«Ονειρεύονται οι μηχανές;» – 15 βιβλία για (ή με) την Τεχνητή Νοημοσύνη που ξεχωρίζουν

Πώς από την περίοδο του Άλαν Τούρινγκ, και από τα τεστ που εφηύρε για να ανακαλύψει αν πράγματι σκέφτονται οι μηχανές, φτάσαμε να συνομιλούμε με το ChatGPT και τα υπόλοιπα προγράμματα Τεχνητής Νοημοσύνης; Και πώς αλλάζουν οι ζωές μας, τα δικαιώματά μας, η ιδιωτικότητά μας, ο εργασιακός μας χώρος, με την έλευση της ΤΝ;

Δεκατρία βιβλία, μεταξύ των οποίων και κάποια που κυκλοφόρησαν πολύ πρόσφατα, μας βοηθούν να διαμορφώσουμε μια πιο σφαιρική άποψη για το φλέγον θέμα των καιρών μας.

Alan Turing, Τεχνητή νοημοσύνη (μτφρ. Βασίλης Σωμάκος, εκδ. Ρώμη)

Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ως υπότιτλο τη φράση «Εδώ από όπου ξεκίνησαν όλα», καθώς από τον Άλαν Τούρινγκ γεννήθηκε στην ουσία η ιδέα της Τεχνητής Νοημοσύνης, που μέσω του διάσημου τεστ του αποπειράθηκε να διερευνήσει αν οι μηχανές έχουν αυθεντικές γνωστικές ικανότητες.

Τι είναι, όμως, το «Παιχνίδι της μίμησης» και τι τα νευρωνικά δίκτυα; Δύο προφητικά δοκίμια, σε μια έκδοση με πλούσια εισαγωγή για τη ζωή και το έργο του κορυφαίου επιστήμονα.

Αντώνης Μαυρόπουλος, Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, φύση, μηχανές (εκδ. Τόπος)

Ο Αντώνης Μαυρόπουλος αντιμετωπίζει το θέμα «Τεχνητή Νοημοσύνη» ως κατεξοχήν πολιτικό. Πώς επηρεάζει η έλευσή της την αυτονομία και τη σκέψη του ανθρώπου; Πόσο καταστροφική θα αποδειχθεί η εξάρτησή μας από τις μηχανές και πώς θα επηρεαστεί η σχέση μας με το περιβάλλον και τη φύση;

Και πάνω από όλα, τι πάει να πει «τεχνητή» νοημοσύνη; Πώς συνδέεται με την «ανθρώπινη», που χρειάστηκε αιώνες για να εξελιχθεί και να διαμορφωθεί;

Βασίλης Τσαουσίδης, Τεχνητή Νοημοσύνη: Ναι και όχι (εκδ. Κλειδάριθμος)

Το πρώτο και εκτενέστερο μέρος αυτού του ιδιαίτερου βιβλίου είναι μια μελέτη για τα χαρακτηριστικά των προγραμμάτων της Τεχνητής Νοημοσύνης, τις τεκτονικές αλλαγές που προκάλεσε (και μέλλει να προκαλέσει) ο ερχομός της, τους κινδύνους που ελλοχεύουν από την αλόγιστη χρήση της, αλλά και τα πιθανά οφέλη στους τομείς της υγείας, των μεταφορών κλπ.

Στο δεύτερο μέρος μάς περιμένει μια έκπληξη: εκεί ο αναγνώστης θα συναντήσει μια μυθοπλαστική ιστορία. «Η αφήγηση μου επιτρέπει να μεταφέρω το θεωρητικό πλαίσιο που πραγματεύεται το πρώτο μέρος σε ανθρώπινες εμπειρίες – να δείξω πώς οι τεχνολογικές επιλογές επηρεάζουν πραγματικές ζωές και όχι μόνο αφηρημένες έννοιες» μας είπε, μεταξύ άλλων, ο συγγραφέας σε συνέντευξή του.

Άρης Γ. Μαυρομμάτης, Τέχνη και Τεχνητή Νοημοσύνη – Από τη μνήμη στον αλγόριθμο (εκδ. Καπόν)

Όταν εφευρέθηκε η φωτογραφική μηχανή, και η δυνατότητα της αποτύπωσης του γύρω κόσμου απέκτησε άλλες ταχύτητες, η ζωγραφική άλλαξε για πάντα: η έλευση της τεχνολογίας υπήρξε καταλύτης για την ανάπτυξη του κινήματος του Ιμπρεσιονισμού.

Οι Τέχνες εξελίσσονται, αλλάζουν συνεχώς μορφή. Με αυτή την παραδοχή ξεκινά τη μελέτη του ο διδάκτωρ μαθηματικών Άρης Μαυρομμάτης, που εξερευνά το πώς η είσοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης στο παιχνίδι αναμένεται να επηρεάσει την καλλιτεχνική δημιουργία.

Mustafa Suleyman, Το επερχόμενο κύμα (μτφρ. Χρήστος Καψάλης, εκδ. Key Books)

Για πολλούς, η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί έναν «μαύρο κύκνο». Κράτη, κυβερνήσεις και παγκόσμιοι οργανισμοί δυσκολεύονται (ή δεν προθυμοποιούνται καν) να την τιθασεύσουν.

«Κατά τον Σουλεϊμάν, η τεχνολογία γιγαντώνεται εκθετικά, με αποτέλεσμα να μην είμαστε σε θέση να την αντέξουμε οικονομικά. Επομένως, στο μέλλον θα πρέπει να κάνουμε κάτι όλοι μαζί. Κάνει λόγο, δηλαδή, για να μια κοινή ανθρώπινη και δημοκρατική δράση. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, “ρύθμιση”, καθώς ο συγγραφέας τη θεωρεί ως ένα συμβατικό όπλο που στις μέρες μας δεν μπορεί να λειτουργήσει επαρκώς. Μάλιστα, σημειώνει πως η ρύθμιση είναι το τελευταίο καταφύγιο ενός εξαντλημένου από ιδέες μυαλού» γράφει ο Διονύσης Μαρίνος σε βιβλιοκρισία του στην Book Press.

Brian Christian, Το πρόβλημα της ευθυγράμμισης: Τεχνητή Νοημοσύνη και ανθρώπινες αξίες (μτφρ. Γεωργία Κοφτερίδου, εκδ. Ροπή)

Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να λύσει δυσεπίλυτα ζητήματα ηθικής; Μπορούμε να της αναθέσουμε, για παράδειγμα, τη λήψη δικαστικών αποφάσεων; Όσοι βιάζονται να απαντήσουν θετικά, ξεχνούν πως με την εφαρμογή του συστήματος C.O.M.P.A.S. στις ΗΠΑ -που υπολόγιζε την πιθανότητα ένας καταδικασθέντας να διαπράξει ξανά έγκλημα- αποδείχθηκε πως ακόμα και η ΤΝ εντέλει «μεροληπτεί».

«Τελικά, τι μπορεί (και πρέπει) να γίνει; Το πρώτο βήμα, προς το οποίο δείχνει το βιβλίο του Brian Christian, είναι η ηθική εγρήγορση. Το βαθύτερο πρόβλημα της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ότι μπορεί να αναδείξει αλλά δεν είναι σε θέση να λύσει η ίδια τα ηθικά μας διλήμματα. Τα διλήμματα μπορούν να επιλυθούν με ιεράρχηση αξιών από τους ανθρώπους» γράφει μεταξύ άλλων ο Μύρων Ζαχαράκης στην Book Press.

Άρης Γ. Μαυρομμάτης, Φιλοσοφία και Τεχνητή Νοημοσύνη – Διαλογικά ίχνη (εκδ. Καπόν)

«Σκέφτομαι, άρα υπάρχω» είχε διακηρύξει ο Καρτέσιος. Στην εποχή που όροι όπως το «machine learning» ακούγονται όλο συχνότερα, ίσως η έννοια της «συνείδησης» πρέπει να επαναπροσδιοριστεί...

Στη σύντομη αλλά κατατοπιστική μελέτη του Άρη Μαυρομμάτη, η ΤΝ συνομιλεί με δέκα φιλοσόφους από διαφορετικές περιόδους, ξεκινώντας από τους Προσωκρατικούς και φτάνοντας μέχρι τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν.

Νίκος Ερηνάκης, Υπερδιαλεκτική της ευτοπίας – ανθρωπινότητα, τεχνητότητα, ελευθερία (εκδ. Κείμενα)

Ο συγγραφέας είναι επίκουρος καθηγητής κοινωνικής και πολιτικής φιλοσοφίας, βραβευμένος για το προηγούμενο έργο του από την Ακαδημία Αθηνών. Η βαθιά αλλαγή που επιφέρει η Τεχνητή Νοημοσύνη στον σύγχρονο κόσμο είναι η αφορμή για τον αναστοχασμό εν συνόλω του τεχνικού πολιτισμού και της βαθύτερης σχέσης μας με την τεχνολογία, καθώς η δυνατότητα μιας ισότιμης συνύπαρξης γίνεται όλο και πιο ισχνή. 

Με τα λόγια του συγγραφέα: «Για πρώτη φορά μετά την καθοριστική τομή της νεωτερικότητας τίθεται εκ νέου με τόσο επείγοντα τρόπο το οντολογικό ερώτημα: «Τι είναι ο άνθρωπος;». [...] Όχι μόνο τι συγκρατεί την ανθρωπινότητά μας αλλά και τι θα θέλαμε να τη συγκροτεί. Όχι μόνο τι είναι και πώς λειτουργεί εντέλει η τεχνική (γενική) νοημοσύνη αλλά και τι θα θέλαμε εμείς να είναι και πώς να λειτουργεί, ώστε να υπηρετήσει τον μετασχηματισμό μας από αυτό που είμαστε σε αυτό που θα θέλαμε να γίνουμε. Αποφεύγοντας τόσο την τεχνοφοβία όσο και την τεχνολατρεία, ακολουθώντας μια εκδημοκρατιστική και εξανθρωπιστική τεχνοφιλία, να μην δημιουργήσουμε ναρκισσιστικά μια έτερη νοημοσύνη κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας που θα οδηγήσει σε ομογενοποιημένη μοναδικότητα. Αντιθέτως, να μεριμνήσουμε, μέσω της ποικιλότητας και της πληθυντικότητάς μας, για ένα πρωτοποριακό όραμα αυτοποίησης, ώστε η ΤΝ να κάνει πράγματα για εμάς και όχι σε εμάς».

Γιώργος Χατζηβασιλείου, Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης – Ένα ταξίδι στο μέλλον (εκδ. Διόπτρα)

Κάποτε, είχαμε τον «Αγώνα το διαστήματος», τον ανταγωνισμό των δυο ψυχροπολεμικών μεγάλων δυνάμεων να κατακτήσουν το διάστημα. Σήμερα, οι εταιρικοί κολοσσοί τρέχουν σε έναν αγώνα δρόμου για την επικράτηση στο πεδίο της ΤΝ. Κάπως έτσι διαμορφώνεται το ρευστό σκηνικό που περιγράφει ο Γιώργος Χατζηβασιλείου αναλυτικά στη μελέτη του. Πώς αλλάζει η αγορά εργασίας, πώς αποσταθεροποιούνται οι δημοκρατίες μας και πώς θα μεταβληθεί η «ανθρώπινη φύση»; Και τι μπορούμε να κάνουμε για να αντιμετωπίσουμε όλα αυτά;

«Η πρωτοφανής δυνατότητα της τεχνολογίας να αναπαράγει και να ανασχεδιάζει τον εαυτό της, από κάποια στιγμή και μετά με ταχύτητες αδιανόητες για τα ανθρώπινα μέτρα, είναι ο κίνδυνος που συμπυκνώνει όλους τους άλλους κινδύνους γύρω από την ΤΝ. Ήδη τα συστήματα που γράφουν μόνα τους τους αλγόριθμους με βάση τους οποίους λειτουργούν είναι πραγματικότητα» γράφει ο Κώστας Κατσουλάρης. 

Θεοφάνης Τάσης, Ψηφιακός ανθρωπισμός ΙΙ - Τεχνητή νοημοσύνη και τέχνη του βίου (εκδ. Αρμός)

Ο συγγραφέας συνεχίζει την στοχαστική του πορεία στο ψηφιακό σύμπαν βάζοντας την τεχνητή νοημοσύνη στο κέντρο των προβληματισμών του. Θέτει ορισμένα προκλητικά ερωτήματα, αλλά οι απαντήσεις που δίνει δεν είναι μονοσήμαντες.

Μπορούμε να διευρύνουμε την αυτογνωσία μας; Να επιμεληθούμε τον εαυτό μας; Ή να γίνουμε περισσότερο αυτόνομοι με την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης; Άραγε είναι προτιμότερο να έχουμε μια τεχνητή νοημοσύνη για φίλο από έναν άνθρωπο; Ποια είναι τα γνωρίσματα μιας υβριδικής φιλίας; Συνιστά μια τεχνητή νοημοσύνη ως ερωτικός σύντροφος μια φρόνιμη επιλογή και μπορεί να είναι αμοιβαίος ο υβριδικός έρωτας; Είναι ηθικό να δημιουργήσουμε έναν ψηφιακό κλώνο ώστε αφού πεθάνουμε να επικοινωνεί με τους αγαπημένους μας; Θα τους ανακουφίσει αυτό από την οδύνη της απώλειας; Αν η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργήσει έναν κόσμο δίχως εργασία αναλαμβάνοντας όλες τις δραστηριότητες, τότε τι νόημα θα έχει η αριστεία και γενικότερα η ζωή;

Antonio Aloisi, Valerio De Stefano, Εργοδότης μου είναι ένας αλγόριθμος (μτφρ. Νίκος Ρούσσος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Όλο περισσότερες εταιρείες χρησιμοποιούν αλγορίθμους, είτε για την αξιολόγηση των υπαλλήλων τους, είτε για τη δημιουργία επιχειρηματικών σχεδίων. Υποτίθεται πως οι τεχνολογίες μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμα εργαλεία και για τον εργαζόμενο, συνήθως όμως καταλήγουν να κάνουν τις δουλειές όλο και πιο απρόσωπες, χωρίς πολλά οφέλη για όσους βρίσκονται «από κάτω».

Αυτή η μελέτη διερευνά τους τρόπους που οι εργασιακές συνθήκες μεταβάλλονται σήμερα -οδεύοντας προς το χειρότερο για τους απλούς εργαζομένους-, με την είσοδο της τεχνολογίας στο εργασιακό περιβάλλον. Άραγε υπάρχει λύση;

Συλλογικό, Μπορεί ο αλγόριθμος... (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Μια ανθολογία κειμένων που προσεγγίζει νομικά και άλλα ζητήματα που προκύπτουν από τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Πώς θα έμοιαζε ένας «οδικός χάρτης ηθικών αρχών» για τη χρήση της; Πώς ο αλγόριθμος συμβάλλει στη διαιώνιση των προκαταλήψεων για το φύλο και πώς το «μαύρο κουτί» μπορεί να εξελιχθεί σε Κουτί της Πανδώρας; Μπορεί εντέλει η ΤΝ να αξιοποιηθεί για την απονομή της δικαιοσύνης;

Σε επιμέλεια από τη Λίλιαν Μήτρου, καθηγήτρια στο Τμήμα Μηχανικών Πληροφοριακών και Επικοινωνιακών Συστημάτων του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Roman V. Yampolskiy, Τεχνητή Νοημοσύνη: Ανεξήγητη, απρόβλεπτη, ανεξέλεγκτη (μτφρ. Φώτης Κοκαβέσης, εκδ. Επίκεντρο)

Ποιος θα μπορούσε να είναι καταλληλότερος να μιλήσει για τις προκλήσεις που αναδύονται με την έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης, από έναν από τους πρωτοπόρους του τομέα της ασφάλειας του ΑΙ; Για την ακρίβεια, ο Roman Yampolskiy είναι ο δημιουργός του όρου «ΑΙ security» και έχει μάλιστα μελετήσει τον τρόπο που η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να προκαλέσει ακόμα και την εξάλειψη της ανθρωπότητας.

Ένα βιβλίο που συνδυάζει την επιστημονική γνώση με τη φιλοσοφική σκέψη και απευθύνεται τόσο σε μυημένους όσο και σε πρωτάρηδες, που θέλουν να κατανοήσουν σφαιρικά αυτό το εντυπωσιακό και επικίνδυνο νέο πεδίο.

Συλλογικό, Ηθική της τεχνολογίας και τεχνητή νοημοσύνη (εκδ. Παπαζήση)

Ένα από τα πιο διάστημα cut στην ιστορία του κινηματογραφικού μοντάζ είναι αυτό στην «Οδύσσεια του διαστήματος», που οδηγεί από το οστό που χρησιμοποιούν ως εργαλείο (ή όπλο) οι πρόγονοι του ανθρώπου, στο διαστημόπλοιο του μέλλοντος. Στην ουσία, αυτό το cut σηματοδοτεί την εξέλιξη του Homo faber, που άρχισε να χρησιμοποιεί προς όφελός του την τεχνολογία και δεν την αποχωρίστηκε ποτέ.

Πλέον, όμως, όπως μας υπενθυμίζει το οπισθόφυλλο της παρούσας έκδοσης, η τεχνολογία δεν είναι απλό εργαλείο, αλλά και «συνομιλητής» του ανθρώπου. Ορίζοντας ως ηθική «το όριο ανάμεσα στη δημιουργία και την ύβρη», οι συγγραφείς του τόμου καταπιάνονται με τα μεγάλα ηθικά ζητήματα που συνδέονται με τη χρήση του ΑΙ.

Nell Watson, Η εξημέρωση των μηχανών (μτφρ. Φωτεινή Δράκου, εκδ. Μάλλιαρης)

Παρουσιάζοντας την Τεχνητή Νοημοσύνη ως ένα «σύγχρονο μαντείο», που μπορεί να προβλέψει την εξέλιξη μιας νόσου, να κάνει προγνώσεις για τον καιρό κλπ, η συγγραφέας, φιλόσοφος και μηχανικός Nell Watson εξηγεί πώς οι νέοι αλγόριθμοι θα επηρεάσουν την ιδιωτικότητά μας, τα εργασιακά μας δικαιώματα, αλλά και την κοσμοθεωρία μας, την ίδια τη θέση του ανθρώπου στο σύμπαν.

Σε αρκετά σημεία, η Watson στέκεται αισιόδοξη, σημειώνοντας πως σε κομβικές στιγμές του παρελθόντος -όπως κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, με τον έλεγχο της χρήσης πυρηνικών, ή στην περίπτωση της αντιμετώπισης της τρύπας του όζοντος και της όξινης βροχής- η ανθρωπότητα κατάφερε εντέλει να διατηρήσει την ψυχραιμία της και να κάνει ένα βήμα «πίσω», για το κοινό καλό. Για να δούμε…

+

Τέλος, ξεχωρίσαμε δύο ενδιαφέροντα λογοτεχνικά πειράματα, που θέτουν τον εξής προβληματισμό: μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να δημιουργήσει καλή λογοτεχνία; Δυο βιβλία που κυκλοφόρησαν φέτος και είναι εν μέρει γραμμένα από συγγραφείς, εν μέρει από προγράμματα Τεχνητής Νοημοσύνης.

Μάνος Στεφανίδης, Γιώργος Αριστηνός, Joe, 2052, Το μυθιστόρημα των τριών (εκδ. Νίκας)

Μια αφήγηση που ξεκινά από τον Μάνο Στεφανίδη, την οποία συνεχίζει ο Γιώργος Αριστηνός, για να την ολοκληρώσει το πρόγραμμα Joe. Πρωταγωνιστής, ένας εξηντάρης ιστορικός τέχνης, που αναμετράται με τις επιλογές του παρελθόντος του που τον οδήγησαν σε ένα στενάχωρο παρόν και ίσως, εξαιτίας τους, να καταλήξει σε ένα ακόμα πιο δυσάρεστο μέλλον.

Άραγε, κατάφερε το ΑΙ να συμβαδίσει με το ύφος όχι ενός, αλλά δύο συγγραφέων;

Συλλογικό, Δεν είμαι ρομπότ (εκδ. Θεμέλιο)

Ένα βιβλίο-πρόκληση. Η ανθολογία περιέχει δεκατέσσερα διηγήματα, πέντε εκ των οποίων είναι δημιουργήματα της ΤΝ, χωρίς να δηλώνεται στην αρχή -παρά μόνο στο τέλος- ποιο γράφτηκε από άνθρωπο και ποιο από μηχανή.

«Το βιβλίο είναι ίσως το πρώτο σε μια αλυσίδα έργων. Όλα αυτά θα θέτουν συνεχώς από εδώ και στο εξής ένα στοίχημα-παιχνίδι, στο οποίο πολυάριθμοι κριτικοί, συγγραφείς και άνθρωποι του εκδοτικού χώρου, έμπειροι και πολυδιαβασμένοι, θα κληθούν να χωρίσουν τα εκ δεξιών από τα εξ ευωνύμων με αισθητικούς όρους. Έτσι, φαίνεται ήδη ότι οι γραμμές είναι και θα γίνονται όλο και περισσότερο δυσδιάκριτες» γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης σε βιβλιοκρισία του στην Book Press.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.