Ο Νταβίδ Ουκλές στο εργαστήρι της Αγγελικής Βασιλάκου – Μεταφράζοντας το μυθιστόρημα ποταμό για τον Ισπανικό Εμφύλιο

Ξεκίνησα να μεταφράζω το μυθιστόρημα του Νταβίδ Ουκλές Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια στις 28 Σεπτεμβρίου του 2025, θορυβημένη από τον όγκο των σελίδων και την πυκνότητα των πληροφοριών, ανακουφισμένη όπως πάντα που κάνω αυτή τη δουλειά.

Πριν πάρω στα χέρια μου το pdf, κατέφυγα στη γλώσσα μου. Διάβασα το Κιβώτιο του Άρη Αλεξάνδρου, τα βιβλία του Βαλτινού, την Πύλη του Μιχαηλίδη, τον Λοιμό του Φραγκιά… τα βιβλία της Ζυράννας Ζατέλη, του Γιώργου Μανιάτη, του Ρένου Αποστολίδη – αλλά και διηγήματα της ανθολογίας του Το διήγημα από τις αρχές του στον 19o αιώνα ως τις μέρες μας, όπως και εκείνης του Θωμά Γκόρπα Περιπετειώδες κοινωνικό και μαύρο νεοελληνικό αφήγημα. Ξαναείδα τις ταινίες του Αγγελόπουλου, του Λόουτς για τον Ισπανικό Εμφύλιο και βάλθηκα να διαβάζω Ιστορία εκείνης της περιόδου, να φρεσκάρω νεανικές αναγνώσεις, όπως το Πεθαίνοντας στην Καταλωνία, για παράδειγμα, να βλέπω ντοκιμαντέρ και να κρατάω ένα άτυπο ημερολόγιο του εμφυλίου, πριν ακόμη ξεσπάσει στην Ισπανία, μέχρι το τέλος του.

Αυτό είναι ίσως το πιο ωραίο κομμάτι της δουλειάς μας. Το να ονειροπολείς, να ρεμβάζεις και να διαβάζεις. Όταν άνοιξα το αρχείο του Ουκλές, διαπίστωσα ότι σχεδόν σε τίποτε από τα παραπάνω δεν πατούσε το μυθιστόρημα. Κι εδώ αρχίζει η πραγματική απόλαυση. 

Η μετάφραση

Δηλώνω υπεύθυνα ότι όσο μεταφράζω, συνεχίζω να διαβάζω ακατάπαυστα ό,τι κυκλοφορεί (σχετικό ή μη με το θέμα μου) και να ρουφάω στην κυριολεξία ό,τι πιάνει το αυτί μου, όπου κι αν βρεθώ. Η θαυματουργή φράση «Εγώ και το κείμενο» δεν είναι η περίπτωσή μου, και όχι μόνο δεν με βοηθάει, αλλά και θα βαριόμουν φριχτά να κάνω αυτή τη δουλειά, αν δεν έβλεπα το κάθε βιβλίο σαν πρόκληση και τεράστια ευκαιρία συνάμα να μάθω πράγματα. Οπότε απευθύνομαι αναγκαστικά στον συγγραφέα, αν κι εφόσον αυτό είναι δυνατό. Έγραψα στον Ουκλές, διαβεβαιώνοντάς τον πως καταλαβαίνω την αρχιτεκτονική του βιβλίου, έχω εξαντλήσει ονόματα, χάρτες, μάχες, βιβλία, πίνακες, συγγραφείς και γενικά τα πραγματολογικά, αλλά ο ήρωας της ιστορίας (ο Οδίστο και η οικογένειά του), ένας Ανδαλουσιανός αγρότης δεμένος με τη γη του, μέσα από το πρίσμα του οποίου ξετυλίγεται η πλοκή του βιβλίου, είναι τελείως έξω από μένα. 

• Διαβάστε επίσης: Νταβίντ Ουκλές: «Στον Ισπανικό Εμφύλιο, όλα αρχίζουν και τελειώνουν με τον φασισμό, τις δυνάμεις που κυβέρνησαν τη χώρα για 40 χρόνια»

Ο Ουκλές (μεταφραστής γαρ) με ρώτησε τι άλλο έχω μεταφράσει και μόλις ανέφερα την Ταχύτητα του φωτός του Θέρκας ενθουσιάστηκε, μου είπε ότι θα του μεταφέρει σήμερα κιόλας ότι έχουν την ίδια μεταφράστρια στα ελληνικά, και μου έστειλε τη λίστα του στο Spotify – 1.300 τραγούδια βάσει των οποίων φτιάχνει το πρόγραμμά του κάθε φορά που τραγουδάει και παίζει ακορντεόν σε κάποιο δρομάκι στο Παρίσι, τη Μαδρίτη, το Σαντιάγο ντε Κομποστέλα ή το Πόρτο. Άκουγα αυτά τα τραγούδια επί μέρες (απελπισμένη, ακόμα και στον ύπνο μου). Ώσπου κάποια στιγμή κατάλαβα το νόημα του βιβλίου. Ρυθμός, μέτρο, χάσματα, παύσεις, κρεσέντο, μαγεία, κατάπληξη, σπαραγμός. Κι άρχισα σιγά σιγά να μεταφράζω. 

Στο μεταξύ, διάβαζα πολύ Βουτυρά και κυρίως το βιβλίο του Ο θρήνος των βοδιών. Και έφτιαξα έναν φάκελο με θέμα: Μεσοπόλεμος, έθιμα, ζώα, αγροτικές εργασίες, Καρναβάλι και Λαογραφικά, μεταφράζοντας παράλληλα. Κι όσο προχωρούσε το δικό μου κείμενο, τόσο περισσότερο καταλάβαινα τον Οδίστο και τους ανθρώπους του.

Λίγο πριν παραδώσω το βιβλίο, διάβασα δυνατά το πρωτότυπο και το μετάφρασμα. Η δέκατη όγδοη όμως εκδοχή, η προφορική τελική εκδοχή, προέκυψε ακούγοντας τον ίδιο τον συγγραφέα να διαβάζει αποσπάσματα του βιβλίου ή να μιλάει για τη ζωή του.

Όταν έβρισκα κάποιο λάθος (οι Ισπανοί δεν φημίζονται για τις επιμέλειές τους), επέστρεφα στον Ουκλές. Το φιξάραμε, έβλεπε πώς προχωρούσα και συνέχιζα. Όταν υπήρχε κάτι που πίστευα ότι δεν μεταφέρεται επί λέξει γιατί διακόπτει τη ροή, για παράδειγμα, επικοινωνούσαμε ξανά. «Άκου τη μουσική» μου έλεγε. Κατάλαβα, καταλάβαινα, προχωρούσα. Το διαδίκτυο με βοηθούσε κυρίως για να επιβεβαιώσω αν κάποια έθιμα, λόγου χάρη, της Ανδαλουσίας ήταν υπαρκτά, κι όχι επινόηση του συγγραφέα. Για να τσεκάρω ονόματα εικαστικών έργων, ονομασίες τοποθεσιών, περιγραφές κ.λπ. Για την απόδοση στα ελληνικά είχα δίπλα μου το Αντιλεξικό του Βοσταντζόγλου και το Λεξικό των Επιθέτων του Δαγκίτση.

• Διαβάστε επίσης: «Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια» του Νταβίντ Ουκλές (κριτική) – Το μυθιστόρημα του ισπανικού εμφυλίου από έναν μιλένιαλ

Όταν τελείωσα, έφτιαξα μια εκτεταμένη σύνοψη του βιβλίου, κατάλογο ονομάτων (εδώ, η βοήθεια της Νάννας Παπανικολάου υπήρξε καθοριστική) και λίστα με διάφορες επεξηγήσεις ανά κεφάλαιο για τον επιμελητή. Χωρίς την επιμέλεια δεν υπάρχει μετάφραση. Ένα μεγάλο μέρος της απόλαυσης του κειμένου βρίσκεται στα χέρια του επιμελητή.

Λίγο πριν παραδώσω το βιβλίο, διάβασα δυνατά το πρωτότυπο και το μετάφρασμα. Η δέκατη όγδοη όμως εκδοχή, η προφορική τελική εκδοχή, προέκυψε ακούγοντας τον ίδιο τον συγγραφέα να διαβάζει αποσπάσματα του βιβλίου ή να μιλάει για τη ζωή του. Εκεί, κάποιες λέξεις άλλαξαν, ζωντάνεψαν, μετακινήθηκαν. Στις 5 Μαρτίου έστειλα το κείμενο στη Στέλα Ζουμπουλάκη, με την οποία ανταλλάσσαμε μηνύματα μέχρι τις 26 Μαΐου. Όταν ήρθε ο Ουκλές, έναν μήνα αργότερα, καλεσμένος του Φεστιβάλ ΛΕΑ, ήταν σαν να τον ξέραμε. Εμείς, οι αναγνώστες και οι ακροατές του στο Θερβάντες. Κι εκείνος εμάς.

Δεν λέω πως ήταν εύκολο. Κάθε μετάφραση είναι επίπονη. Και ειλικρινά, χαίρομαι κάθε φορά που ένας μεταφραστής μού θυμίζει αυτό που διάβασα στο πρωτότυπο και με συγκινεί εξίσου. Γιατί έχουμε σπουδαίους μεταφραστές.

Η Αγγελική Βασιλάκου είναι δημοσιογράφος και μεταφράστρια (κυρίως από τα ισπανικά). Δούλεψε στην Κρατική Τηλεόραση, το Τρίτο Πρόγραμμα και το περιοδικό «Τέταρτο». Ασχολήθηκε με την κριτική βιβλίου, υπήρξε αρχισυντάκτης του λογοτεχνικού περιοδικού «Φράση» και είχε κάποτε βιβλιοπωλείο.