Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.
Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης
Κόκκινο στην πράσινη γραμμή, Βασίλης Γκουρογιάννης (εκδ. Μεταίχμιο)
Λίγες μέρες πριν, 20 Ιουλίου 2024, ήταν η επέτειος των 50 χρόνων από την πρώτη τουρκική εισβολή στην Κύπρο, τον λεγόμενο Αττίλα 1. Ο καλός πεζογράφος Βασίλης Γκουρογιάννης έχει γράψει και εκδώσει πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια ένα πολυ καλό μυθιστόρημα για την εισβολή και τα όσα ακολούθησαν, μελετώντας κυρίως την πορεία, την εμπλοκή και την κατάληξη των Ελλήνων στρατιωτών που πολέμησαν, των λεγόμενων βετεράνων της Κύπρου.
Ας ξεκινήσουμε με αυτό: υπάρχει η εντύπωση ότι στην Κύπρο, κατά τη διάρκεια της εισβολής, δεν έπεσε ούτε τουφεκιά. Πως ο Ελληνικός και Κυπριακός στρατός, λόγω της Χούντας του Ιωαννίδη, άφησε το νησί εντελώς ανυπεράσπιστο. Αυτή είναι η μισή αλήθεια. Η άλλη μισή είναι ότι πολλοί Έλληνες και Ελληνοκύπριοι πολέμησαν γενναία στη διάρκεια αυτού του πολέμου, με εκατοντάδες νεκρούς και άλλους τόσους τραυματισμένους, σωματικά και ψυχικά. Ο Γκουρογιάννης βουτάει στα βαθιά, μας πάει στις μάχες, στις πιο σκοτεινές ώρες του πολέμου, αλλά και στα όσα ακολούθησαν, στα μυαλά και στις ψυχές αυτών των ανθρώπων, που εν πολλοίς αγνοήθηκαν από την πολιτεία και την ιστορία. Ένα βαθύ και ουσιαστικό μυθιστόρημα.
Το τραγούδι του Χιλμπίλη, Τζέιμς Βανς (μτφρ. Αριστείδης Μαλλιαρός, εκδ. Δώμα)
Πολλοί ίσως θυμάστε ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε το 2019, από τις εκδόσεις Δώμα, με τον τίτλο Το τραγούδι του Χιλμπίλη. Ο συγγραφέας του, ονόματι Τζέιμς Βανς, ήταν μόλις 32 χρόνων το 2016, όταν το αυτοβιογραφικό αυτό μυθιστόρημα σάρωνε στις Ηνωμένες Πολιτείες, για δύο λόγους:
Πρώτον, περιέγραφε με ωμό αλλά και συγκινητικό τρόπο τη ζωή των λευκών Αμερικανών της λεγόμενης σκουριασμένης ζώνης, των αποβιομηχανοποιημένων δηλαδή πόλεων και περιοχών, που έμειναν χωρίς δουλειά και χωρίς μέλλον όταν τα εργοστάσια άρχισαν να κλείνουν το ένα μετά το άλλο. Όσοι έχετε δει την αυτοβιογραφική ταινία του Έμινεμ, Το όγδοο μίλι, που διαδραματίζεται στο Ντιτρόιτ, έχετε μια εικόνα αυτών των ανθρώπων.
Δεύτερον, ο Ντόναλντ Τραμπ, μυρίστηκε τη δύναμη που είχε το βιβλίο του Βανς για την εκλογική του εκστρατεία, μια και οι άνεργοι λευκοί εργάτες ήταν σημαντικό κομμάτι της πελατείας του.
«Ήμουν ένα απ' αυτά τα παιδιά με το δυσοίωνο μέλλον», γράφει ο Βανς. «Παραλίγο να παρατήσω το λύκειο. Παραλίγο να παραδοθώ κι εγώ σ' εκείνη τη βαθιά οργή και πίκρα που έχει καταλάβει τους πάντες γύρω μου. Σήμερα οι άνθρωποι με βλέπουν, με την ωραία μου δουλειά και τα λαμπερά μου πτυχία, και φαντάζονται πως είμαι κάποιου είδους ιδιοφυΐα. Με κάθε σεβασμό προς τους ανθρώπους αυτούς, πιστεύω ότι η θεωρία αυτή είναι μια βλακεία και μισή. Όποια ταλέντα και να έχω, βρέθηκα ένα μόλις βήμα πριν απ' το γκρεμό, έως ότου μερικοί άνθρωποι μ' έσωσαν χάρη στην αγάπη τους».
Επιστρέφοντας στην αμερικανική εκλογική επικαιρότητα: Ο ίδιος ο Τραμπ έκανε, τότε, το 2016, λάβαρο το βιβλίο του Βανς, παρότι ο ίδιος ο συγγραφέας, τότε, έβγαζε πύρινους λόγους κατά του Τραμπ, τον οποίο μάλιστα είχε αποκαλέσει, δημόσια, ηλίθιο. Αυτά, τότε. Σήμερα, λίγες μέρες πριν συγκεκριμένα, ο Ντόναλντ Τραμπ έχρισε υποψήφιο Αντιπρόεδρό του τον Τζέιμς Βαν, ο οποίος στο μεταξύ έχει εκλεγεί γερουσιαστής στο Οχάιο. Θεωρείτε μάλιστα ένα από τα μεγάλα ατού του. Πώς αλλάζουν οι καιροί, έτσι;
Επιστρέφοντας στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του Τζέιμς Βανς: Αν κανείς θέλει να καταλάβει τη σημερινή Αμερική θα πρέπει πρώτα να γνωρίσει την ιστορία και την ζωή αυτών των στρωμάτων: Των λευκών, φτωχοποιημένων Αμερικανών, των χαμένων της παγκοσμιοποίησης. Το τραγούδι του Χιλμπίλη είναι ένα από τα καλύτερα βιβλία που έχουν γραφτεί γι’ αυτούς τους ανθρώπους, γραμμένο από κάποιον που βγήκε από τα σπλάχνα τους. Η ιστορία του, και τα όσα ακολούθησαν βέβαια, έχουν πολλά να μας διδάξουν.
Ατίμωση, Τζ. Μ. Κουτσί (μτφρ. Χριστίνα Σωτηροπούλου, εκδ. Διόπτρα)
Η έκδοση βιβλίων του Τζον Μάξγουελ Κουτσί ξανά στη χώρα μας, από τις εκδόσεις Διόπτρα, έπειτα από μερικά χρόνια εκδοτικής ξηρασίας, ήταν ένα χαρμόσυνο γεγονός. Προηγήθηκε πέρυσι το τελευταίο βιβλίο του, η νουβέλα ο Πολωνός, κι ακολούθησε πριν από λίγους μήνες η από χρόνια εξαντλημένη Ατίμωση, μυθιστόρημα βραβευμένο με το Μπούκερ το 1999 και ομολογουμένως ένα από τα καλύτερα του νοτιοαφρικανού νομπελίστα.
Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο στα απόνερα της πτώσης του ρατσιστικού καθεστώτος του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική, και αναπαριστά με πολύ δραστικό και βαθύ τρόπο τις δυσκολίες αποκατάστασης της ομαλότητας σε μια χώρα όπου έχει κυριαρχήσει για τόσο πολλά χρόνια και με επίσημο τρόπο ο κοινωνικός αποκλεισμός μιας μεγάλης μερίδας του πληθυσμού, εν προκειμένω των μαύρων.
Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: στο πρώτο, παρακολουθούμε την πτώση του καθηγητή λογοτεχνίας Ντέιβιντ Λούρι και την ατίμωσή του καθώς βρίσκεται εκτεθειμένος στο ακαδημαϊκό περιβάλλον έπειτα από την ανάρμοστη σχέση του με μία φοιτήτρια. Εδώ βλέπουμε τον στρεβλό τρόπο με τον οποίο η νοτιοαφρικανική λευκή κοινότητα έχει υιοθετήσει τα δυτικά πρότυπα, και συγκεκριμένα την πιο ακραία και υποκριτική διάσταση της πολιτικής ορθότητας. Αυτό όμως είναι μονάχα το πρελούδιο στα όσα θα ακολουθήσουν, όταν ο ατιμασμένος καθηγητής αποφασίζει να επισκεφτεί την κόρη του και να περάσει λίγο καιρό μαζί της στη φάρμα που διατηρεί κάπου στις εσχατιές της χώρας. Εκεί, κι αυτός και η κόρη του, θα έρθουν αντιμέτωποι με την εκδικητική μανία των μαύρων, με τις στρεβλώσεις της μετάβασης από το απαρτχάιντ στη δημοκρατία, και στην ουσία με τον αέναο κύκλο της βίας ανάμεσα σε δύο κοινότητες, ειδικά όταν η μία έχει ποδοπατήσει για πολλά χρόνια τα δικαιώματα της άλλης.
εν είναι λίγοι από αυτούς που μελετούν την κατάσταση στην Παλαιστίνη τις τελευταίες δεκαετίες που την παρομοιάζουν με το καθεστώς του Απαρτχάιντ. Το Ισραήλ, λένε, υιοθέτησε συνειδητά τις τακτικές του καθεστώτος της Νότιας Αφρικής, στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε τους Παλαιστίνιους, όχι μονάχα στη Γάζα αλλά και στη Δυτική όχθη.
Κι εδώ είναι που συναντιέται το υποβλητικό μυθιστόρημα του Κουτσί με την επικαιρότητα. Δεν είναι λίγοι από αυτούς που μελετούν την κατάσταση στην Παλαιστίνη τις τελευταίες δεκαετίες που την παρομοιάζουν με το καθεστώς του Απαρτχάιντ. Το Ισραήλ, λένε, υιοθέτησε συνειδητά τις τακτικές του καθεστώτος της Νότιας Αφρικής, στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε τους Παλαιστίνιους, όχι μονάχα στη Γάζα αλλά και στη Δυτική όχθη. Ο κύκλος της βίας, της αγνόησης του άλλου και των βασικών του δικαιωμάτων, η συστηματική στέρηση οξυγόνου, οδηγεί σε βίαια ξεσπάσματα, που κι αυτά τα πληρώνουν συχνότατα αθώοι.
Πώς σπάει αυτός ο κύκλος της βίας; Πώς μπορείς να κάνεις να ξεχαστούν δεκαετίες στέρησης και κρατικής καταστολής εν μία νυκτί, στο όνομα της συμφιλίωσης και της δημοκρατίας; Ούτε η ζωή, ούτε ο Κουτσί έχουν εύκολες απαντήσεις. Η πορεία του ήρωά του είναι η πορεία μια πτώσης, από την έπαρση προς την ταπείνωση, κι ίσως εκεί αρχίζει να σκιαγραφείται η απαρχή μιας απάντησης: χρειάζεται μεγάλη ταπεινότητα για να αντικρίσεις τον ανθρώπινο πόνο, ειδικά τον πόνο που έχεις εσύ ο ίδιος, ενεργητικά ή παθητικά, προκαλέσει. Η ταπεινότητα και η αναγνώριση του πόνου του άλλου είναι ίσως μια αρχή προς μια αβέβαιη ούτως ή άλλως απελευθέρωση από τον αβυσσαλέο κύκλο της εθνικιστικής και ρατσιστικής βίας.
Τρία σύγχρονα μυθιστορήματα που σχετίζονται άμεσα με πρόσωπα, γεγονότα και καταστάσεις αυτού του καυτού (κυριολεκτικά και μεταφορικά) καλοκαιριού. Βιβλία για την παραλία; Όχι, ακριβώς. Βιβλία για το καλοκαίρι; Φυσικά.
＊Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
