«Ο κύριος Μίνστερ» του Αλμπέρτο Σαβίνιο (κριτική) – Όταν το αντρικό βλέμμα φανερώνει τρόμο

Ο Αλμπέρτο Σαβίνιο (ψευδώνυμο του Αντρέα ντε Κίρικο, 1891-1952), γεννημένος στην Ελλάδα και αδερφός του διάσημου ζωγράφου Τζόρτζιο ντε Κίρικο, υπήρξε μια από τις πλέον ιδιόρρυθμες μορφές της ευρωπαϊκής πρωτοποριακής λογοτεχνικής σκηνής. Συγγραφέας, ζωγράφος, μουσικός, δοκιμιογράφος και στοχαστής, κινήθηκε καθ' όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα στις παρυφές των κυρίαρχων ρευμάτων, δημιουργώντας ένα έργο που συνδυάζει τη μυθοπλασία, τη φιλοσοφία και την ψυχανάλυση, εκφράζοντας μια σατιρική διάθεση και μεταφυσικούς προβληματισμούς. Το διήγημα Ο κύριος Μίνστερ (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Loggia), ένα από τα τελευταία έργα του, συγκεντρώνει όλα τα χαρακτηριστικά του ύφους του.

Πρόκειται για μια σκοτεινή νουβέλα που κυκλοφόρησε μέσα στη δίνη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και παρουσιάζει τη μεταφυσικών διαστάσεων ψυχική κατάρρευση ενός άνδρα που έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο. Ο πρωταγωνιστής του Σαβίνιο, ο κύριος Μίνστερ, ζει με τη σύζυγό του, Έρντα, και την κόρη τους, Εμίλια, στη Ρώμη. Ένα πρωινό, πιστεύοντας ότι είναι νεκρός, ενώ έχει πλήρη συνείδηση του τριγύρω περιβάλλοντος, αναρωτιέται εάν οι γύρω του αντιλαμβάνονται πως έχει πεθάνει. Διαβάζουμε τις σκέψεις του για τη ζωή και το θάνατο, την ταυτότητα, τις επιθυμίες, την απελευθέρωσή του και τη μεταμόρφωσή του σε μεταφυσικό ον. Στο κείμενο εντοπίζεται μια διάχυτη αίσθηση βίας απέναντι στο γυναικείο φύλο, με αποτέλεσμα κάποιοι αναγνώστες να θεωρούν πως πρόκειται για έκφραση μισογυνισμού.

Το κεντρικό επιχείρημα όσων κατηγορούν το έργο για μισογυνισμό εντοπίζεται σε μια συγκεκριμένη, εξαιρετικά βίαιη σκηνή. Ο κύριος Μίνστερ, συνειδητοποιώντας έντρομος ότι πεθαίνει, βλέπει τη μυθική θεά Ηώ, την προσωποποίηση της αυγής, να τρέχει για να φέρει το φως στον κόσμο. Τυφλωμένος από οργή, επειδή η φύση θα συνεχίσει να υπάρχει χωρίς αυτόν, την καταδιώκει με μανία, θέλοντας να τη σκοτώσει για να χαθεί ο κόσμος μαζί του.

Σε μια πρώτη ανάγνωση, η σκηνή μοιάζει με το απόλυτο ξέσπασμα της έμφυλης βίας. Στην πραγματικότητα, όμως, ο συγγραφέας δεν επιτίθεται στη γυναίκα, αλλά στην ίδια την ανθρώπινη ματαιοδοξία. Η Ηώ συμβολίζει την αέναη πορεία της φύσης. Η βία του κυρίου Μίνστερ δεν πηγάζει από μίσος για το άλλο φύλο, αλλά από την υπαρξιακή απόγνωση του θνητού που αδυνατεί να αποδεχτεί το τέλος του. Ο δυισμός που χαρακτηρίζει την πατριαρχική θεώρηση της ανθρώπινης φύσης καταργείται τόσο από την αίσθηση του πρωταγωνιστή ότι είναι μητέρα του εαυτού του όσο και από την επιλογή του να βιώσει τη μεταμόρφωσή του φορώντας τα ρούχα της συζύγου του.

Αποδόμηση των παραδοσιακών ρόλων  

Για να κατανοήσουμε το έργο, πρέπει να δούμε το κοινωνικό πλαίσιο και τις προθέσεις του συγγραφέα. Ο Σαβίνιο αποστρεφόταν την υποκρισία και τον αυταρχισμό της παραδοσιακής ιταλικής οικογένειας. Στα γραπτά του, οι γυναικείες φιγούρες δεν είναι ποτέ οι ιδανικές, τρυφερές, υποδειγματικές γυναίκες που συνήθιζε να προβάλλει η λογοτεχνία της εποχής. Οι περιγραφές του είναι συχνά κυνικές, ωμές και καθόλου κολακευτικές. Όμως, ο στόχος του συγγραφέα δεν ήταν να μειώσει τις γυναίκες. Αντιθέτως, ήθελε να ανατρέψει τα κοινωνικά στερεότυπα της «ιερής μητέρας» και της «υποταγμένης συζύγου» που επέβαλλε η πατριαρχία.

Ο ίδιος ο πρωταγωνιστής, ο κύριος Μίνστερ, περιγράφεται ως ένας άνδρας εύθραυστος, αδύναμος, χωρίς ίχνος της κλασικής, ηγεμονικής αρρενωπότητας.

Για τον Σαβίνιο, η αποδόμηση αυτών των ρόλων ήταν το πρώτο βήμα για την απελευθέρωση της κοινωνίας. Αρνείται να συμμορφωθεί με τους παραδοσιακούς κανόνες της ανδρικής κυριαρχίας. Ο ίδιος ο πρωταγωνιστής, ο κύριος Μίνστερ, περιγράφεται ως ένας άνδρας εύθραυστος, αδύναμος, χωρίς ίχνος της κλασικής, ηγεμονικής αρρενωπότητας. Ενσωματώνοντας σκόπιμα τόσο το αρσενικό όσο και το θηλυκό στοιχείο: ο συγγραφέας συγχέει τα όρια και κλονίζει την ίδια την έννοια του έμφυλου δυισμού. Χρησιμοποιώντας το γκροτέσκο, την αλληγορία και την ανατροπή ανατέμνει τον ανθρώπινο φόβο μπροστά στον θάνατο, αντιστρέφοντας τις πατριαρχικές αντιλήψεις για τις γυναίκες, ώστε να μετατραπούν σε πολεμική ενάντια στις συμβάσεις μιας ολόκληρης εποχής.

Αντιφάσεις 

Σε αυτό το πλαίσιο, η αφήγηση εμφανίζει αντιφάσεις, αφού, ενώ σατιρίζει τα στερεότυπα εκείνης της εποχής και αποδομεί τους έμφυλους ρόλους, ταυτόχρονα αναπαράγει τις εδραιωμένες πατριαρχικές αντιλήψεις για το φύλο. Η δόμηση των γυναικείων χαρακτήρων δεν ακολουθεί τους κανόνες του παραδοσιακού ρεαλισμού. Ο Σαβίνιο, ως εκφραστής του ευρωπαϊκού σουρεαλισμού και της μεταφυσικής, χρησιμοποιεί τη γυναίκα συμβολικά ως συλλογική ενσάρκωση όλων των γυναικών που αντιπροσωπεύουν τη φύση, τη γονιμότητα, αλλά και το μυστήριο της ύπαρξης, σε μία προσπάθεια να κατανοήσει ο ήρωάς του τις δικές του επιθυμίες.

Αν το μυθιστόρημα διαβαστεί μέσα από μια φεμινιστική οπτική, αποκαλύπτεται μια πολύ ενδιαφέρουσα πτυχή του που εδράζεται σε αυτές τις αντιφάσεις. Η γυναίκα, σε αυτό το έργο του Σαβίνιο, δεν αναπαρίσταται, σκοπίμως πάντα, μόνο ως υποτελής και υποδεέστερη αλλά σκιαγραφείται έχοντας και τη μεταφυσική διάσταση θεοτήτων, με συμπεριφορά πέραν της «ανδρικής» λογικής, που ταυτόχρονα γοητεύει και αποσυντονίζει, δημιουργεί ανασφάλεια και, ενίοτε, φόβο, όπως καθετί ακατανόητο. Αυτή ακριβώς η αντιφατική παρουσίαση των γυναικείων χαρακτήρων χρήζει συζήτησης. Παραθέτοντας απόψεις εκπροσώπων του φεμινιστικού στοχασμού θα διερευνήσουμε τη θέαση και τη θέση του γυναικείου υποκειμένου υπό την «ανδρική» αντίληψη.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: «Ο κύριος Μίνστερ» του Αλμπέρτο Σαβίνιο (κριτική) – Ο άλλος Ντε Κίρικο, ο θάνατος και η νέα ζωή

Μια ανάγνωση με τα εργαλεία της Μποβουάρ και της Φεντερίτσι 

Η Σιμόν ντε Μποβουάρ στο Δεύτερο φύλο γράφει το γνωστό πια «η γυναίκα δεν γεννιέται αλλά γίνεται». Η θέση αυτή δεν αφορά μόνο τις κοινωνικές προσδοκίες που επιβάλλονται στις γυναίκες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η πατριαρχική κουλτούρα τις μετατρέπει σε «Άλλες». Η Μποβουάρ υποστήριξε ότι ο κόσμος χωρίζεται με έναν δυϊκό διαχωρισμό σε υποκείμενο (ο Άνδρας/Το Ένα) και αντικείμενο (η Γυναίκα/Ο Άλλος). Ο Άνδρας είναι το πρότυπο, το κυρίαρχο, ενώ η Γυναίκα η απόκλιση, το συμπλήρωμα. Άρα στην κοινωνία η γυναίκα λειτουργεί παθητικά εφόσον ο άνδρας έχει την εξουσία κι αυτή συνδράμει αναλαμβάνοντας τις οικιακές εργασίες, την ανατροφή παιδιών και την ερωτική ικανοποίησή του.

Στο Ο κύριος Μίνστερ η γυναικεία παρουσία συγκροτείται ακριβώς μέσα από αυτή τη λογική της ετερότητας. Οι γυναίκες σπάνια είναι αυτόνομες. Δεν τους δίνεται ο απαραίτητος αφηγηματικός χώρος ώστε να εκφράσουν τις επιθυμίες, τις αγωνίες ή τις σκέψεις τους, ούτε η δυνατότητα να μιλήσουν για τον εαυτό τους. Ο λόγος τους διαμεσολαβείται από τους άνδρες και παρουσιάζονται ως αντανακλάσεις της ανδρικής εμπειρίας. Ο πρωταγωνιστής του Σαβίνιο παρατηρεί και προσπαθεί να κατανοήσει τις γυναίκες στο περιβάλλον του. Η προσωπικότητά τους διαμορφώνεται αφηγηματικά μέσα το βλέμμα του παρατηρητή/αφηγητή. Αυτή η επιλογή αποκαλύπτει έναν από τους κύριους μηχανισμούς έκφρασης του πατριαρχικού λόγου: η γυναίκα δεν αντιμετωπίζεται ως υποκείμενο, αλλά ως αντικείμενο που περιγράφεται αναπαράγοντας τη σχέση εξουσίας.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις της Ελέν Σιξού είναι ότι η δυτική λογοτεχνία έχει κατ' επανάληψη περιστοιχίσει τη γυναίκα με μια αύρα μυστηρίου. Παρόλο που η αινιγματική αυτή υπόσταση συνδέεται με τη γοητεία, την πνευματικότητα και τη δύναμη, σύμφωνα με την  Σιξού καταλήγει σε αφαίρεση του λόγου αφού η γυναίκα, όταν μετατρέπεται σε γρίφο, παύει να έχει ξεχωριστή, αυτόνομη προσωπικότητα. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στο μυθιστόρημα του Σαβίνιο. Οι γυναίκες μοιάζουν να βρίσκονται διαρκώς πίσω από ένα πλέγμα συμβολισμών με  αποτέλεσμα να χάνεται η ατομικότητα και να υπερισχύει η ετερότητα.

Ωστόσο, το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο του έργου δεν είναι η υποτίμηση της γυναίκας, αλλά ο φόβος απέναντί της.

Το έργο της Σίλβια Φεντερίτσι προσφέρει μια διαφορετική, αλλά εξαιρετικά χρήσιμη οπτική γωνία. Στο Ο Κάλιμπαν και η  μάγισσα, η Φεντερίτσι υποστηρίζει ότι η γυναικεία υποταγή υπήρξε δομικό στοιχείο για τη συγκρότηση της νεότερης ευρωπαϊκής κοινωνίας. Η γυναίκα συνδέθηκε με το σώμα, τη βιολογική αναπαραγωγή, τη φροντίδα και τη συναισθηματική εργασία, ενώ οι άνδρες κατέλαβαν τους χώρους της γνώσης, της πολιτικής και της δημόσιας ζωής. Έτσι, ο πρωταγωνιστής του Σαβίνιο αναζητά τη γνώση και την αυτογνωσία. Οι γυναίκες συνδέονται περισσότερο με το σώμα, το ένστικτο και τη βιωμένη εμπειρία, αντικατοπτρίζοντας μια ιστορική παράδοση που θεωρούσε τη γυναικεία εμπειρία λιγότερο αξιόλογη από την ανδρική διανόηση. «Τι να έγραφε άραγε η Πιεράλμπα Νόνα στον πεθαμένο;, αναρωτήθηκε ο κύριος Μίνστερ. Τα συνηθισμένα ανούσια πράγματα που λένε οι γυναίκες… Λόγια… λόγια σαν κι αυτά που μου γράφει η Έρντα». 

Οι γυναίκες αντικειμενοποιούνται και περιορίζονται στον ρόλο της θηλυκότητας και της μητρότητας. Όπως έχει δείξει η Φεντερίτσι, η εξιδανίκευση της γυναικείας φύσης συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου. Η γυναίκα τιμάται ως σύμβολο, αλλά αποκλείεται ως πολίτης: «Από προσωπική του πεποίθηση και μόνο, ο κύριος Μίνστερ προσθέτει: "Αυτά τα καθήκοντα ανήκουν στις γυναίκες". Κανείς δεν θα του βγάλει ποτέ από το μυαλό ότι ο ρόλος της συζύγου είναι πάνω απ' όλα καθαρτικός, δηλαδή να απαλλάσσει τον σύζυγο από όλα όσα ο σύζυγος δεν έχει διάθεση και κυρίως δεν έχει το θάρρος να κάνει».

Ο φόβος απέναντι στη γυναίκα 

Ωστόσο, το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο του έργου δεν είναι η υποτίμηση της γυναίκας, αλλά ο φόβος απέναντί της. Η γυναίκα στο Ο κύριος Μίνστερ είναι ταυτόχρονα αντικείμενο θαυμασμού και πηγή ανασφάλειας για τους άνδρες, οι οποίοι προσπαθούν διαρκώς να την ερμηνεύσουν, επειδή ακριβώς αδυνατούν να την ελέγξουν. Η παρουσία της αποσταθεροποιεί την τάξη του κόσμου τους: «Εκείνη τη στιγμή, η Έρντα ήταν για τον κύριο Μινστερ κάτι παραπάνω από θηρίο». 

Το μυθιστόρημα μπορεί να διαβαστεί ως μια έμμεση κριτική της ανδρικής αλαζονείας ως απότοκο της πατριαρχικής λογικής.

Η παρατήρηση αυτή συναντά τις αναλύσεις των Σάντρα Γκίλμπερτ και Σούζαν Γκούμπαρ («The madwoman in the attic: The woman writer and the nineteenth-century literary imagination») για τη μοντερνιστική λογοτεχνία. Σύμφωνα με τις δύο μελετήτριες, οι γυναίκες εμφανίζονται συχνά ως φορείς μιας διπλής εννοιολόγησης: είναι ταυτόχρονα επιθυμητές και απειλητικές, καθότι τα πατριαρχικά στερεότυπα ήθελαν τις γυναίκες είτε άβουλους «αγγέλους του σπιτιού» είτε επικίνδυνα «τέρατα». Ο άνδρας τις επιθυμεί, επειδή αντιπροσωπεύουν όσα του λείπουν, αλλά ταυτόχρονα τις φοβάται, επειδή αποκαλύπτουν τη δική του ευαλωτότητα.

Αυτός ο φόβος διαπερνά ολόκληρο το βιβλίο του Σαβίνιο. Οι γυναικείες μορφές αποκτούν σχεδόν μυθικές διαστάσεις, όχι επειδή διαθέτουν πραγματική εξουσία, αλλά επειδή η ανδρική φαντασία τούς αποδίδει μια δύναμη που υπερβαίνει τα ανθρώπινα όρια. Το μεγάλο ερώτημα, εάν ο ίδιος ο Σαβίνιο συμμερίζεται αυτές τις αντιλήψεις ή τις αποδομεί μέσω της σουρεαλιστικής απεικόνισης, λαμβάνει την απάντησή του, καθώς ολόκληρο το έργο το διαπνέει η ειρωνεία και η έντονη σαρκαστική διάθεση του συγγραφέα. Το μυθιστόρημα μπορεί να διαβαστεί ως μια έμμεση κριτική της ανδρικής αλαζονείας ως απότοκο της πατριαρχικής λογικής. Οι άνδρες επιχειρούν να ορίσουν τη γυναίκα, αλλά η ίδια η προσπάθειά τους αποκαλύπτει τη ματαιότητα της.

* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο κύριος Μίνστερ είχε αναλύσει και τη ζήλια και είχε συμπεράνει ότι η ζήλια είναι το πιο δικαιολογημένο, το πιο θεμιτό, το πιο ανιδιοτελές συναίσθημα. Στη ζήλια, το συναίσθημα που υπάρχει μέσα μας, ότι πρέπει να δώσουμε στο πλάσμα που ζει από εμάς την απαραίτητη τροφή ζωής, εξοργίζεται από την παρανόηση που επιδεικνύει αυτό το πλάσμα, αρνούμενο την τροφή μας ή, ακόμα χειρότερα, ζητώντας την από άλλους. Μα στον άρρωστο που θέλει να το σκάσει από το νοσοκομείο, στον τρελό που θέλει να το βάλει στα πόδια από το φρενοκομείο, τι κάνουμε; Το ότι η γυναίκα που αγαπάμε δεν μπορεί να λάβει τροφή, αγάπη, ζωή από κανέναν άλλον παρά μόνο από εμάς, εμείς το γνωρίζουμε κατά τρόπο οριστικό και αμετάκλητο. Και τι θα ήταν τότε αυτή η αγάπη μας; Τι νόημα θα είχε; Τι θα τη δικαιολογούσε; Γιατί η γυναίκα που αγαπάμε θέλει να σπεύσει προς την καταστροφή της; Πρέπει να την επαναφέρουμε στη λογική, και, αν επιμείνει, να τη σκοτώσουμε: όχι για να ξεσπάσουμε την οργή μας, τη μνησικακία μας, και, ας το πούμε ευθέως, τη ζήλια μας, αλλά για εκείνη, για το καλό της: για να τη σώσουμε.»

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Αλμπέρτο Σαβίνιο (Αθήνα, 1891 - Ρώμη, 1952), ψευδώνυμο του Αντρέα ντε Κίρικο, υπήρξε η πιο πολυδιάστατη προσωπικότητα του ιταλικού εικοστού αιώνα, ένας ιδιότυπος αναγεννησιακός άνθρωπος των νεότερων χρόνων.

Έζησε τα παιδικά του χρόνια στην πόλη του Βόλου και από νεαρή ηλικία διακρίθηκε στη μουσική, αποφοιτώντας με επαίνους στο πιάνο και στη σύνθεση από το Ωδείο Αθηνών. Μετά το θάνατο του πατέρα του το 1905, συνέχισε τις σπουδές του στο Μόναχο, υπό την επίβλεψη του Max Reger και σε ηλικία 17 ετών συνέθεσε την όπερα Καρμέλα (Carmela). Το 1910 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι όπου συνδέθηκε φιλικά με τον Γκυγιώμ Απολλιναίρ και εισχώρησε στους καλλιτεχνικούς κύκλους της πόλης ως λογοτέχνης, εγκαταλείποντας τη μουσική. Το 1914 δημοσίευσε το δραματικό ποίημα Les Chants de la mi-mort (Άσματα του ημιθανάτου), υιοθετώντας για πρώτη φορά το ψευδώνυμο Αλμπέρτο Σαβίνιο, προκειμένου να αποφεύγεται οποιαδήποτε σύγχυση με τον συνεπώνυμο αδελφό του. Το 1918 εκδόθηκε επίσης το μεταφυσικό μυθιστόρημά του Hermaphrodito, η συγγραφή του οποίου ολοκληρώθηκε στη Φεράρα και στη Θεσσαλονίκη. Θεωρείται έργο ορόσημο στην εξέλιξή του, καθώς ο ίδιος ομολόγησε αργότερα πως υπήρξε ο θεμέλιος λίθος της σταδιοδρομίας του στο χώρο της λογοτεχνίας και της τέχνης.

Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο έγραψε πληθώρα θεωρητικών κειμένων για τη Μεταφυσική ζωγραφική, δημοσιεύοντας μεγάλο μέρος τους στην περιοδική έκδοση Valori plastici. Από το 1926 ξεκίνησε η πιο συστηματική ενασχόληση του με τη ζωγραφική, επηρεασμένος έντονα από το έργο του Τζόρτζιο ντε Κίρικο και πραγματοποίησε την πρώτη ατομική έκθεσή του τον Οκτώβριο του 1927, στη γκαλερί Bernheim. Το έργο του στη ζωγραφική περιλάμβανε κυρίως προσωπογραφίες και αντιμετωπίστηκε με αδιαφορία από τους κριτικούς. Η συγγραφή αποτέλεσε την κύρια δραστηριότητα του, ενώ το 1933 ανέλαβε την έκδοση του βραχύβιου περιοδικού Colonna. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 σκηνοθέτησε παραγωγές στη Σκάλα του Μιλάνου, όπως το μπαλέτο που συνέθεσε ο ίδιος με τίτλο La Vita dell’uomo. 

Συγγραφέας, ποιητής, ζωγράφος, συνθέτης, δραματουργός και θεωρητικός της τέχνης, κατάφερε να μετατρέψει τον κλασικό πολιτισμό σε έναν λαβύρινθο μοντέρνων επινοήσεων, καθιστώντας την καθημερινότητα έναν τόπο διαρκούς και ανησυχαστικής απορίας, ιδωμένης με χιούμορ και ειρωνεία.