Χάρης Ψαρράς: Τα πρώτα βιβλία που θυμάμαι είναι «Οι 4 εποχές» της Ευγενίας Φακίνου

Το πρώτο βιβλίο που θυμάμαι

Πρόσφατα ξαναδιάβασα, ύστερα από σαράντα χρόνια, την τετράτευχη έκδοση 4 εποχές της Ευγενίας Φακίνου. Είναι το πρώτο βιβλίο που θυμάμαι. Πρωτοεκδόθηκαν το 1985 από τον Κέδρο και περιγράφονταν ως ανάγνωσμα κατάλληλο για παιδιά ηλικίας τριών ετών και άνω. Η μητέρα μου, που πρέπει να μου τα είχε κάνει δώρο (έτσι συνέβαινε με τα περισσότερα βιβλία που αγαπούσα όταν ήμουν μικρός), θα χάρηκε όταν τα βρήκε φρέσκα στο βιβλιοπωλείο. Μέσα στο έτος έκδοσής τους έκλεινα κι εγώ τον τρίτο χρόνο της ζωής μου. Η Φακίνου υπογράφει και το σύντομο κείμενο και την εικονογράφηση:  Λέξη και εικόνα γίνονται ένα (κάπως έτσι, σε άλλη κλίμακα, συμβαίνει και στην ποίηση).

Το αγαπημένο μου βιβλίο ως παιδί

Προτού πάω σχολείο θυμάμαι τον Λαίμαργο τουνελόδρακο του Ευγένιου Τριβιζά σε εικονογράφηση Αλέξη Κυριτσόπουλου. Το ξανακοίταζα τις προάλλες. Ενθουσιάστηκα από την ευρηματικότητα και του κειμένου και των ζωγραφιών σαν να το έπαιρνα στα χέρια μου πρώτη φορά. Θυμάμαι ένα ακόμη βιβλίο του Τριβιζά, αλλά για μεγαλύτερα παιδιά, Τα μαγικά μαξιλάρια, μια αλληγορία για τον αυταρχισμό και στη δημόσια σφαίρα και στην ιδιωτική ζωή (που είναι οι δυο πλευρές του ίδιου νομίσματος, όπως μας υπενθυμίζουν τραγικές εξελίξεις εδώ κι εκεί στον κόσμο τα τελευταία χρόνια), αλλά και για την εμπνευσμένη αντίσταση που τον ακυρώνει. Πάντως, ο αγαπημένος συγγραφέας μου μέχρι να φτάσω στο κατώφλι της εφηβείας ήταν ο Ιούλιος Βερν. Είχα διαβάσει πάνω από είκοσι βιβλία του. Το πρώτο από αυτά ήταν Τα τέκνα του πλοιάρχου Γκραν – στη σειρά βιβλίων του Βερν στις εκδόσεις Αστήρ – σε μετάφραση  του Γιώργου Τσουκαλά που, όπως έμαθα χρόνια αργότερα, ήταν και πνευματικά ανήσυχος συγγραφέας, φίλος των αδελφών Σημηριώτη και του Λαπαθιώτη.

Το βιβλίο που σημάδεψε την εφηβεία μου

Ο νεαρός Τέρλες του Μούζιλ σε μετάφραση του Αλέξανδρου Ίσαρη και Ο φύλακας στη σίκαλη του Σάλιντζερ σε μετάφραση της Τζένης Μαστοράκη.

Το βιβλίο που επηρέασε τη σκέψη μου

Για τα σχετικά με την ποίηση ο νους μου πηγαίνει στο βιβλίο Κάρολος Μπωντλαίρ, Δεκαπέντε ποιήματα (Ύψιλον, Αθήνα 1994) σε μετάφραση Νίκου Φωκά. Ο Φωκάς επέλεξε δεκαπέντε ποιήματα του Μπωντλαίρ και συστέγασε σ’ αυτόν τον μικρό τόμο δυο μεταφράσεις καθενός τους, μια «πεζή» και μια «έμμετρη», όπως αναφέρεται και στο εξώφυλλο. Παρότι το εγχείρημα έχει τις παγίδες του, καλεί τον αναγνώστη να σκεφτεί τη διαφορά ανάμεσα στην πεζολογία και στην ποίηση. Το βιβλίο έφτασε στα χέρια μου νωρίς χάρη στη δασκάλα μου των γαλλικών Λέττα Duyé, που ήταν φίλη του Φωκά από τα μαθητικά τους χρόνια. Ένα άλλο βιβλίο που με επηρέασε κάποια χρόνια αργότερα, όταν ετοίμαζα για δημοσίευση τα πρώτα μου ποιήματα, ήταν μια μελέτη γραμμένη από μια άλλη δασκάλα μου γαλλικών, την Αγορή Γκρέκου. Επιγράφεται Η καθαρή ποίηση στην Ελλάδα. Από τον Σολωμό ως τον Σεφέρη: 1833–1933. Μου είχε κάνει εντύπωση η ανίχνευση μιας ιδιότυπης συνέχειας στην ποίησή μας (και στη σχέση της ποίησής μας με ποίηση γραμμένη σε άλλες γλώσσες), μιας συνέχειας στηριγμένης όχι στο νόημα, στη γλώσσα ή στο ύφος των ποιημάτων, αλλά στην κοινή ανάγκη των ποιητών για την έντεχνη έκφραση της συγκίνησης.

Το βιβλίο που με έκανε να θέλω να γίνω συγγραφέας

Από μικρός μου άρεσε τα ποιήματά μου να λένε μια ιστορία ή να μιλούν για πρόσωπα ή χειροπιαστά αντικείμενα. Πίστευα τότε πως αυτό δεν συνέβαινε σε πολλούς ποιητές (αργότερα διαπίστωσα πως έκανα λάθος). Πολλά από τα πεζόμορφα ποιήματα του βιβλίου Le parti pris des choses του Φρανσίς Πονζ, που είχαν για αληθινή ή προσχηματική αφορμή συγγραφής τους αντικείμενα («Το ψωμί», «Το πορτοκάλι», «Το στρείδι») ή τύπους προσώπων («Φτωχοί ψαράδες», «Η νέα μητέρα»), με ενθάρρυναν να συνεχίσω στον ίδιο δρόμο, τουλάχιστον εκείνον τον καιρό. Αρκετά από αυτά τα ποιήματα τα πρωτοδιάβασα σε μετάφραση Χριστόφορου Λιοντάκη (Φρανσίς Πονζ, Η φωνή των πραγμάτων, Πλέθρον, Αθήνα 1978). Θα αναφέρω κι ένα βιβλίο που διάβασα αργότερα, αφότου είχαν εκδοθεί τα δυο πρώτα μου βιβλία ποιημάτων, και μ’ έκανε ν’ αρχίσω να γράφω και δοκίμια για ποιητές: The Sacred Wood. Essays on Poetry and Criticism, το πρώτο βιβλίο κριτικών δοκιμίων του T.S. Eliot (πιο τολμηρό από ωριμότερα βιβλία δοκιμίων του). Κράτησα δυο πράγματα: Πρώτον, ένας ποιητής αξίζει να γράφει και κριτικά δοκίμια για την ποίηση. Δεύτερον, η γονιμότερη ανάγνωση των μεγάλων ποιητών άλλων καιρών είναι η ανάγνωσή τους με κριτικό βλέμμα θρεμμένο από τις εκφραστικές ανησυχίες της εποχής μας.

Το βιβλίο που ξαναδιαβάζω

Πολλά βιβλία ποίησης. Η σχέση μας με τα ποιήματα βαθαίνει όταν επανερχόμαστε σ’ αυτά ξανά και ξανά μέσα στα χρόνια. Με ενδιαφέρει επίσης η ανάγνωση έργων αρχαιοελληνικής ποίησης σε αγγλική μετάφραση ή σε αποδόσεις τους στη νέα ελληνική. Έτσι διαβάζω συχνά την Οδύσσεια. Πρόσφατα στη μετάφραση της Emily Wilson και πολύ πιο πρόσφατα στη μετάφραση του Daniel Mendelsohn. Έμμετρες μεταφράσεις και οι δυο τους σε γλώσσα σημερινή. Ίσως η μετάφραση της Wilson (κατά στίχο και σε ιαμβικό πεντάμετρο) στριμώχνει τον στίχο κάποιες φορές. Διάβασα ότι ετοιμάζει και νέα μετάφραση της Οδύσσειας σε πιο ευέλικτο ρυθμό. Όπως και να ’χει, οι ποιητές και οι μεταφραστές ποίησης στις μέρες μας έχουν καλούς λόγους και να νοιάζονται για τη μορφή και να περνούν, όπως το απαιτεί το υλικό τους, από τη μια μορφή στην άλλη.

Το βιβλίο που χαρίζω

Εξαρτάται από τη σχέση μου με τον αποδέκτη του δώρου, το γούστο του, τις περιστάσεις. Ένα βιβλίο που έχω χαρίσει δυο τρεις φορές είναι Ο Χρυσός γάιδαρος ή οι μεταμορφώσεις του Απουλήιου. Το διάβασα στη μετάφραση του Αριστείδη Αϊβαλιώτη από τις Εκδόσεις Νεφέλη. Αργότερα θυμάμαι να το αναζητώ σε βιβλιοπωλεία και να μην το βρίσκω. Μπορεί και γι’ αυτό να ήρθε πρώτο στη σκέψη μου τώρα.

Το βιβλίο που άργησα να ανακαλύψω

Σκέφτομαι το μεταμοντέρνο μυθιστόρημα του Καλβίνο, Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης. Δεν άργησα να το ανακαλύψω, αλλά νιώθω πως άργησα να το διαβάσω (το διάβασα πριν έξι χρόνια). Εννοώ πως αν το διάβαζα νωρίτερα, μάλλον θα έβρισκα την αδιαμφισβήτητη πρωτοτυπία του πιο συναρπαστική. 

Το βιβλίο που ντρέπομαι να λέω ότι έχω διαβάσει

Δεν φέρνω στο νου μου κανένα τέτοιο βιβλίο εκτός ίσως από τη Φιλοσοφία στο μπουντουάρ. Αστειεύομαι – πρόκειται για σπουδαίο έργο.

Το βιβλίο που διαβάζω τώρα

Τον τελευταίο καιρό διαβάζω αρκετά βιβλία παράλληλα και εκ περιτροπής – ιδίως, βιβλία ποίησης, δοκιμίων ή διηγημάτων, που προσφέρονται γι’ αυτού του είδους την ανάγνωση. Αναφέρω τα Ποιήματα του Άρη Αλεξάνδρου, που βγήκαν φέτος, τριάντα πέντε χρόνια ύστερα από την προηγούμενη έκδοσή τους (αυτήν τη φορά από τις Εκδόσεις Πατάκη, σε  επιμέλεια Ελένης Κεχαγιόγλου). Βλέποντας το ποιητικό έργο του Αλεξάνδρου με απόσταση μιας πεντηκονταετίας από την ολοκλήρωσή του νιώθεις πως εγγράφεται σε μια παράδοση στα γράμματά μας στην οποία όψεις της πολιτικής ηθικής αποκρυσταλλώνονται σε δραστικά ποιήματα χάρη και στην έντεχνη χρήση της ειρωνείας – μια παράδοση που ξεκίνησε με τον Καβάφη και εμπεδώθηκε από τον Σεφέρη και τον Αναγνωστάκη. Αυτόν τον καιρό ξαναδιαβάζω και τα βιβλία ποιημάτων Rain του Σκωτσέζου Don Paterson και Three Poems της Αγγλίδας Hannah Sullivan – σημαντικοί ποιητές στη Βρετανία των ημερών μας και οι δυο τους, όχι ιδιαίτερα γνωστοί στην Ελλάδα Στο έργο τους αναμετρώνται με στοιχήματα της μοντέρνας ποίησης που είναι επίκαιρα, στοιχήματα που ενδιαφέρουν ποιητές και αναγνώστες τόσο στον αγγλόφωνο κόσμο όσο και αλλού.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χάρης Ψαρράς (Αθήνα, 1982) έχει εκδώσει έξι ποιητικά βιβλία. Έχει κατά καιρούς δημοσιεύσει δοκίμια, μελέτες, μεταφράσεις και αφηγήματα. Είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Σαουθάμπτον. Τελευταίο του βιβλίο η ποιητική σύνθεση Η Κλειώ στον Παρνασσό (εκδ. Πατάκη).