russian-flag-wall

Του Γιώργου Λαμπράκου

 

Αν θέλει να γράψει κανείς ένα μυθιστόρημα που να αναφέρεται έμμεσα και υπαινικτικά στο παρόν και στο μέλλον, μπορεί να το γράψει είτε αναφερόμενος στο παρελθόν, μέσα από την ανασυγκρότηση του οποίου θα υποδηλώνεται ότι το παρελθόν κατά κάποιον τρόπο επαναλαμβάνεται, είτε αναφερόμενος στο μέλλον, μέσα από την προεικόνιση του οποίου θα διαφωτίζεται η παρούσα και μελλοντική κατάσταση.

Ο πολυγραφότατος και πολυμεταφρασμένος Ρώσος συγγραφέας Βλαντίμιρ Σορόκιν (γεν. 1955), στο μυθιστόρημά του Πίσω από το μεγάλο ρωσικό τείχος, το πρώτο που μεταφράζεται στη γλώσσα μας, προβαίνει στην ευφυή μυθοπλαστική κίνηση να συνδυάσει το ιστορικό παρελθόν της χώρας του με το εικαζόμενο μέλλον της.

Μία μέρα από την άγρια ζωή στη Μόσχα του 2027

Η περιγραφή μίας και μόνο ημέρας από τη ζωή του Αντρέι Ντανίλοβιτς Καμιάγκα, του πρωταγωνιστή στο Πίσω από το μεγάλο ρωσικό τείχος, αρκεί για να ξεδιπλωθεί στα μάτια μας μια απωθητική εικόνα της μελλοντικής Ρωσίας. Βρισκόμαστε στη Μόσχα του 2027: το ρωσικό κράτος κυβερνάται ολοκληρωτικά από έναν τσάρο, που έχει στο πλευρό του πιστούς τοποτηρητές της εσωτερικής τάξης και ασφάλειας. Το κλειστό καθεστώς διατηρεί κάποιες διεθνείς επαφές, κυρίως με την Κίνα, μα ελάχιστες με άλλα μέρη του κόσμου, όπως η Δύση, που παρουσιάζεται ως παρακμασμένη: «Πέρα από το Δυτικό Τείχος δεν υπάρχουν πια καθωσπρέπει άνθρωποι. Η Ευρώπη, η κόρη του Αγήνορα, τίναξε πια τα πέταλα, και στα ερείπιά της σέρνονται μονάχα κάτι άραβες κυβερνοπάνκ». Ο Καμιάγκα είναι ένας άνθρωπος για όλες (κυριολεκτικά) τις δουλειές: ένας «οπρίτσνικος», δηλαδή μέλος του ρωσικού διοικητικού θεσμού «Οπρίτσνινα», που έρχεται από τα βάθη των αιώνων (συγκεκριμένα, του 16ου αιώνα, όπου έλυνε κι έδενε ο τσάρος Ιβάν ο Τρομερός) για να συνεχίσει κανονικά τη λειτουργία του μες στον 21ο αιώνα. Ρόλος της Οπρίτσνινα είναι να προφυλάσσει τον «πατερούλη» τσάρο και τη «μητερούλα» τσαρίνα (η οποία, για τους καθεστωτικούς, έχει το «ελάττωμα» να είναι κατά το ήμισυ Εβραία) από τους εχθρούς τους με κάθε μέσο.

Ο Καμιάγκα και οι σύντροφοί του, υπό την ηγεσία του Μπάτια, αλωνίζουν με τις Μερτσέντες τους και προβαίνουν δίχως βάσανο και δίχως έλεος σε δολοφονίες, βιασμούς, εμπρησμούς, βασανιστήρια, και ό,τι άλλο χρειαστεί προκειμένου να είναι σώος και αβλαβής ο τσάρος. Εκείνος, με τη σειρά του, εμφανίζεται με ολογραμμικό τρόπο (ένα από τα ποικίλα φουτουριστικά στοιχεία του μυθιστορήματος, όπως τα ακτινοβόλα ψυχρού πυρός, η φυσαλίδα των ειδήσεων και τα ψυχοτρόπα ψαράκια), τους επιβραβεύει και τους δίνει οδηγίες για τη συνέχεια. Στα διαλείμματα μεταξύ των ωμοτήτων τους, οι οπρίτσνικοι πίνουν, παίρνουν ναρκωτικά, επιδίδονται σε όργια (όπως στην αγαπητή τους «κάμπια»), χωρίς να παραλείπουν ασφαλώς να δοξάζουν τον ορθόδοξο Θεό, και συνεχίζουν τη μέρα τους με το να διαφθείρουν και να διαφθείρονται. Ως προς το κάψιμο των βιβλίων οι γνώμες διίστανται, αφού κάποιοι καίνε τους κλασικούς, ενώ ο Καμιάγκα πιστεύει πως αυτό δεν πρέπει να γίνεται, αφού «η ρωσική κλασική λογοτεχνία είναι χρήσιμη για το κράτος…» Οι πρακτικές των οπρίτσνικων έχουν μάλιστα τη δική τους ιδιόλεκτο: το δημόσιο φραγγέλωμα διανοουμένων, για παράδειγμα, ονομάζεται «ζέσταμα». Συχνά η εκστατική λατρεία των οπρίτσνικων για την εξουσία (τόσο τη δική τους, όσο και εκείνη την οποία υπηρετούν) λαμβάνει χώρα σε μια εορταστική ατμόσφαιρα με τραγούδια για τον επίγειο θεό-τσάρο, καθώς και υποσχέσεις για τα επερχόμενα νόμιμα εγκλήματα: «Όποιου του κόψεις το κεφάλι δεν κλαίει για τα χαμένα του μαλλιά. Άμα μπεις στο χορό, θα χορέψεις, κι έτσι και σηκώσεις το χέρι, θα βαρέσεις!».

Η αφήγηση ενός αρνητικού ήρωα

Ένα από τα ιδιάζοντα στοιχεία του μυθιστορήματος είναι ότι παρακολουθούμε τη γρήγορη πλοκή σε χρόνο ενεστώτα και μέσα από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Καμιάγκα, που είναι ένας από τους «κακούς» της ιστορίας. Αυτό μας δημιουργεί φυσικά έντονα αμφιθυμικά συναισθήματα καθώς, ενώ είναι μάλλον αδύνατον να ταυτιστούμε με ένα τέτοιο υποκείμενο, βλέπουμε υποχρεωτικά τον κόσμο μέσα από τα μάτια του (γι’ αυτό και ό,τι μας παρουσιάζει, δεν πρέπει να ερμηνεύεται στην ονομαστική του αξία). Αυτή η συγγραφική επιλογή καθορίζει τη θεμελιώδη επιλογή του Σορόκιν να γράψει μια δυστοπία με διάχυτο κυνικό χιούμορ. Το να βλέπουμε τον κεντρικό χαρακτήρα να κομπάζει για τις φρικαλεότητες που διαπράττει και να θαυμάζει τις απολυταρχικές πρακτικές του καθεστώτος αποτελεί αφ’ εαυτού της μια αιχμηρότατη ειρωνική επιλογή. Αν θέλαμε να περιγράψουμε με μια λέξη το επίτευγμα του Ρώσου συγγραφέα, θα λέγαμε ότι κατόρθωσε να πλάσει, με λιτά και στρωτά γλωσσικά και μυθοπλαστικά μέσα, μια μεγάλη κοσμική σάτιρα μες στην οποία αντικατοπτρίζονται τα βίαια τεκταινόμενα. Τι διασώζεται από αυτόν τον εφιάλτη; Ελάχιστα πράγματα, αλλά άξια να μνημονευτούν, όπως ο λαϊκός βάρδος Αρταμόσα (άραγε ο ίδιος ο συγγραφέας;) ο οποίος επιμένει να ειρωνεύεται το καθεστώς και γλιτώνει (ίσως προσωρινά) την καταστολή.

Η αυτονόμηση της τεχνοεπιστήμης

Πολλοί σύγχρονοι πεζογράφοι έχουν την εσφαλμένη εντύπωση ότι αν συμπεριλάβουν την τεχνοεπιστήμη στα έργα τους θα θεωρηθούν συγγραφείς επιστημονικής και κοινωνικής φαντασίας, δηλαδή, κατά τη γνώμη τους, συγγραφείς βʹ διαλογής. Ο Σορόκιν, όπως και ο σημαντικός (και γνωστότερος στα καθ’ ημάς) ομοεθνής του Βίκτορ Πελέβιν, ανήκουν σε μια κατηγορία σύγχρονων πεζογράφων που δεν ξεχνούν ποτέ ότι οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις συνυφαίνονται αξεδιάλυτα με τη ραγδαία τεχνοεπιστημονική πρόοδο της εποχής μας.

Αξίζει λοιπόν να τονίσουμε το κεντρικό γνώρισμα που διέπει το μελλοντολογικό μυθιστόρημα του Σορόκιν και τη δυστοπική κοσμοεικόνα του: στο μέλλον της Ρωσίας (κατά τη γνώμη μας, και άλλων ανεπτυγμένων κρατών) ο Σορόκιν διαβλέπει και προβλέπει την τεχνοεπιστημονική πρόοδο να συμβαδίζει, επίσημα και ανεμπόδιστα, με την κοινωνική, ηθική και πολιτιστική οπισθοδρόμηση. Ο Σορόκιν, που σπούδασε μηχανικός αλλά ενεπλάκη από νωρίς στην αντεργκράουντ καλλιτεχνική σκηνή της Μόσχας, δεν συμμερίζεται την παλαιά, μα ακόμα διαιωνιζόμενη αυταπάτη ότι η τεχνοεπιστημονική πρόοδος θα επιφέρει οπωσδήποτε την ανάλογη ηθικοκοινωνική πρόοδο. Ο εικονικός, «διάφανος» τσάρος του παρουσιάζεται ως πιο πραγματικός, ανελέητος και εξουσιαστικός από οποιονδήποτε παλαιό τσάρο. Το ίδιο και τα τσιράκια του.

Ο Στάινερ για τη ρώσικη λογοτεχνία

Σε ένα από τα περίφημα δοκίμιά του («Under eastern eyes», μτφρ. Γ.Λ.), ο Τζορτζ Στάινερ γράφει για τη ρωσική λογοτεχνία: «Είναι κοινότοπη η παρατήρηση –την έκαναν πρώτοι οι Ρώσοι– ότι όλη η ρωσική λογοτεχνία (εξαιρώντας, προφανώς, τα λειτουργικά κείμενα) είναι ουσιωδώς πολιτική. Παράγεται και δημοσιεύεται, όσο αυτό είναι δυνατόν, υπό την απειλή της πανταχού παρούσας λογοκρισίας. Μετά βίας μπορούμε να βρούμε μια χρονιά στην οποία οι Ρώσοι ποιητές, μυθιστοριογράφοι ή δραματουργοί εργάστηκαν σε συνθήκες πνευματικής ελευθερίας κάπως φυσιολογικές, πόσο μάλλον ευνοϊκές. Ένα ρωσικό αριστούργημα υφίσταται σε πείσμα του καθεστώτος. Πραγματώνει μια υπονόμευση, μια ειρωνική περίφραση, μια άμεση πρόκληση στον κυρίαρχο μηχανισμό καταπίεσης, ή έναν αμφίσημο συμβιβασμό με αυτόν, ανεξάρτητα από το αν είναι τσαρικός, χριστιανικός ορθόδοξος ή λενινιστικός-σταλινικός. Σύμφωνα με μια ρωσική έκφραση, ο μεγάλος συγγραφέας είναι «το εναλλακτικό κράτος». Τα βιβλία του είναι η βασική, σε ορισμένα σημεία η μόνη, πράξη πολιτικής αντίθεσης».

Ο συγγραφέας απέναντι στον ολοκληρωτισμό

sorokin_photoΗ παραπάνω παράγραφος, γραμμένη το 1976, πέφτει διάνα και στην περίπτωση του Σορόκιν, που δημοσιεύει το κατεξοχήν πολιτικό μυθιστόρημα Πίσω από το μεγάλο ρωσικό τείχος τριάντα χρόνια μετά, το 2006. Όπως διαβάζουμε στο επίμετρο της μεταφράστριας (διαφωτιστικές στάθηκαν και οι υποσημειώσεις της), ο ίδιος ο συγγραφέας επιθυμεί όσο τίποτε άλλο να εγκαταλείψει τη Ρωσία, όμως «ο συγγραφέας μέσα μου ζητά να παραμείνω σ’ αυτή». Έχει ένα μίγμα πατριωτισμού και αυταπάρνησης αυτή η εμμονή ενός καλλιτέχνη να παραμείνει στη χώρα του, όσα κι αν αυτός (ή/και αυτή) τραβάει, ή μάλλον, ακριβώς εξαιτίας των όσων τραβάει, αφού το έργο του έχει έναν, εμμέσως πλην σαφώς, παρεμβατικό χαρακτήρα. Ας προσθέσουμε ότι τα πρώιμα έργα του Σορόκιν ήταν απαγορευμένα κατά τη σοβιετική περίοδο –το πρώτο του μυθιστόρημα εκδόθηκε στο Παρίσι, το 1985–, αλλά ότι και τη δεκαετία του ‘90 αντιμετώπισε προβλήματα λογοκρισίας.

Για τους έλληνες αναγνώστες δεν έχει τόση σημασία αν πίσω από το μυθιστορηματικό πρόσωπο του τσάρου κρύβεται ο Βλαντίμιρ Πούτιν, όπως γράφτηκε σε κάποιες κριτικές περιοδικών της Δύσης (ως έναν βαθμό ορθά, αφού ένα κίνημα νέων πιστών στον Πούτιν, οι «Συνοδοιπόροι», κατέστρεψαν βιβλία του Σορόκιν μπροστά στο θέατρο Μπολσόι – πάντως ο ίδιος ο Σορόκιν, σε συνέντευξή του σε γερμανικό μέσο, υποστήριξε εύστοχα ότι «το να σατιρίσω τον Πούτιν δεν θα ήταν και πολύ συναρπαστικό. Καλλιτέχνης είμαι, όχι δημοσιογράφος. Το μυθιστόρημα δεν είναι ρεπορτάζ»).

Σημασία έχει ότι ο ολοκληρωτισμός, με τις πολυδιάστατες μορφές του, δεν αποτελεί παρελθόν για τον υπερδιαφωτισμένο, σε βαθμό τύφλωσης, σύγχρονο κόσμο, απεναντίας επανεμφανίζεται ως απειλή για τις ελευθερίες μας.

Το Πίσω από το μεγάλο ρωσικό τείχος του Βλαντίμιρ Σορόκιν είναι ένα σκληροτράχηλο μυθιστόρημα, συμβατό με τον ρωσικό λαό και την ελευσόμενη εποχή, και συγχρόνως μια σάτιρα που με το δηκτικό, γκροτέσκο χιούμορ της αποβλέπει στο να υπονομεύσει τις ακρότητες της εξουσίας.

http://lamprakos.wordpress.com/

 

sorokin

Πίσω από το μεγάλο ρωσικό τείχος
Βλαντίμιρ Σορόκιν
Μετάφραση-επίμετρο: Σταυρούλα Αργυροπούλου
Εκδόσεις Μεταίχμιο, 2012
Τιμή: € 14,40, σελ. 263

politeia-link

 

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Neverhome, του Λερντ Χαντ - Μια ιστορία του Αμερικανικού Εμφυλίου

Neverhome, του Λερντ Χαντ - Μια ιστορία του Αμερικανικού Εμφυλίου

Για το μυθιστόρημα του Laird Hunt «Neverhome» (μτφρ. Χρήστος Οικονόμου, εκδ. Πόλις). Φωτογραφία: Η Φράνσις Κλέιτον κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου. © Library of Congress.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Ποιος είπε...

Κοκορομαχία, της Μαρία Φερνάντα Αμπουέρο

Κοκορομαχία, της Μαρία Φερνάντα Αμπουέρο

Για τη συλλογή διηγημάτων της María Fernanda Ampuero «Κοκορομαχία» (μτφρ. Ιφιγένεια Ντούμη, εκδ. Σκαρίφημα). Φωτογραφία: Rinaldo Wurglitsch, σε ανάρτηση του Borgen Project για το Human Trafficking στο Εκουαδόρ.

Του Διονύση Μαρίνου

Σ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ντροπή διήγημα της Χαράς Κούππα

Ντροπή διήγημα της Χαράς Κούππα

Ο κεντρικός πεζόδρομος έχει για τα καλά ησυχάσει. Μοναδική παραφωνία ο ήχος μιας πλαστικής σακούλας που σουσουρίζει δίπλα από τον σκουπιδοτενεκέ, παραδομένη στη δίνη μιας ξαφνικής ριπής ανέμου.

Της Χαράς Κούππα

Ο μήνας είναι Μάρτιος κι η ατμόσφαιρα ίσα ...

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ