρ. Μιχάλης Μεντίνης, εκδ. Oposito) αποτελούν, κατά την γνώμη μου, εξόχως διαφωτιστικές μελέτες για τους ψυχοθεραπευτές, ψυχαναλυτές και λοιπούς επαγγελματίες στον χώρο της ψυχικής υγείας.

Kριτική αντιπαράθεση

Στα έργα αυτά, ο Λίντερ δεν διστάζει να αντιπαρατεθεί κριτικά σε παγιωμένες απόψεις σημαντικών εκπροσώπων της ψυχανάλυσης, όπως του Λακάν και του Φρόυντ. να προτείνει νέες ερμηνευτικές κατευθύνσεις, και να ανάγει σύγχρονα ψυχοπαθολογικά μορφώματα στα κοινωνικο-οικονομικά συμφραζόμενα της εποχής μας.

Διαβάζοντας κανείς το εν λόγω βιβλίο, διαπιστώνει μια κριτική διάθεση του Λίντερ απέναντι σε κάποιες λακανικές προκείμενες, στον ευρύτερο τρόπο σκέψης των λακανικών ψυχαναλυτών, χωρίς ωστόσο ν’ αμφισβητεί σε καμία περίπτωση την συνολική αξία και τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα του λακανικού θεωρητικού έργου.

Ο Λίντερ χαρτογραφεί στην αρχή του βιβλίου τα εννοιολογικώς σκοτεινά σημεία του σημαίνοντος «απόλαυση» μέσα στο ιστορικό των επεξεργασιών που έχουν γίνει από τον Λακάν.

Όπως συμβαίνει σε κάθε ομάδα, η οποία χρησιμοποιεί μια άκρως εξειδικευμένη ορολογία, οι λακανικοί ψυχαναλυτές χρησιμοποιούν συστηματικά και, κάποιες φορές, άκριτα τους λακανικούς ψυχαναλυτικούς όρους και ως εκ τούτου υφίστανται την αποδυνάμωση της σκέψης που συνεπάγεται μια τέτοια πρακτική. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, ο Λίντερ χαρτογραφεί στην αρχή του βιβλίου τα εννοιολογικώς σκοτεινά σημεία του σημαίνοντος «απόλαυση» μέσα στο ιστορικό των επεξεργασιών που έχουν γίνει από τον Λακάν.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, ο παραπάνω όρος χρησιμοποιείται κυρίως περιγραφικά από πολλούς ψυχαναλυτές, οι οποίοι, μέσα από την χρήση απλοϊκών διατυπώσεων, όπως «άλλη απόλαυση», «απόλαυση του είναι» ή «το ένα της απόλαυσης», παραπέμπουν, κατά τον Λίντερ μάλλον σε εκφράσεις της μεσαιωνικής θεολογίας, ενώ οι χρήστες τους εμφανίζονται ωσάν να διαθέτουν κάποιο είδος εκλεπτυσμένης γνώσης της ανθρώπινης ψυχής, χωρίς όμως οι ίδιοι να κάτσουν για μια στιγμή να σκεφτούν τις τυχόν εννοιολογικές συνεπαγωγές και υποδηλώσεις τέτοιου είδους διατυπώσεων (σελ 16-17).

Ο Βρετανός ψυχαναλυτής φαίνεται να προβληματίζεται με την κυρίαρχη τάση των λακανικών να «εξηγούν» κάθε είδους πράξη ως ένδειξη απόλαυσης, έτσι ώστε να μην κερδίζουμε τίποτα από τέτοιου είδους εξηγήσεις. Η βασική θέση του Λακάν ότι το ομιλ-όν υποκείμενο είναι επιτέλεσμα της γλώσσας ακούγεται ειρωνικά στην προκείμενη περίπτωση.

Εννοιολογικός πλουραλισμός

Για τον λόγο αυτό, ο συγγραφέας μάς προτρέπει σ’ έναν εννοιολογικό πλουραλισμό που αντικατοπτρίζει την πολλαπλότητα των ψυχικών φαινομένων, και την αποφυγή απλουστευτικών, συμπεριληπτικών εννοιών ή δυισμών (π.χ. επιθυμία / απόλαυση), οι οποίες μάλλον συσκοτίζουν και λιγότερο διαφωτίζουν σε κλινικό και σε εννοιολογικό επίπεδο. Ο Λίντερ μας υπενθυμίζει ότι οποιαδήποτε προσκόλληση σε οποιαδήποτε θεωρία ή θεωρητικό δεν μας απαλλάσσει από την ευθύνη μας να στεκόμαστε κριτικά απέναντι σε αυτά.

Ο Ντάριαν Λίντερ, ως γνήσιος Αγγλοσάξονας φαίνεται να μην αποποιείται τη θεωρητική παράδοση του βρετανικού εμπειρισμού, και για αυτό, στο βιβλίο του εστιάζει περισσότερο σε μια δομολειτουργιστική προσέγγιση της αγάπης, του μίσους, του πόνου, της επιθυμίας και της απόλαυσης, της επιθετικότητας, αποφεύγοντας εντέχνως οποιαδήποτε μορφή παθολογικοποίσης και εμπλουτίζοντας, στο επίπεδο της λειτουργίας, τις υπάρχουσες δομιστικές-τοπολογικές ερμηνείες του Λακάν πάνω στα ίδια ζητήματα.

Ας μην ξεχνάμε, πως οι Βρετανοί κοινωνιολόγοι και ανθρωπολόγοι ασπάστηκαν τον γαλλικό δομισμό του Κλοντ Λεβί-Στρος αναδεικνύοντας εξίσου τον ρόλο της λειτουργίας, που διαδραματίζουν τα διάφορα τμήματα μιας κοινωνίας, στη διατήρηση της κοινωνικής δομής. Αντίστοιχα, μέσα στο βιβλίο του ο Λίντερ επισημαίνει σε πολλά σημεία το παρασκήνιο της λειτουργίας των διάφορων ψυχικών διεγέρσεων και ενορμήσεων και πώς αυτές εργάζονται στη συγκρότηση και διατήρηση της ψυχικής δομής.

Ο Ντάριαν Λίντερ είναι ψυχαναλυτής. Διδάσκει στο Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο του Leeds, είναι ιδρυτικό μέλος του Κέντρου Φροϋδικής Ανάλυσης και Έρευνας του Λονδίνου και είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων και επιστημονικών άρθρων.

Για παράδειγμα, ο Λίντερ τίθεται υπέρ της αλληλεξάρτησης της σεξουαλικότητας και της επιθετικότητας, κάτι που ο Φρόυντ έσπευσε να θεωρήσει ως δύο διακριτά ρεύματα. Επιπλέον, υποστηρίζει ότι οι ερωτογενείς ζώνες του σώματος, εξαιτίας της ματαίωσης, μπορούν να μεταμορφωθούν σε ζώνες δυσαρέσκειας και ευχαρίστησης, αναμειγνύοντας το μίσος και την αγάπη (σελ. 25), όπως και ο αυτο-τραυματισμός μπορεί ενδεχομένως να είναι μια απόπειρα του υποκειμένου να επανασυνδεθεί με το σώμα και τον εαυτό του και να διαχωριστεί από την επιθυμία του Άλλου (σελ. 67).

Η σημασία του πόνου

Αντίστοιχα, ο πόνος, κατά τον Λίντερ, μπορεί να είναι εξίσου σημαντικός στη συγκρότηση και διατήρηση της σωματικής εικόνας και σωματικού σχήματος (σελ. 68), ενώ το μίσος ή η οργή, που συνήθως παραγνωρίζονται σε μια δομιστική ανάλυση, ενδέχεται ν’ ασκούν μια ζωτική και προστατευτική λειτουργία για το νήπιο, όταν αυτό έρχεται αντιμέτωπο με βιώματα απόρριψης και εγκατάλειψης (σελ. 30).

Η σχέση του Κλάιν με την ψυχολογία του εγώ και με την πειραματική έρευνα στην γνωστική ψυχολογία, θα αντιμετωπιζόταν με κάποια καχυποψία μέσα στους Λακανικούς κύκλους.

Καθώς εξετάζει τη σχέση της φαντασίας με την jouissance (απόλαυση), όπως την επεξεργάζεται ο Λακάν στη δεκαετία του ‘50, ο Λίντερ δεν διστάζει να παραπέμψει, μεταξύ άλλων και στο έργο του Αμερικανού ψυχολόγου και ψυχαναλυτή Τζορτζ Κλάιν. Ενδεχομένως, η σχέση του Κλάιν με την ψυχολογία του Εγώ και με την πειραματική έρευνα στην γνωστική ψυχολογία, θα αντιμετωπιζόταν με κάποια καχυποψία μέσα στους Λακανικούς κύκλους.

Αντιθέτως, ο Λίντερ μας προτείνει να είμαστε φειδωλοί με τέτοιου είδους αποκλεισμούς και σπεύδει ν’ αναδείξει στο βιβλίο του μια ιδιαίτερη πτυχή της σκέψης του Κλάιν, που σχετίζεται με τον αντιφατικό χαρακτήρα της φαντασίωσης, η οποία, κατά τον συγγραφέα, θα ενίσχυε τη λακανική πρόσληψη της jouissance.

Με αφορμή το προηγούμενο παράδειγμα, ο Βρετανός ψυχαναλυτής φαίνεται να προτείνει στην διεθνή ψυχαναλυτική κοινότητα μια πιο συνεπή και διαυγή επεξεργασία των λακανικών εννοιών μέσα από μια κριτική διασταύρωσή τους με λιγότερο δημοφιλείς ψυχαναλυτικές παραδόσεις (E. Eρικσον Ε. Φρομ, K. Χόρνι, M. Kλάιν, Ντ. Γουίνικοτ κ.ά.), καθώς επίσης και την διεπιστημονική τους αντιπαράθεση με έρευνες από τα επιστημονικά πεδία της ψυχολογίας, της κοινωνικής ανθρωπολογίας μέχρι και της σεξολογίας με σκοπό την αποφυγή ενός θεωρητικού μονισμού.

Λακανικό πεδίο

Ενδεχομένως, οι λακανικοί κύκλοι μπορεί να θεωρήσουν ως αιρετική την τελευταία αυτή μελέτη του Ντάριαν Λίντερ. Ωστόσο, ο συγγραφέας αποδεικνύεται ιδιαίτερα συνεπής με τον λακανικό λόγο, αφού ο ίδιος ο Λακάν πρότεινε την απόλαυση ως κεντρική προβληματική αυτού που ο ίδιος αποκαλούσε «λακανικό πεδίο».

Με την παρούσα μελέτη για την απόλαυση, ο Βρετανός ψυχαναλυτής αποδεικνύει έμπρακτα πως ανταποκρίνεται στην παραπάνω λακανική επιταγή, αφού το βιβλίο του αποτελεί μια διαφωτιστική, κριτική διαπραγμάτευση που εμπλουτίζει και διανοίγει την περαιτέρω θεωρητική προσέγγιση των διαφορετικών εννοιολογήσεων της απόλαυσης μέσα στο λακανικό θεωρητικό corpus.

Βεβαίως, το εκδοτικό αυτό εγχείρημα θα ήταν ανέφικτο χωρίς τη μεταφραστική δεινότητα του ψυχαναλυτή και κοινωνιολόγου Χρήστου Τσαμπρούνη, που ανέλαβε να μεταγράψει το περιεχόμενο του βιβλίου στην ελληνική γλώσσα.

Ο Τσαμπρούνης, εμβριθής γνώστης της λακανικής και φροϋδικής, ψυχαναλυτικής θεωρίας, καταφέρνει να μεταφέρει με σαφήνεια στον αναγνώστη, μέσα από μια ρέουσα μετάφραση, το πνεύμα και τις σύνθετες κάποιες φορές ιδέες και θεωρητικές επεξεργασίες του Βρετανού ψυχαναλυτή.

＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΑΝΙΩΚΟΣ  είναι ψυχαναλυτής, σύμβουλος ψυχικής υγείας, θεατρολόγος. Κείμενα, δράσεις και ομιλίες του παρουσιάζονται στo blog της Μέριμνας Εαυτού (wwww.merimnaeaftou.blogspot.gr).