Λογοτεχνικές επανεκδόσεις 2025, ένας απολογισμός: Γιατί και πώς ξαναδιαβάζουμε παλιότερα βιβλία

Μέσα στο 2025 -μαζί με τα νέα ελληνικά έργα και τις ποικίλες μεταφράσεις ξενόγλωσσων βιβλίων- σημειώθηκε μια αισθητή αύξηση των επανεκδόσεων παλαιότερων κειμένων. Και δεν μιλάω μόνο για τους συγγραφείς από των οποίων τον θάνατο έχει μεσολαβήσει διάστημα 70 και πάνω ετών, κάτι που επιτρέπει σε δεκάδες εκδοτικούς οίκους να επανεκδώσουν τα λογοτεχνήματά τους, όχι πάντα σε προσεγμένη έκδοση. Ούτε εννοώ τις φτηνές εκδόσεις που προσφέρονται από τις εφημερίδες.

Αναφέρομαι πρωτίστως σε έργα που στοχευμένα επανεκδίδονται, είτε επειδή ο ίδιος ο συγγραφέας ή οι συγγενείς του αποφασίζουν να επανεκκινήσουν την επαφή του με τους σημερινούς αποδέκτες, είτε επειδή μελετητές και μελετήτριες προσεγγίζουν το λογοτέχνημα και αναλαμβάνουν να επιμεληθούν μια τέτοια εκδοτική προσπάθεια. Συνήθως είναι συγκεκριμένα κείμενα που θεωρήθηκε ότι αξίζει να επανακυκλοφορήσουν και να συστηθούν ξανά στο αναγνωστικό κοινό. Λιγότερο συχνή είναι η επανέκδοση των απάντων ενός συγγραφέα, είτε επειδή αυτός -ζων ή ζώσα- αλλάζει εκδοτικό οίκο και θέλει να δώσει στα βιβλία του μια νέα μορφή, μερικές φορές ακόμα και αναθεωρώντας παλιότερες γραφές, είτε επειδή κρίνεται σκόπιμο να τεθούν τα λογοτεχνικά και τα μη λογοτεχνικά έργα κάποιου σε μια ενιαία αισθητική, εν είδει απάντων.

Λ.χ. ο Νίκος Καζαντζάκης (1883-1957) επανεκδίδεται εδώ και μερικά χρόνια από τις εκδόσεις Διόπτρα σε μια νέα φροντισμένη σειρά, που περιλαμβάνει τα μυθιστορήματά του, τα θεατρικά του έργα και τα ταξιδιωτικά του, όπως και τα παιδικά του βιβλία.

Αντίστοιχα, οι εκδόσεις Άγρα κυκλοφορούν σε νέα έκδοση τα αστυνομικά (και όχι μόνο) μυθιστορήματα του Γιάννη Μαρή (1916-1979), όπως π.χ. το Έγκλημα στα παρασκήνια (1960) και τον Θάνατο του Τιμόθεου Κώνστα (1961).

Οι εκδόσεις Εστία φέρνουν στο προσκήνιο τα ολιγάριθμα κείμενα του Αλέξανδρου Σχινά (1924-2012) σε έναν τόμο με τίτλο Αναφορά περιπτώσεων, που είχε κυκλοφορήσει για πρώτη φορά το 1989.

Στο πλαίσιο μιας σειράς που βρίσκεται εν προόδω αξίζει να σημειώσω και την επανέκδοση των έργων τού Γιώργου Ιωάννου (1927-1985) από τις εκδόσεις Κέδρος: το 2024 ο Επιτάφιος θρήνος και Η μόνη κληρονομιά, ενώ το 2025 τα Πολλαπλά κατάγματα.

Έρχομαι τώρα επί τροχάδην σε συγγραφείς, που εν ζωή επανεκδίδουν παλιότερα έργα τους μέσα στο 2025: ο Άρης Μαραγκόπουλος τη Μανία με την άνοιξη (2006), εκδόσεις Τόπος, ο Θοδωρής Καλλιφατίδης το Μητέρες και γιοι (2007), εκδόσεις Πατάκη, και η Λένα Κιτσοπούλου τις Νυχτερίδες (2006), που είχε κερδίσει το Βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα του περιοδικού «Διαβάζω», και τη Μ.Α.Ι.Ρ.Ο.Υ.Λ.Α. (2009), εκδόσεις Μεταίχμιο.

Από την άλλη, o Ανδρέας Αποστολίδης επανεκδίδει Το φάντασμα του μετρό - Το φάντασμα επιστρέφει (1996, με σημερινό «σίκουελ»), εκδόσεις Άγρα, ο Λένος Χρηστίδης το Bororó (1995), εκδόσεις Καστανιώτη, με επίμετρο Δημήτρη Χριστόπουλου, ο Τάκης Κατσαμπάνης το Walkabout (2017), εκδόσεις Έρμα, ο Μίνως Ευσταθιάδης τον εξαιρετικό Δύτη (2018), εκδόσεις Μεταίχμιο, ο Χρυσόστομος Τσαπραΐλης τις Παγανιστικές δοξασίες της θεσσαλικής επαρχίας (2017) εκδόσεις Αντίποδες, και ο Αχιλλέας ΙΙΙ τον Παραχαράκτη (2019) εκδόσεις Ίκαρος.

Τέλος, η Έρση Σωτηροπούλου, μετά από μερικά έργα της που εκδόθηκαν πάλι το 2024, ρίχνει ξανά στην αγορά από τις εκδόσεις Πατάκη το Εορταστικό τριήμερο στα Γιάννενα (2001) και το Δαμάζοντας το κτήνος (2003).

Σημείωσα μερικά αξιόλογα βιβλία που είχαν πρωτοεκδοθεί τα τελευταία τριάντα χρόνια και επανεκδόθηκαν τη χρονιά που πέρασε. Ωστόσο, όλα αυτά φυσικά δεν είναι κλασικά έργα, τουλάχιστον ακόμα. Αφετέρου, άλλοι σπουδαίοι συγγραφείς, νεκροί οι περισσότεροι, που έχουν ήδη ενταχθεί στον νεοελληνικό Κανόνα, επαναφέρονται στο προσκήνιο, προκειμένου να υπενθυμίσουν το πέρασμά τους από τα γράμματά μας, με κείμενά τους τα οποία γνωρίζουν μια δεύτερη, τρίτη ή τέταρτη ζωή.

Λ.χ. η Πολιορκία (1953) του Αλέξανδρου Κοτζιά (1926-1992) και το Δυο φορές Έλληνας (2001) του Μένη Κουμανταρέα (1931-2014) κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πατάκη.

Το πρώτο εκκινεί τη συγγραφική πορεία του Αλ. Κοτζιά, αναφέρεται στον Εμφύλιο και σηματοδοτεί το πέρασμα του συγγραφέα από τον κριτικό ρεαλισμό στον μοντερνισμό. Το μυθιστόρημα του Μ. Κουμανταρέα από την άλλη αναλύει τη μεταπολεμική εποχή, τους απόηχους του Εμφυλίου και τις διώξεις των Αριστερών, ώστε να «συνετιστούν» και να ξαναγίνουν «Έλληνες».

Επίσης, επανεκδίδονται Το καράβι του θανάτου και άλλες ιστορίες (επιλογή διηγημάτων από τα έτη 1900-1927) του Δημοσθένη Βουτυρά (1872-1958) και Ο Αυτοκράτωρ της Κίνας και άλλες ιστορίες (1933) του Γιάννη Σκαρίμπα (1894-1984) από τις εκδόσεις Τόπος, όπως και το Κάσκο (2001) του Σέργιου Γκάκα (1957-2024) από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Ειδικότερη μνεία θα κάνω στην έκδοση της Φόνισσας (1903) του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1851-1911) από τον Πατάκη, σε επιμέλεια – εισαγωγή – σημειώσεις και σχόλια του Κώστα Σταμάτη και σ’ αυτήν του Λοιμού (1972) του Ανδρέα Φραγκιά (1921-2002) από τις εκδόσεις Ποταμός, με επίμετρο του φιλόλογου Δημήτρη Χριστόπουλου, καθώς ένας σύγχρονος επιμελητής αναλαμβάνει πετυχημένα να επαναπαρουσιάσει το έργο στο κοινό.

Τις ξεχωρίζω επειδή είναι σημαντικό να εκδίδονται κλασικά έργα όχι σε μια απλή ανατύπωση, αλλά πλαισιωμένα με εισαγωγή, επίμετρο, γλωσσάρι, αν χρειάζεται, κ.λπ., ώστε ο μέσος αναγνώστης να μπορεί, αφού διαβάσει το έργο (ή πριν), να κατατοπιστεί για πολλά παρακειμενικά θέματα που αξίζει να γνωρίζει.

Ποια βιβλία επανεκδίδονται και πώς να τα διαβάζουμε

Ποιοι επανεκδίδονται; Αν εξαιρέσει κανείς τους ζώντες, που κινούν οι ίδιοι τα βιβλία τους, ποιοι παλιότεροι κερδίζουν την προσοχή της εποχής μας; Κοιτάζοντας τη λίστα με τις περίπου 40-45 επανεκδόσεις μέσα στο 2025, στέκομαι στους νεκρούς που με τον ένα ή άλλο τρόπο κερδίζουν ή έχουν ήδη κερδίσει την υστεροφημία: Βασίλης Βασιλικός, Δημοσθένης Βουτυράς, Φρέντυ Γερμανός, Σέργιος Γκάκας, Ίων Δραγούμης, Πάνος Θεοδωρίδης, Κωνσταντίνος Θεοτόκης (με τρία έργα από τρεις διαφορετικούς εκδοτικούς οίκους), Γιώργος Ιωάννου, Νίκος Καζαντζάκης, Ανδρέας Καρκαβίτσας (με τρία έργα από δυο διαφορετικούς εκδοτικούς οίκους), Αλέξανδρος Κοτζιάς, Μένης Κουμανταρέας, Γιάννης Μαρής, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, Γιάννης Σκαρίμπας, Αλέξανδρος Σχινάς, Ανδρέας Φραγκιάς και Θεόφιλος Φραγκόπουλος [Η σειρά είναι αλφαβητική].

Εκδίδονται, λοιπόν, συγγραφείς που έχουν πεθάνει πρόσφατα, άλλοι που ανήκουν στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα, ελάχιστοι μεταπολεμικοί και σχεδόν κανένας (;) εκπρόσωπος της Γενιάς του ’30.

Προτείνω στον αναγνώστη να διαβάσει πρώτα το ίδιο το έργο, να διαμορφώσει τη δική του γνώμη και μετά να ασχοληθεί με εισαγωγές και επίμετρα, ώστε να αποκτήσει πληρέστερη κατανόηση.

Αν κάθε εποχή βρίσκει σε ένα κείμενο απαντήσεις στα δικά της ερωτήματα, τότε αυτό το κείμενο είναι κλασικό. Μπορεί δηλαδή να ξεπεράσει την ιστορικότητά του και να λάβει θέση στους ορίζοντες πρόσληψης των επόμενων περιόδων και αναγνωστικών κοινοτήτων. Το βιβλίο του Ίταλο Καλβίνο Γιατί να διαβάζουμε τους κλασικούς (Καστανιώτης, 2003) θέτει τέτοια ερωτήματα και θίγει την ουσία τέτοιων αναγνώσεων. Επομένως, η επανέκδοση κάθε κλασικού έργου συντελεί στην προσέγγισή του από τη νέα γενιά αναγνωστών και μελετητών και την εκ νέου συζήτηση για το μήνυμα και τη μορφή του.

Για να γίνει όμως αυτό, δεν αρκεί μια νέα –αισθητικά ίσως καλύτερη– ανατύπωση. Χρειάζεται επιμέλεια, όχι μόνο τυπογραφική, αλλά κυρίως ερμηνευτική, που θα συνοδεύεται από εισαγωγή (και επίμετρο), ώστε να αναδειχθεί η ιστορία, τα πραγματολογικά στοιχεία και κυρίως οι ερμηνείες που έχουν κατά καιρούς δοθεί, ώστε να φανεί η επιδραστικότητα του έργου και η αξία του στο σήμερα. Παρεμπιπτόντως, προτείνω στον αναγνώστη να διαβάσει πρώτα το ίδιο το έργο, να διαμορφώσει τη δική του γνώμη και μετά να ασχοληθεί με εισαγωγές και επίμετρα, ώστε να αποκτήσει πληρέστερη κατανόηση. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο πρώτος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Από το τοπικό στο παγκόσμιο» (εκδ. Διόπτρα, 2025).