Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου: Στον Κυριάκο Μαργαρίτη το βραβείο Μυθιστορήματος

Το Τμήμα Σύγχρονου Πολιτισμού του Υφυπουργείου Πολιτισμού της Κύπρου ανακοίνωσε τα αποτελέσματα του διαγωνισμού για τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας για εκδόσεις του έτους 2024. 

Ποίηση

Η Επιτροπή αποφάσισε κατά πλειοψηφία την απονομή του Κρατικού Βραβείου Ποίησης για εκδόσεις 2024 στην Ελένη Κεφάλα για το έργο της Direct orient: Ποιήματα (Εκδόσεις Περισπωμένη).

Σκεπτικό βράβευσης

Μέσω έντονης διακειμενικότητας, δραματικότητας, προφορικότητας και απεύθυνσης, η Ελένη Κεφάλα δημιουργεί μια ποιητική σύνθεση που ενώνει το παρελθόν με το παρόν, την ποίηση με το αρχαίο δράμα, και που μάς ταξιδεύει σε τοποθεσίες, ιδέες, σκέψεις και συναισθήματα. Καταφέρνει με τρόπο εντυπωσιακό και συγκινητικό να συνδέσει την ποιητική αφήγηση με τη φωτογραφία, τον κινηματογράφο, τη μουσική και την οπτική ποίηση. Με έντονο το στοιχείο της επιτέλεσης, το Direct orient ενίοτε θυμίζει «θέατρο της επινόησης», μέσα από μια σύγχρονη ποιητική γλώσσα που συνδιαλέγεται με τον πεζό λόγο, το δημοτικό τραγούδι και το οπτικό στοιχείο.

Η ποιητική συλλογή της Ελένης Κεφάλα είναι ένα πρωτότυπο και ευφάνταστο αφήγημα, δομημένο σε προσεκτικά επιμελημένες ψηφίδες και αξίζει να αναγνωσθεί από το συνδημιουργικό κοινό, ακόμα και να επεξεργαστεί με δραματικό τρόπο. Η Ελένης Κεφάλα εναλλάσσει την ποιητική με την πεζή φόρμα και η λυρική της ποίηση είναι βαθιά εμβαπτισμένη στην παράδοση και στην αρχαιογνωσία. Γυναίκες διαφορετικών εποχών συνδιαλέγονται και συνομιλούν, μια συνομιλία τόσο αναγεννησιακή όσο και μετρημένη, πληθωρική και ελεγχόμενη μαζί.

Κατάλογος επικρατέστερων έργων (αλφαβητικά) στην Κατηγορία Ποίηση

Αριθμομνήμων, Θεοδώρου Μιχάλης (Εκδόσεις Θράκα)

Η έβδομη σφραγίδα, Θεοχάρους Ελένη (Εκδόσεις Ερατώ)

Λυκόσκυλα, Καϊμακλιώτη Αγγέλα (Εκδόσεις Βακχικόν)

Direct orient: Ποιήματα, Κεφάλα Ελένη (Εκδόσεις Περισπωμένη)

Τώρα, Κουζάλης Πάμπος (Εκδόσεις Σμίλη)

Τρία προσωπικά ποιήματα, Μολέσκης Γιώργος (Εκδόσεις Βακχικόν)

Μυθιστόρημα

Η Επιτροπή αποφάσισε κατά πλειοψηφία την απονομή του Κρατικού Βραβείου Μυθιστορήματος για εκδόσεις 2024 στον Κυριάκο Μαργαρίτη για το έργο του Συμβάν 74 (Εκδόσεις Ίκαρος).

Σκεπτικό βράβευσης

Κατά τον Εliot, ένα από τα κυριότερα μελήματα της σύγχρονης λογοτεχνίας είναι το πώς να δώσει μορφή και αξία στο «τεράστιο πανόραμα ματαιότητας και αναρχίας που είναι η σύγχρονη ιστορία». Θα μπορούσε κανείς να πει πως ένα από τα κύρια ερωτήματα που θέτει το βιβλίο του Κυριάκου Μαργαρίτη, το τρίτο από τα 33 βιβλία που προγραμματίζει, είναι το πώς αυτός, ως Ελληνοκύπριος, μπορεί μέσω της αφήγησης να μεταμορφώσει και να δώσει νόημα στα όσα τραυματικά έγιναν στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1974. Το μεγάλο επίτευγμα του μυθιστορήματος Συμβάν 74 είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Κυριάκος Μαργαρίτης καταφέρνει να μιλήσει σε αυτό το βιβλίο: με τρόπο συγκινητικό, αν και εγκυκλοπαιδικό, εμπεριστατωμένο, αν και υποκειμενικό, συμπεριληπτικό, αν και μονόπλευρο.

Αντί της «μυθικής μεθόδου», για την οποία μίλησε ο Eliot, ο Μαργαρίτης φαίνεται να επιλέγει την οδό του Kertesz, σύμφωνα με τον οποίο ζούμε σε ένα σκοτεινό, ασύνδετο χάος που το συγκρατεί μονάχα η λογοτεχνία, την οδό του J. Roth, που συνειδητοποίησε τα όρια του ιστορικού μυθιστορήματος, και προπάντων την οδό του W. G. Sebald, ίσως του πιο γνωστού λογοτεχνικού συνθέτη φαινομενικά ανοίκειων στοιχείων. Το μυθιστόρημα, όπως αναφέρει ο αφηγητής στο Συμβάν 74, εκκρεμεί σαν «μια ιστορία χωρίς μύθο». Με έναν δικό του ιδιαίτερο λόγο (μια προσπάθεια «εκκλησιοποίησης» της αφήγησης, όπως ο ίδιος δηλώνει σε συνέντευξή του), καθώς και μέσα από τις πολλές συνθέσεις και συνδέσμους που δημιουργεί, ο Κυριάκος Μαργαρίτης μάς καλεί να ακολουθήσουμε τον αφηγητή του σε ένα πυκνό, γεμάτο εκπλήξεις, αφηγηματικό κολάζ. Το Συμβάν 74 είναι σίγουρα ένα απαιτητικό βιβλίο, μια σύνθεση που ενεργοποιεί την επιμονή του αναγνώστη, ο οποίος ανταμείβεται ακόμη κι όταν βιώνει στιγμές αμηχανίας ή υπερπληροφόρησης. Πρόκειται για ένα βιβλίο που κοιτάζει συνάμα μπροστά και πίσω, εντός και εκτός Κύπρου, αντισταθμίζοντας το ιστορικό αφήγημα με μια γενναιόδωρη ανοιχτοσύνη.

Κατάλογος επικρατέστερων έργων (αλφαβητικά) στην Κατηγορία Μυθιστόρημα

Συμβάν 74, Μαργαρίτης Κυριάκος (Εκδόσεις Ίκαρος)

Και πολλά επικράνθη, Περικλέους-Παπαδοπούλου Ευρυδίκης (Εκδόσεις Νεφέλη)

Διήγημα/Νουβέλα

Η Επιτροπή αποφάσισε ομόφωνα την απονομή του Κρατικού Βραβείου Διήγημα/Νουβέλα για εκδόσεις 2024 στον Ανδρέα Μαλόρη για το έργο του Σχεδόν τα πάντα: Διηγήματα (Εκδόσεις Το Ροδακιό).

Σκεπτικό βράβευσης

Συνεχίζοντας την πολύχρονη καταβύθισή του στον μικρόκοσμο της σύντομης αφήγησης, ο διηγηματογράφος Ανδρέας Μαλόρης επιλέγει με οικονομία, απλότητα και χιούμορ μνήμες προσωπικές, αλλά και συλλογικές, που μέσα από την παντοδυναμία της λογοτεχνικής συμπύκνωσης αποκτούν καθολικές και υπαρξιακές διαστάσεις. Η εμπειρία της παιδικής ηλικίας και το ταξίδι προς την ενηλικίωση διαστέλλονται ποικιλοτρόπως και καταφέρνουν, παρά την έντονη εντοπιότητά τους, να ξεφύγουν από το βίωμα και το ιστορικό αφήγημα, προσκαλώντας τον αναγνώστη να ανακαλύψει το ανοίκειο μέσα στο οικείο, να βιώσει δηλαδή «σχεδόν τα πάντα», μέσα στο σύμπαν ενός μικρού οικισμού στην Αχέλεια της Πάφου, του Μωρόκαμπου.

Έμψυχα και άψυχα στοιχεία, λεπτομέρειες ασυνήθιστες και γοητευτικές, φωτίζονται στιγμιαία και συγκινητικά, με φόντο και καταλύτη συμβάντα της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας. Σημαντική είναι επίσης η συνδρομή της φωτογραφίας στην αφήγηση. Το βιβλίο φέρνει στο προσκήνιο την Κύπρο μιας εποχής, όπου η αθωότητα αναμετριέται με την τραγικότητα και το πραγματικό με το μυθοπλαστικό. Το παρελθόν παρουσιάζεται με ζωντάνια και αληθοφάνεια, φαντάζοντας ταυτόχρονα εξωπραγματικό. Μικρές εκρήξεις λέξεων, σκέψεων και γεγονότων, μα κυρίως μια τρυφερή προσπάθεια χαρτογράφησης της παιδικής ψυχής που συνεχίζει το παιχνίδι της, ακόμη και υπό τη στενή πολιορκία μιας επαναλαμβανόμενης, επικείμενης κατάρρευσης. Η συλλογή διηγημάτων Σχεδόν τα πάντα αποτελεί μια λογοτεχνική πρόταση που πραγματικά ανακουφίζει μέσα από τη λεπτότητα, ειλικρίνεια και ακρίβειά της, αποδεικνύοντας για μια ακόμη φορά πως στη μικρή λογοτεχνική φόρμα η κάθε λέξη έχει τη σημασία της και πως η πραγματική ανάγνωση ξεκινά μετά την ανάγνωση.

Κατάλογος επικρατέστερων έργων (αλφαβητικά) στην κατηγορία Διήγημα/Νουβέλα

Ηρεμίας 21: Νουβέλα, Ζυμαρά Χαρά (Το Ροδακιό)

Του κανενός, Ιωάννου Ερατώ (Ο Μωβ Σκίουρος)

Σχεδόν τα πάντα: Διηγήματα, Μαλόρης Ανδρέας (Το Ροδακιό)

Οι ερχόμενοι: 45 tableaux vivants, Νικολάου Ρωξάνη (Εκδόσεις Τεχνοδρόμιον)

Άλας: Νουβέλα, Παμπορίδης Παύλος (Εκδόσεις Αρμίδα)

Ανάπηρος ορίζοντας: Νουβέλα, Στυλιανού Κυριάκος (Εκδόσεις Αρμίδα)

Μελέτη (μονογραφία)/Δοκίμιο

Η Επιτροπή αποφάσισε ομόφωνα την απονομή του Κρατικού Βραβείου Μελέτης (Μονογραφίας)/Δοκιμίου για τη Λογοτεχνία για εκδόσεις 2024 στον Παντελή Βουτουρή για το έργο του Κάπου στην Κύπρο, στον νομό Πρεβέζης: εισαγωγή στην ποιητική του Κώστα Μόντη (Εκδόσεις Ερατώ).

Σκεπτικό βράβευσης

Η μονογραφία του σημαντικού νεοελληνιστή Παντελή Βουτουρή με τίτλο Κάπου στην Κύπρο, στον νομό Πρεβέζης: Εισαγωγή στην ποιητική του Κώστα Μόντη (Αθήνα, Ερατώ, 2024· στο εξώφυλλο: έργο του Αντρέα Λαδόμματου) διέπεται από εντυπωσιακή πρωτοτυπία, καθώς προσθέτει πολλές νέες ψηφίδες στο εργοβιογραφικό πορτρέτο του σημαντικού αυτού ποιητή και πεζογράφου της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Ταυτόχρονα, ο Παντελής Βουτουρής καταφέρνει να ακεραιώσει την ποιητική του Κώστα Μόντη και να αναδείξει με μαεστρία το ιδιαίτερο ύφος του και τις τεχνικές του (π.χ. τη μετάβαση από τις «στιγμές» στα συνθετότερα ποιήματά του, αλλά και τις τρεις αλληλεξαρτώμενες μεταβάσεις: την προσωπική, τη συλλογική και την οικουμενική). Προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, θα προσθέταμε ότι στη μονογραφία αυτή, η οποία απαρτίζεται από τρία μέρη που εξετάζουν τη λογοτεχνική πορεία του Κώστα Μόντη σε συνδυασμό με προσωπικά του βιώματα, με διάφορα ιστορικά γεγονότα που τον σημάδεψαν, με τις «συνομιλίες» του με ομοτέχνους του και με επικέντρωση στα τρία «Γράμματα στη μητέρα», προτείνεται ένα σχήμα που λειτουργεί παραδειγματικά για την εκπόνηση και άλλων ανάλογων ή και παρόμοιων επιστημονικών μελετών.

Κατάλογος επικρατέστερων έργων (αλφαβητικά) στην κατηγορία Μελέτη (Μονογραφία) / Δοκίμιο

Κάπου στην Κύπρο, στον νομό Πρεβέζης: Εισαγωγή στην ποιητική του Κώστα Μόντη, Βουτουρής Παντελής (Εκδόσεις Ερατώ)

Μια ανέφικτη ανάσταση: Σχόλιο στη μεταμόρφωση του Φραντς Κάφκα, Θωμά Παναγιώτης (Εκδόσεις Αρμός)

«…πήραν τη φωνή μας τα πουλιά…», Μιχαηλίδου Μαρία (Εκδόσεις Ηλία Επιφανίου)

Βραβείο Νέου Λογοτέχνη

Η Επιτροπή αποφάσισε κατά πλειοψηφία την απονομή του Κρατικού Βραβείου Νέου Λογοτέχνη για εκδόσεις 2024 στον Αλέξανδρο Χρονίδη για το έργο του Επί των ποταμών Βαβυλώνος (Εκδόσεις Αλμύρα).

Σκεπτικό βράβευσης

Πρόκειται για ένα βιβλίο με χαρακτηριστικά σύγχρονης προφορικής ποίησης (spoken word). Χρησιμοποιώντας άμεσο και επαναστατικό λόγο, η συγκεκριμένη σύνθεση ποιημάτων παρουσιάζεται στον αναγνώστη σαν μια σύγχρονη Βαβυλώνα, μέσα από μια διαδρομή που χρωματίζεται από προσωπικά, κοινωνικά, πολιτικά και ακτιβιστικά στοιχεία. Η τολμηρή κριτική προς το πολιτικό σύστημα, η αντίσταση στην παρακμή και αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου, σημαντικά στοιχεία της προφορικής ποίησης, χρησιμοποιούνται από τον Αλέξανδρο Χρονίδη σε σχέση με τη σύγχρονη κυπριακή πραγματικότητα. Το βιβλίο έχει φωνή, είναι χειμαρρώδες, αχαλίνωτο και δυναμικό, και κυρίως παρουσιάζει στοιχεία μιας προσωπικής ποιητικής ταυτότητας που με λίγη αφαίρεση και συμπύκνωση του λόγου θα φανούν ακόμη πιο έντονα στο μέλλον.

Γενικότερα, στην ποιητική σοδειά του 2024 παρατηρούνται αξιοπρόσεκτες συλλογές από μια οργισμένη ποιητική γενιά που σχολιάζει τα κοινωνικά συμβάντα με οξυδερκή τρόπο. Ο Αλέξανδρος Χρονίδης προσθέτει μια (αυτο)ειρωνική ματιά πάνω στην ιδεολογική χρήση της γλώσσας, βάζει τον αναγνώστη μπροστά σε έναν καθρέφτη αυτογνωσίας και τον προκαλεί να αναθεωρήσει την αποχαύνωση και μεμψιμοιρία του και να τοποθετηθεί.

Κατάλογος επικρατέστερων έργων (αλφαβητικά) στην Κατηγορία Βραβείο Νέου Λογοτέχνη

Όρθιες στέκονται μόνο οι μαριονέτες, Θεμιστοκλέους Σταύρος (Εκδόσεις Ρώμη)

Αμφιλύκη, Παναγή Γαβριέλλα (Εκδόσεις Μετρονόμος)

Κασσάνδρα II: Ποίηση, Πέτρου Σταύρος Ξ. (Ελευθερουδάκης)

Επί των ποταμών Βαβυλώνος, Χρονίδης Αλέξανδρος (Εκδόσεις Αλμύρα)

Την Κριτική Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας 2024 αποτέλεσαν οι: Κυριάκος Ιωάννου (Πρόεδρος), Μαρία Α. Ιωάννου, Κωνσταντίνος Μπούρας, Michaela Prinzinger και Χρίστος Χατζηγιάννης.