«Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια» του Νταβίντ Ουκλές (κριτική) – Το μυθιστόρημα του ισπανικού εμφυλίου από έναν μιλένιαλ

Υπάρχει μια σκηνή στην ταινία «Ψυχή βαθιά» του Παντελή Βούλγαρη που μπορεί να σε στοιχειώσει και ας μην έχεις ζήσει τα γεγονότα του Εμφυλίου Πολέμου. Ο Θανάσης Βέγγος ζητάει επίμονα να πάρει τον σκοτωμένο γιο του και την ώρα που ο ταξίαρχος του το αρνείται για καθαρά γραφειοκρατικούς λόγους, εκείνος του λέει την πιο πικρή αλήθεια: «Δεν είναι πόλεμος ετούτο που μας βρήκε, κύριε Ταξίαρχε. Ντροπή είναι. Έλληνες να ντουφεκάνε Έλληνες;» Κανένας εμφύλιος δεν έληξε με δόξα για τους νικητές και θρήνο για τους ηττημένους. Από έναν τέτοιο απηνή πόλεμο όλοι χαμένοι βγαίνουν. Το ζήσαμε εμείς, το έζησαν (με ακόμη πιο αιματηρό τρόπο) οι Ισπανοί.

Η περίπτωση του Ουκλές

Τα γεγονότα είναι γνωστά και καταγεγραμμένα. Αν και έχουν περάσει κάμποσες δεκαετίες από τότε, επειδή ακριβώς η πληγή δεν κλείνει εύκολα, τόσοι σημαίνοντες ιστορικοί, όσο και συγγραφείς προσπαθούν να τα προσεγγίσουν με διαφορετικούς τρόπους.

Κανένας ως τώρα, όμως, δεν κατάφερε αυτό που έκανε ο νεαρός Νταβίντ Ουκλές. Όσο και αν φαίνεται παράξενο, ένας τριαντάρης, ολότελα ξένος προς τους πρωταγωνιστές και τη βιωματική γνώση, καταφέρνει να μιλήσει για τον Ισπανικό Εμφύλιο με έναν εντελώς πρωτότυπο τρόπο. Το πολυσέλιδο μυθιστόρημά του Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια είναι μια πραγματική αποκάλυψη από ιστορικής, αλλά και λογοτεχνικής πλευράς.

Ο Ουκλές έχει παραδεχθεί πως όλα άρχισαν δεκαεπτά χρόνια προτού φτάσει στο σημείο να γράφει, όταν άκουγε τις ιστορίες του παππού του για τον εμφύλιο, έτσι όπως εκείνος τις έζησε στο χωριό τους στην Ανδαλουσία. Η άγρια γοητεία που άσκησαν αυτές οι διηγήσεις πάνω στον Ουκλές, τον οδήγησαν σε μια πολυετή έρευνα που κράτησε δεκαπέντε χρόνια. Μέσα σε αυτά διένυσε πάνω από 25.000 χιλιόμετρα στην ενδοχώρα της Ισπανίας, ακολουθώντας τα ίχνη των πολεμιστών και των δύο πλευρών και κάνοντας επιτόπου έρευνα σε αρχεία, ενώ ταυτόχρονα γέμισε το μυαλό του με μαρτυρίες επιζώντων ή απογόνων.

Οι μαρτυρίες των γυναικών

Αυτό που του έκανε εντύπωση είναι οι μαρτυρίες των γυναικών, καθώς αυτές σήκωσαν το βάρος της χώρας κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, όταν οι άντρες της χώρας αλληλοσκοτώνονταν δίχως οίκτο. Αυτό που καταφέρνει ο Ουκλές, όπως σημειώσαμε προλογικά, είναι κάτι που αξίζει να προσεχθεί, καθώς δεν αναπαράγει την έως τώρα κατατεθειμένη βιβλιογραφία για τον εμφύλιο, αλλά προχωράει σε μια ρήξη με την ίδια την αφήγηση και τα γεγονότα, δίχως όμως να αφήνει κατά μέρος τα πραγματολογικά δεδομένα.

Με κέντρο το χωριό Χάντουλα (στην πραγματικότητα πρόκειται για το χωριό Κεσάδα των προγόνων του) δημιουργεί μια οικογένεια με πατριάρχη τον Οδίστο και τριγύρω του παιδιά, γυναίκα, συγγενείς, φίλους και συγχωριανούς. Το βιβλίο ξεκινάει με τον θάνατο ενός νεογέννητου, ενός ακόμη παιδιού του Οδίστο, και τελειώνει με πλήθος σκοτωμένων και από τις δύο πλευρές. Όλες οι σελίδες είναι ποτισμένες με αίμα, μίσος και φανατισμό από τις δύο πολεμικές πτέρυγες.

Είναι ένα μυθιστόρημα για τη διάλυση μιας οικογένειας, αλλά και μιας ο ολόκληρης χώρας. Μόνο που ο Ουκλές χρησιμοποιεί ως «όπλο» (ειρηνικό αυτή τη φορά) τον μαγικό ρεαλισμό και τη nivola του Ουναμούνο. Άλλωστε, μια δική του φράση χρησιμοποιεί για να καταδείξει το μέγεθος του πολέμου που έπληξε την Ιβηρική: «Και τώρα οφείλω να σας πω ότι, όσο πολλές κι αν υπήρξαν οι θηριωδίες των κόκκινων ηγετών, των Ούννων, είναι μεγαλύτερες εκείνες των λευκών παρατάξεων, των Άλλων».

Μαγικός ρεαλισμός

Ο Ουκλές δεν στέκεται ως παρατηρητής των γεγονότων. Μετέχει στο μυθιστόρημα ως αφηγητής-θεός που παρεμβαίνει, εμπλέκεται, συνομιλεί με τους πρωταγωνιστές (ακόμη και με τον ίδιο τον Φράνκο), προλέγει γεγονότα και μας ενημερώνει για εκείνο και το άλλο, σαν να είναι το πιο φυσιολογικό πράγμα ένας συγγραφέας να έχει δραστικό ρόλο στο μυθιστόρημά του.

Φυσικά, μέσω του μαγικού ρεαλισμού συμβαίνουν διάφορα εξωλογικά γεγονότα, τα οποία όμως εντάσσονται οργανικά στην υπόλοιπη ρεαλιστική αφήγηση. Για τον Ουκλές όλοι έφταιξαν και όλοι έχουν μερίδιο ευθύνης για την καταστροφή της χώρας, αλλά δεν ξεχνάει να μας υπενθυμίσει πως ο Φράνκο, ως νικητής, έκατσε στο σβέρκο των πολιτών και προχώρησε σε μαζικές εκκαθαρίσεις των ηττημένων.

Φυσικά, δεν λείπουν οι ανώνυμοι πολεμιστές, αμούστακα παιδιά που χάθηκαν στις μάχες του Τολέδο, του Έβρου, στην πολιορκία της Βαλένθια ή της Μαδρίτης, αλλά και στην κατάληψη της Βαρκελώνης.

Από το μυθιστόρημα παρελαύνουν σπουδαίοι συγγραφείς της Ισπανίας που ενεπλάκησαν με τον πόλεμο (με πρώτο τον Λόρκα, που έπεσε θύμα του πολέμου), αλλά και ξένοι όπως ο Όργουελ ή ο Χέμινγουεϊ, που βρέθηκαν στο πεδίο των μαχών. Ακόμη και η διάσημη Γκερνίκα, στο μυθιστόρημα λειτουργεί ως σύμβολο μιας φρικώδους σύναξης κομμένων μελών, τα οποία ο Πικάσο έλαβε «πεσκέσι» για να δημιουργήσει έναν πίνακα που θα διαπεράσει με τη δύναμή του όλες τις δεκαετίες, για να φτάσει στις μέρες μας να θεωρείται μια τοιχογραφία του πόνου που αφήνει κάθε πόλεμος. Φυσικά, δεν λείπουν οι ανώνυμοι πολεμιστές, αμούστακα παιδιά που χάθηκαν στις μάχες του Τολέδο, του Έβρου, στην πολιορκία της Βαλένθια ή της Μαδρίτης, αλλά και στην κατάληψη της Βαρκελώνης.

Η πορεία προς το τέλος

Σε όλη αυτή την μακρά πορεία προς τον κατακερματισμό μιας ολόκληρης χώρας από την άλογη βία, παρακολουθούμε και τη σταδιακή διάλυση της οικογένειας του Οδίστο. Ο ίδιος αναγκάζεται να φύγει από το σπίτι του διωκόμενος από ένας ντόπιο αναρχικό που εκμεταλλεύεται το χάος για να λύσει προσωπικές διαφορές (δεν ήταν ο μόνος), ενώ δύο από τα αγόρια του πολεμούν σε διαφορετικές πλευρές και κάποια στιγμή βρίσκονται πρόσωπο με πρόσωπο με τα όπλα στα χέρια.

Σαφώς, υπάρχει διάχυτη η πικρία για το γεγονός ότι η Ιβηρία (αυτός ο μαγικός τόπος που θα χωρούσε την Ισπανία και την Πορτογαλία) κατατροπώθηκε από τα πάθη της Ιστορίας και τις πολιτικές έχθρες

Από αυτή τη συνάντηση, μάλιστα, θα προκύψει μια από τις συγκλονιστικότερες στιγμές του βιβλίου, που μοιάζει να είναι βγαλμένη από αρχαία τραγωδία. Κανένα μέλος της οικογένειας του Οδίστο δεν θα μείνει ανέπαφο από τα δεινά του εμφύλιου σπαραγμού. Όπως και η Χάντουλα, που κάποτε ζούσε στιγμές χωριάτικης ηρεμίας. Όταν ο Οδίστο θα επιστρέψει στο χωριό του, όλα θα είναι εντελώς διαφορετικά, όπως άλλωστε και ο ίδιος θα είναι ένας εντελώς άλλος άνθρωπος.

Ο τρόπος

Το ζητούμενο σε αυτό το πολυσέλιδο μυθιστόρημα, το οποίο, παρεμπιπτόντως, σήκωσε κάμποση σκόνη μόλις κυκλοφόρησε στην Ισπανία, με αποτέλεσμα να πουλήσει πάνω από 500.000 αντίτυπα, είναι ο τρόπος που διαχειρίζεται ο συγγραφέας το ιστορικό υλικό και πώς το μετασχηματίζει σε μια μυθοπλασία αιχμής, δίχως να πέφτει σε γενικότητες ή κοινοτοπίες. Δεν υπάρχει καμία προγραμματική αρχή στον Ουκλές, πλην της μιας που οφείλει να έχει ένας συγγραφέας: να αφήσει την μαγγανεία της μυθοπλασίας να αναλάβει το τιμόνι της πλοκής, των ηρώων, των πράξεων τους και του όποιου τέλους του.

Σαφώς, υπάρχει διάχυτη η πικρία για το γεγονός ότι η Ιβηρία (αυτός ο μαγικός τόπος που θα χωρούσε την Ισπανία και την Πορτογαλία) κατατροπώθηκε από τα πάθη της Ιστορίας και τις πολιτικές έχθρες, αλλά κι αυτή η πικρία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος μιας βεντάλιας συναισθημάτων που σου προκαλεί η ανάγνωση αυτού του βιβλίου. Η σκληρότητα και η λαμπρότητα συνυπάρχουν στο μυθιστόρημα σε συγκεκριμένες δόσεις. Η πρώτη παίρνει τη μερίδα του λέοντος λόγω του θέματος -πώς να μιλήσεις για έναν πόλεμο, αν δεν αναφερθείς στα χιλιάδες θύματά του;- και η δεύτερη εισέρχεται μέσω του μαγικού ρεαλισμού που μας προσφέρει τις αναγκαίες «παρενθέσεις» χαλαρών -και εικαστικά ολοκληρωμένων- εικόνων.

Σημαντική συνεισφορά στην αναγνωστική χαρά αυτού του μυθιστορήματος προσφέρει η ουσιαστική μετάφραση της Αγγελικής Βασιλάκου, η οποία κλήθηκε να αντιμετωπίσει ένα πολυπλόκαμο μυθιστόρημα με αναφορές που μόνο ένας Ισπανός μπορεί να γνωρίζει. Κι όμως, μεταφέρονται με τέτοιο τρόπο στα ελληνικά που γίνονται, αίφνης, και δικό μας κτήμα.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο David Ucles (Νταβίντ Ουκλές, 1990) συγγραφέας, μουσικός και ζωγράφος, σπούδασε διερμηνεία και μετάφραση. Έχει γράψει τα μυθιστορήματα El llanto del leon (Βραβείο Complutense, 2019), Emilio y Octubre (2020) και La ciudad de las luces muertas (Premio Nadal 2026). Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια είναι καρπός δεκαπενταετούς επιτόπιας έρευνας, για τις ανάγκες της οποίας ο συγγραφέας κάλυψε ατέλειωτα χιλιόμετρα στην Ιβηρική Χερσόνησο.

Το βιβλίο αποδείχτηκε εκδοτικό φαινόμενο στην Ισπανία, μεταφράζεται σε πάνω από 20 γλώσσες κι έχει πουλήσει περισσότερα από 400.000 αντίτυπα. Έχει τιμηθεί με πλήθος βραβείων μεταξύ των οποίων τα Premio Calamo Libro del Ano 2024, Premio Andalucia de la Critica 2025, Premio Andalucia de las Letras 2025, Premio Dulce Chacon 2025. Ετοιμάζεται η κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου.