«Για μια νέα φιλοσοφία» του Παύλου Καστανά (κριτική) – Ο άνθρωπος μπροστά στο απέραντο σύμπαν

Συχνά, όταν οι ενήλικες ρωτούν τα παιδιά τι ονειρεύονται να γίνουν όταν θα μεγαλώσουν, εκείνα απαντούν: «Αστροναύτης». Κι αυτό γιατί το διάστημα, τα άστρα, οι πλανήτες, οι εξωγήινοι, διεγείρουν τη φαντασία μας από πολύ νωρίς. Ο άνθρωπος ονειρεύεται να εξερευνήσει τα βάθη του σύμπαντος, του κόσμου του, και στην ουσία, του ίδιου του εαυτού του.

Οι μεγαλύτεροι ίσως θυμούνται τον Καρλ Σέιγκαν, που μέσα από τα ντοκιμαντέρ και τα βιβλία του μίλησε πρώτος στο ευρύ κοινό για την αστρονομία, τις απαρχές της ζωής, τον τρόπο που η συνείδησή μας αναπτύχθηκε. Συνεχιστής της παράδοσής του είναι κατά κάποιο τρόπο ο Αμερικανός αστροφυσικός Νιλ ντεΓκρας Τάισον, και στα μέρη μας, κατ' αναλογία, ο Παύλος Καστανάς, που έγινε γνωστός μέσα από το επιτυχημένο του κανάλι Astronio, που έχει ξεπεράσει τις 50 εκατομμύρια προβολές.

Με το πρώτο του βιβλίο, Προς τ’ άστρα (εκδ. Διόπτρα), ο Καστανάς μάς ταξιδεύει στον κόσμο της αστροφυσικής, μιλώντας για τους πλανήτες και τους νόμους στους οποίους υπακούουν τα ουράνια σώματα, για τη Θεωρία της Σχετικότητας και τις μαύρες τρύπες, καθώς και για το ερώτημα του ενός εκατομμυρίου, αν είμαστε μόνοι στο σύμπαν.

Για μια νέα φιλοσοφία

Η συνέχεια, το βιβλίο Για μια νέα φιλοσοφία – Ο άνθρωπος μέσα από τα μάτια της Αστροφυσικής, είναι ένα έργο περισσότερο στοχαστικό. Ο συγγραφέας μιλάει για τα ίδια περίπου θέματα, δηλαδή για τον χωροχρόνο, τη φαινομενική αρμονία στο σύμπαν, την πιθανότητα της ύπαρξης ζωής στο διάστημα, αλλά αυτή τη φορά καταπιάνεται κυρίως με τις υπαρξιακές τους προεκτάσεις. Μάλιστα, δεν απουσιάζουν οι αποκαλύψεις κάποιων προσωπικών στιγμών – άλλωστε, με μία τέτοια ξεκινά την αφήγησή του, για το πώς ερωτεύτηκε την επιστήμη του σε μικρή ηλικία.

Δεν υπάρχουν όρια στη γνώση, θυμόμαστε διαβάζοντας. Για τον Παύλο Καστανά, η πραγματική επιστήμη δεν καταρρίπτεται: οι θεωρίες της βελτιώνονται, εξελίσσονται, και με κάθε σφάλμα προσθέτουμε ένα λιθαράκι, ανοίγοντας τον δρόμο της προόδου. Κάπως έτσι, ξεκινώντας από το πρώτο τηλεσκόπιο, το οποίο ανέπτυξε ο Γαλιλαίος, που μας επέτρεψε να απομυθοποιήσουμε την ανθρωποκεντρική εικόνα που είχαμε για το διάστημα -τον 17ο αιώνα μ.Χ. υπέθεταν πως τα πάντα περιστρέφονται γύρω από τη Γη, ενώ το διάστημα, που αποτελείτο από «αιθέρα», ήταν τέλειο και άφθαρτο-, φτάσαμε στο σημείο να μπορούμε να κοιτάξουμε το φως γαλαξιών από μια εποχή λίγο μετά τη γέννηση του Σύμπαντος.

Τα στοιχεία που προκύπτουν από τη μελέτη του διαστήματος μοιάζει να μην τα χωρά ο ανθρώπινος νους. Κάποια τα μαθαίνουμε διαβάζοντας το συγκεκριμένο βιβλίο. Το σύνολο του ανθρώπινου πληθυσμού που υπήρξε καθ’ όλη τη διάρκεια της Ιστορίας, όλοι οι Homo sapiens που ανέπνευσαν και περπάτησαν πάνω στη γη, ξεπερνάει τα 117 δισεκατομμύρια. Αν μπορούσαμε να μοιράσουμε τους πλανήτες του Γαλαξία μας, καθένας από τους ανθρώπους αυτού του συνόλου θα έπαιρνε τουλάχιστον έναν. Τόσο αχανές και πλούσιο είναι το διάστημα. Και κάθε φορά που νομίζουμε πως έχουμε φτάσει κοντά στην επίλυση των μυστηρίων που κρύβει, ανακαλύπτουμε πως το βάθος τους είναι ακόμα μεγαλύτερο.

Είμαστε μόνοι στο σύμπαν; 

Στο δεύτερο βιβλίο του, ο συγγραφέας αναμετράται για ακόμα μία φορά με το παράδοξο του Φέρμι, το ερώτημα του γιατί δεν έχουμε έρθει σε επαφή με πολιτισμούς από άλλους πλανήτες. Έχει ενδιαφέρον ο τρόπος που ο Παύλος Καστανάς μιλάει για τα σχέδια των επίχρυσων πλακετών που στείλαμε στο διάστημα, στα οποία μόνο ο άντρας χαιρετά και τα γεννητικά όργανα της γυναίκας απουσιάζουν, προκειμένου η απεικόνιση να μην θεωρηθεί πορνογραφική και να εγκριθεί ευκολότερα από τη NASA. Σε αυτό το σημείο, ο συγγραφέας μάς υπενθυμίζει πως το μήνυμα που στείλαμε προς τους εξωγήινους είναι παράλληλα ένα μήνυμα που στείλαμε στον εαυτό μας. Ακόμα και η φράση: «Χαίρετε όποιοι κι αν είστε! Έχουμε έρθει ειρηνικά ως φίλοι σε φίλους», που ακούγεται στον δίσκο που βρίσκεται στο Voyager, παρουσιάζει την εξιδανικευμένη εικόνα μιας φιλειρηνικής ανθρωπότητας.

• Διαβάστε επίσης: «Προς τ’ άστρα» του Παύλου Καστανά (κριτική) – Ταξίδι μετ’ επιστροφής ως τα πέρατα του κόσμου

Σε αποσπάσματα σαν κι αυτό, όπως προείπαμε, το δεύτερο βιβλίο διαφοροποιείται από το προηγούμενο. Εδώ ανιχνεύεται η φιλοσοφική διάθεση που μαρτυράει ο τίτλος της έκδοσης. Ο συγγραφέας σε ένα σημείο επιχειρεί μέχρι και μια κοσμολογική ανάγνωση κάποιων στίχων του Κ. Π. Καβάφη. Γράφει ο ποιητής: «Δεν θέλω να γυρίσω να μη διω και φρίξω/ τι γρήγορα που η σκοτεινή γραμμή μακραίνει,/ τι γρήγορα που τα σβηστά κεριά πληθαίνουν», συμβολίζοντας τα χρόνια της ζωής με αναμμένα κεριά. Ο συγγραφέας λέει πως και το Σύμπαν έχει τα κεριά του, τα άστρα του, τα οποία θα αρχίσουν να λιγοστεύουν κάποια στιγμή. Όταν φτάσει αυτή η μακρινή περίοδος, λέει ο Καστανάς, δεν θα επέλθει το τέλος των πάντων, αλλά αντιθέτως, θα ξεκινήσει μια χρυσή περίοδος, αφού ο πληθυσμός που θα καταφέρει να επιβιώσει, μεταναστεύοντας από σημείο σε σημείο στο αχανές διάστημα, θα αποτελείται από πραγματικά προηγμένα όντα.

Η επίχρυση πλακέτα των διαστημοπλοίων Pioneer

Στο ίδιο πλαίσιο, γίνονται αναφορές και σε θέματα που ο Καστανάς δεν είχε θίξει στο προηγούμενο βιβλίο του: εδώ μιλά για τις παράλληλες διαστάσεις, για παράδειγμα, καθώς και για τις θεωρίες συνωμοσίας, όπως την άρνηση της προσσελήνωσης, ή τη θεωρία της επίπεδης γης, τις οποίες καταρρίπτει με επιστημονικά στοιχεία, πάντοτε δοσμένα στην απλή γλώσσα που προτιμά ο συγγραφέας.

Ποιο μέλλον οραματιζόμαστε; 

Είμαστε τυχεροί, που υπάρχουμε, κατ’ αρχάς, και που σκεφτόμαστε, στη συνέχεια. Η ανθρώπινη συνείδηση είναι «ένα προϊόν δισεκατομμυρίων χρόνων συμπαντικής και γήινης εξέλιξης». Φέρουμε, λοιπόν, την ευθύνη να αξιοποιήσουμε αυτό το δώρο, υπογραμμίζει ο Καστανάς. Στο κλείσιμο του βιβλίου του, στέκεται με αισιοδοξία. Έχει ήδη μιλήσει για την αναγκαιότητα ενοποίησης της ανθρωπότητας, την οποία οραματίζεται. Η τεχνολογία ανέκαθεν περνούσε τα σύνορα των χωρών – συνέβη με τον ηλεκτρισμό, την πυρηνική ενέργεια, και πρόσφατα με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για αυτόν τον λόγο, υπάρχει μια σχετική ομοιογένεια στον πλανήτη – σε ένα πρώτο επίπεδο, τουλάχιστον. Ο Άνθρωπος πρέπει να είναι πολύ προσεκτικός στους καιρούς μας, να μην αυτοκαταστραφεί. Σημαντικό ρόλο οφείλουν να διαδραματίσουν οι επιστήμονες, όπως έκαναν και κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, ασκώντας πίεση προκειμένου να αποκλιμακωθούν οι συνεχόμενες εντάσεις.

«Ο καιρός πια ωρίμασε· το Σύμπαν απέκτησε συνείδηση. Το μεγαλύτερο ταξίδι αυτογνωσίας αρχίζει» καταλήγει ο Παύλος Καστανάς. Πιστεύει σε μια επιστήμη που αφουγκράζεται τις ανάγκες της κοινωνίας. Αυτό κρατάμε, μεταξύ άλλων, κλείνοντας το βιβλίο του, και αυτό ευχόμαστε για το μέλλον.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Παύλος Καστανάς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1982. Σπούδασε Φυσική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στη συνέχεια πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στον τομέα της Αστροφυσικής στο Queen Mary University of London, όπου και αρίστευσε. Εργάζεται εδώ και αρκετά χρόνια στην ιδιωτική τριτοβάθμια εκπαίδευση ως συνεργάτης-λέκτορας του Πανεπιστημίου του Derby, διδάσκοντας προπτυχιακά μαθήματα θετικών επιστημών. Επίσης, έχει διδάξει Φυσική και Χημεία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ενώ έχει συγγράψει το βιβλίο εκλαϊκευμένης επιστήμης Προς τ’ άστρα.

Στο πλαίσιο της επιστημονικής επικοινωνίας έχει οργανώσει δεκάδες εκδηλώσεις σε όλη την Ελλάδα και έχει πραγματοποιήσει πλήθος ομιλιών και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων. Το 2017 δημιούργησε το διαδικτυακό κανάλι Αστροφυσικής Astronio, το οποίο έχει ξεπεράσει τις 50 εκατομμύρια προβολές και τους 350.000 συνδρομητές.

Για την προσφορά του στη διάχυση της επιστήμης, του έχουν απονεμηθεί τα βραβεία επικοινωνίας της επιστήμης «ΕΠΙ2» και «Science Outreach Award».