logotexnia pragmatikotita

«Η λογοτεχνία πάντα συνομιλούσε με την πραγματικότητα (δηλαδή την έξω από αυτή ζωή), με όσες σημασίες κι αν δώσει κανείς στην πραγματικότητα και με όσους τρόπους επιχειρήσει να ορίσει αυτή τη συνδιαλλαγή».

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η λογοτεχνία πάντα συνομιλούσε με την πραγματικότητα (δηλαδή την έξω από αυτή ζωή), με όσες σημασίες κι αν δώσει κανείς στην πραγματικότητα και με όσους τρόπους επιχειρήσει να ορίσει αυτή τη συνδιαλλαγή. Πάντοτε δηλαδή η λογοτεχνία προσπαθούσε να αποδώσει την κοινωνία, να (ανα)πλάσει υπαρκτούς κόσμους και ανθρώπους, να βάλει μέσα της Ιστορία και πολιτική, να εντάξει στις σελίδες της βιώματα και εμπειρίες του ίδιου του συγγραφέα. Αυτό είναι ένα διαχρονικό θέμα και έχει συζητηθεί αιώνες τώρα. Επομένως, τι καινούργιο συμβαίνει τα τελευταία χρόνια και πρέπει να ασχοληθούμε ξανά με αυτό το δίπολο;

Αυτό που συμβαίνει εντέλει είναι ότι στην τεχνοκρατική μας εποχή ο λόγος της λογοτεχνίας φαίνεται αναξιόπιστος, λιγότερο δηλαδή φερέγγυος σε σχέση με τον λόγο της επιστήμης ή του δοκιμίου, ακόμα και της δημοσιογραφίας, όπου η κυριολεξία μοιάζει να πείθει περισσότερο για την αλήθεια της. Έτσι, η πεζογραφία –γιατί η ποίηση ποτέ δεν μπήκε σε τέτοιες ανταγωνιστικές ατραπούς– θέλησε να ανανεώσει την αληθοφάνειά της, παριστάνοντας πως δεν είναι κατασκευή, αλλά μια ισάξια με τις άλλες έκφραση της πραγματικότητας, μια γνήσια φέτα λόγου και ζωής. Έτσι, παρατηρούνται συχνά σήμερα πεζογραφικά κείμενα, τα οποία μιμούνται άλλους λόγους, περιορίζουν τη λογοτεχνικότητά τους, όπως είχαμε συλλάβει την έννοια χάρη στην «ανοικείωση» των Φορμαλιστών, και αντίθετα επιδιώκουν την «εξ-οικείωση» προς τους «γνήσιους» εξωλογοτεχνικούς λόγους.

Μερίδα μυθιστορημάτων θέλουν να μοιάζουν με επιστημονικές μελέτες, χωρίς πλοκή αλλά με τακτική παρουσίαση των ιδεών τους, ή με δοκιμιακά κείμενα, που επιχειρηματολογούν χωρίς να αισθητοποιούν όσα λένε.

Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, θα επιχειρήσω μια χαρτογράφηση των περιπτώσεων που τεκμηριώνουν αυτή την τάση. Μερίδα μυθιστορημάτων θέλουν να μοιάζουν με επιστημονικές μελέτες, χωρίς πλοκή αλλά με τακτική παρουσίαση των ιδεών τους, ή με δοκιμιακά κείμενα, που επιχειρηματολογούν χωρίς να αισθητοποιούν όσα λένε. Το ίδιο συνέβαινε και συμβαίνει με το ιστορικό μυθιστόρημα –αλλά και κάθε ρεαλιστικό κείμενο της εποχής που προβαλλόταν ως η απόλυτη αλήθεια χωρίς (ρομαντικούς) εξωραϊσμούς–, ιστορικό μυθιστόρημα που φτιάχτηκε στο πλαίσιο του ιστορικού θετικισμού, αλλά πάντοτε διακρινόταν (ή μήπως όχι;) από τις αμιγείς ιστορικές μελέτες (οι οποίες τώρα τελευταία ανενδοίαστα γίνονται πιο «λογοτεχνικές», καθώς αποκτούν μεγαλύτερη αφηγηματικότητα και τονίζουν τον υποκειμενικό χαρακτήρα του ερευνητή). Άλλα μυθιστορήματα μιμούνται τον δημοσιογραφικό λόγο, το ρεπορτάζ, τη συνέντευξη, την τεκμηριωτική έρευνα, ώστε να πείσουν ότι η αλήθεια τους δεν είναι επινοημένη. Εδώ, αξίζει να αναφερθεί το μυθιστόρημα τεκμηρίων (τεκμηριοπλασία, docufiction), που ενσωματώνει εν μέρει ή εν όλω εξωλογοτεχνικά τεμάχια λόγου (επιστολές, άρθρα, ανακοινώσεις, μαρτυρίες κ.ά.), ώστε να δείξει ότι η πραγματικότητα στην οποία αναφέρεται επιβεβαιώνεται από τα ίδια τα ντοκουμέντα. Τέλος, η αυτομυθοπλασία (autofiction) διαφέρει από άλλα (προηγούμενης γενιάς) αυτοβιογραφικά κείμενα, γιατί ποιεί λογοτεχνία στηριγμένη εμφανώς και ρητώς στο πρόσωπο του συγγραφέα, με το ίδιο του το όνομα, χωρίς τον μανδύα ενός alter ego αφηγητή.

patakis alexievich chernobyl

Πολλές λέξεις από αυτές που χρησιμοποίησα θα έπρεπε να μπουν σε εισαγωγικά, γιατί η χρήση τους έχει αλλάξει, καθώς η λογοτεχνία πλάθει ή αναπλάθει με νέους όρους και μορφές την «πραγματικότητα». Επομένως, πώς μιλάμε ακόμα για «λογοτεχνικότητα», όταν η πεζογραφία κατά βάση αναιρεί τον εαυτό της, απεμπολεί την ποιητική της γλώσσα και σπεύδει να μιμηθεί εξωλογοτεχνικούς λόγους, για να κερδίσει το στοίχημα της αληθοφάνειας; Πώς θεωρούμε λογοτεχνικά τα έργα λ.χ. της Λευκορωσίδας συγγραφέως Σβετλάνα Αλεξίεβιτς (Νόμπελ Λογοτεχνίας 2015) και της Γαλλίδας Ανί Ερνό (Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022); Η πρώτη π.χ. στο Τσερνόμπιλ – Ένα χρονικό του μέλλοντος (μτφρ. Ορέστης Γεωργιάδης, εκδ. Πατάκη) γράφει ένα χρονικό που αναπαριστά μέσα από μαρτυρίες γυναικών τα δεινά της πυρηνικής καταστροφής, ενώ η δεύτερη, σημαντική εκπρόσωπος της αυτομυθοπλασίας, αποδίδει τη ζωή της χωρίς λογοτεχνισμούς και μεταφορικές μάσκες ή υπεκφυγές. Περαιτέρω, πώς εκλαμβάνουμε ως λογοτεχνία την αντιλογοτεχνική γραφή του Χιλιανού Μπενχαμίν Λαμπατούτ, το non-fiction Εν ψυχρώ (μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, εκδ. Πατάκη) του Τρούμαν Καπότε ή το μυθιστόρημα Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60 (εκδ. Εστία) του Θανάση Βαλτινού, που μοιάζει πιο πολύ με συλλογή δημοσιευμάτων;

estia valtinos stoixeia 60

Έκτοτε τα δείγματα μιας τέτοιας γραφής πολλαπλασιάζονται. Το ζητούμενο δεν είναι τόσο να καταλογογραφήσουμε τέτοια έργα, αλλά να συλλάβουμε πώς αυτά είναι λογοτεχνία. Ο Θανάσης Βαλτινός, που μόλις ανέφερα, γράφει λογοτεχνία που δεν μοιάζει με λογοτεχνία! Στο πλαίσιο του βαλτινικού μεταμοντερνισμού, ο συγγραφέας απολογοτεχνίζει τα πεζογραφήματά του, από τα Τρία ελληνικά μονόπρακτα (εκδ. Εστία), που αποτελούνται από μονταρισμένα πρακτικά δίκης, αμοντάριστα γράμματα προς έναν κρατούμενο κι ένα ενημερωτικό φυλλάδιο μιας συσκευής Kenwood, μέχρι τον Τελευταίο Βαρλάμη (εκδ. Εστία), που προσομοιάζει πολύ πειστικά με ιστορικοφιλολογική μελέτη. Παιδιά του Θανάση Βαλτινού υπάρχουν πολλά: τελευταίο καλό είδος το Τυχερό (εκδ. Πατάκη) του Κώστα Καβανόζη, όπου ένας ερευνητής συγγενής, με το ίδιο όνομα με τον συγγραφέα, αναζητεί στοιχεία για τον θείο του αλλά και το χωριό του, το Τυχερό Έβρου, συνθέτοντας στην ουσία ένα μυθιστόρημα τεκμηρίων.

patakis kavanozis tyxero

Κείμενα αυτομυθοπλασίας συναντάμε πλέον πολλά. Θυμίζω ενδεικτικά το Με λένε Ευρώπη (εκδ. Επίκεντρο) του Γκαζμέντ Καπλάνι, όπου η είσοδος του Αλβανού συγγραφέα στην Ελλάδα αποκαλύπτει γεγονότα και σκέψεις για τη μετανάστευση και τον εγκλιματισμό στη νέα πατρίδα. Αντίστοιχα, ο Ίων ο κύων (εκδ. Ίκαρος, 2023) της Στέλλας Παναγιωτοπούλου, που αναλύει την κουλτούρα του σκύλου με επιστημονικό λόγο, συναντά Το βιβλίο των χελιών (μτφρ. Αγγελική Νάτση, εκδ. Μεταίχμιο) του Σουηδού Patrik Svensson το οποίο πραγματεύεται την κουλτούρα των χελιών, και γειτνιάζει με το Όταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα) του Μπενχαμίν Λαμπατούτ. Κοινό σημείο και των τριών είναι η επιστημονική επένδυση η οποία πλαισιώνει την όποια αφήγηση σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που μοιάζει σαν να πρόκειται για εκλαϊκευμένο εγχειρίδιο επιστήμης. Η ιστορία και οι συνήθειες των σκύλων, τα μεγάλα αινίγματα των χελιών και οι ποικίλες εξελίξεις των επιστημών που άλλαξαν την ανθρωπότητα είναι ενδιαφέροντα ως γνώση, ως εύπεπτη γνώση, αλλά πόσο λογοτεχνία ενέχουν μέσα τους;

ikaros panagiotopoulou ion

Η λογοτεχνικότητα πλέον –οφείλουμε να το αποδεχτούμε– δεν εντοπίζεται αναγκαστικά στο ιδιαίτερο (ανοίκειο, ποιητικό, συνυποδηλωτικό κ.λπ.) ύφος, ούτε στα παιχνίδια της απόκρυψης, της συγκάλυψης ή της φωτοσκίασης του αφηγητή. Αντίθετα, πίσω από ένα «συνηθισμένο» ύφος ή έναν με το όνομα του συγγραφέα παρουσιασμένο αφηγητή, κρύβεται η δουλειά του δημιουργού, που έχει κάνει την έρευνά του, έχει κοπτοράψει ό,τι χρειάζεται και το έχει παρουσιάσει σαν να είναι ατόφιο ανεπεξέργαστο υλικό, ενώ στην ουσία είναι μια τεχνήεσσα κατασκευή, τόσο αληθινή, τόσο πειστική και τόσο παραπλανητική όσο η πίπα του Μαγκρίτ, που δεν είναι πίπα.

Η αλήθεια, λοιπόν, παρουσιάζεται σαν να μην είναι λογοτεχνική επινόηση, αλλά γνήσια πραγματικότητα.

Η αλήθεια, λοιπόν, παρουσιάζεται σαν να μην είναι λογοτεχνική επινόηση, αλλά γνήσια πραγματικότητα. Μέσα σε όλα αυτά, λοιπόν, χαράζεται μια νέα γραμμή, που μπορεί να αρέσει ή να μην αρέσει, μια γραμμή λογοτεχνίας χωρίς λογοτεχνία (!) ή μάλλον χωρίς λογοτεχνικότητα, με τη σημασία που δίναμε στη λέξη ως τώρα. Μια επινόηση, γραμμένη σαν να μην φαίνεται ως τέτοια!


 Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Σερ Τόμας Μορ»: Το άγνωστο έργο του Σαίξπηρ μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά

«Σερ Τόμας Μορ»: Το άγνωστο έργο του Σαίξπηρ μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά

Ο ουμανιστής συγγραφέας και φιλόσοφος της Αναγέννησης, Τόμας Μορ, λόγω του αντιφατικού χαρακτήρα του απασχόλησε πολλούς θεατρικούς συγγραφείς, μεταξύ άλλων και τον Σαίξπηρ. Το συγκεκριμένο έργο μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νίκας. Kεντρική εικόνα: © thomasmorestud...

Χρήστος Νάτσης: Ο Γουίλιαμ Μπάροουζ και οι αρνητικές αξίες της ζωής

Χρήστος Νάτσης: Ο Γουίλιαμ Μπάροουζ και οι αρνητικές αξίες της ζωής

Μια συνολική αποτίμηση του έργου του Γουίλιαμ Μπάροουζ [William S. Burroughs]. Το ύφος, οι θεματικές και η γλώσσα που ανέπτυξε ο σημαντικός Αμερικανός συγγραφέας στα εμβληματικότερα βιβλία του. Κεντρική εικόνα: © Wikipedia. 

Γράφει ο Χρήστος Νάτσης

...
«Αυτός ήταν ο Κώστας...» – Λίγα λόγια για τον Κώστα Παπαϊωάννου από τον Άγγελο Στάγκο

«Αυτός ήταν ο Κώστας...» – Λίγα λόγια για τον Κώστα Παπαϊωάννου από τον Άγγελο Στάγκο

Το βράδυ της Δευτέρας 11 Μαρτίου, δύο χρόνια από τον θάνατο του δημοσιογράφου και εκδότη της εφημερίδας «Το Ποντίκι» (1979-2005), Κώστα Παπαϊωάννου (1938-2022), διοργανώθηκε στην Ένωση Συντακτών τιμητική εκδήλωση στη μνήμη του. Βασικοί ομιλητές ήταν οι (από αριστερά στη φωτογραφία) Μιχάλης Ιγνατίου, Αλέξης Παπαχελάς...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΒΘ 2024 – Φάμπιο Στάσι: «Η λογοτεχνία σώζει τη ζωή των ανθρώπων»

ΔΕΒΘ 2024 – Φάμπιο Στάσι: «Η λογοτεχνία σώζει τη ζωή των ανθρώπων»

Με αφορμή την παρουσία του στην 20η ΔΕΒΘ και την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου «Μαστρο Τζεπέτο» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Ίκαρος), συνομιλήσαμε με τον Ιταλό συγγραφέα Φάμπιο Στάσι [Fabio Stassi] για τη θεραπευτική δύναμη των βιβλίων.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...
Νέος φορέας για το βιβλίο: «Μέσα στον επόμενο μήνα η λειτουργία του» είπε μεταξύ άλλων ο υφυπουργός Πολιτισμού Χρίστος Δήμας στην 20ή ΔΕΒΘ

Νέος φορέας για το βιβλίο: «Μέσα στον επόμενο μήνα η λειτουργία του» είπε μεταξύ άλλων ο υφυπουργός Πολιτισμού Χρίστος Δήμας στην 20ή ΔΕΒΘ

Για το έντυπο βιβλίο στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, τις προοπτικές της αγοράς βιβλίου, τον νέο νόμο για το βιβλίο, καθώς και τις ευκαιρίες και τις προοπτικές του κλάδου μίλησε ο υφυπουργός Πολιτισμού Χρίστος Δήμας.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΔΕΒΘ 2024: Μέρα 2η – Ο λόγος στις γυναίκες: Εκδότριες από την Ελλάδα και τη Σάρζα, στερεότυπα και νέα γενιά

ΔΕΒΘ 2024: Μέρα 2η – Ο λόγος στις γυναίκες: Εκδότριες από την Ελλάδα και τη Σάρζα, στερεότυπα και νέα γενιά

Πώς δουλεύουν οι εκδοτικοί οίκοι που έχουν στο τιμόνι τους γυναίκες; Πόσο επιδραστικοί είναι; Ποια είναι η εμπειρία εκδοτριών σε ένα εμιράτο; Μια σημαντική συζήτηση που ξεχώρισε κατά την 2η μέρα της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, ενώ λίγο αργότερα με αφορμή τον συλλογικό τόμο με εμπειρίες έφηβων και νέων γυν...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

«Ο Αλγόριθμος» του Κυριάκου Κεντρωτή (προδημοσίευση)

«Ο Αλγόριθμος» του Κυριάκου Κεντρωτή (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Κυριάκου Κεντρωτή «Ο Αλγόριθμος – Ιστορίες σαν παραμύθια», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Ο ξεχασμένος ήρωας»

...
«Μαύρο πέπλο» της Μαρίας Φώσκολου (προδημοσίευση)

«Μαύρο πέπλο» της Μαρίας Φώσκολου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο μυθιστόρημα της Μαρίας Φώσκολου «Μαύρο πέπλο», το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Book Press

Η μεταλλική γεύση του αίματος παρέμενε ακόμη νωπή επάνω στα διψασμένα χείλη μ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

Από το Βυζάντιο έως το Brexit: 12 ιστορικά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα

Από το Βυζάντιο έως το Brexit: 12 ιστορικά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα

Από το Βυζάντιο έως τον Βενιζέλο κι από τη μάχη του Στάλιγκραντ έως τη σημερινή μορφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιλέγουμε δώδεκα ιστορικά βιβλία που ανοίγουν διάλογο ανάμεσα στο χθες και το σήμερα. Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία από το εξώφυλλο του βιβλίου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «Οι δωσίλογοι» (εκδ. Αλεξάνδρεια).&...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ