Για τα μυθιστορήματα της Σούζαν Τάουμπες (Susan Taubes) «Θρήνος για την Τζούλια» (μτφρ. Αντωνία Γουναροπούλου, εκδ. Αλεξάνδρεια) και «Διαζύγιο». © Ethan και Tania Taubes
Γράφει η Αντιγόνη Σαμέλα
Στην αυτοβιογραφική νουβέλα τής Σούζαν Τάουμπες, Θρήνος για την Τζούλια, που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια στην έξοχη μετάφραση της Αντωνίας Γουναροπούλου, και στο υπό έκδοση μυθιστόρημά της Διαζύγιο, μια πολυφωνική ψυχολογική καταβύθιση στο ναυάγιο του γάμου της με τον διάσημο θεολόγο Τζέικομπ Τάουμπες, πέραν του τάφου και μέσα από τον τάφο, εγείρονται ερωτήματα που απαντώνται στο φιλοσοφικό και δοκιμιακό έργο τής εβραίας διανοούμενης.1 Στην πτυχιακή της εργασία που εκπόνησε το 1951 πάνω στη «Σχέση Λόγου και Μύθου στον Χάιντεγκερ» στο Bryn Mawr College, στη διατριβή που παρέδωσε στον Πωλ Τίλλιχ στο Radcliffe College στο Χάρβαντ το 1956 πάνω στην «Απουσία του Θεού στο έργο της Σιμόν Βέιλ», και πρωτίστως, στην αλληλογραφία της με τον Τζέικoμπ Τάουμπες το 1952, όπου η εικοσιτετράχρονη τότε Σούζαν υπερσκιάζει, με την ωριμότητα των τοποθετήσεων της πάνω σε όλα τα σημαντικά ζητήματα της ύπαρξης, τον εικοσιεννιάχρονο σύζυγό της καθηγητή Κοινωνιολογίας της Θρησκείας στο Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, εκφράζονται οι παρακάτω προβληματισμοί2: Ποιες είναι οι ιστορικές και οντολογικές διαστάσεις της αποξένωσης; Ποια είναι η προέλευση του κακού; Είναι δυνατή η απόκτηση αυτοσυνειδησίας, όταν «τι θράσος να περιμένει κανείς να είναι εντελώς ξύπνιος σε αυτή τη ζωή»; (Δ. σ. 390) Ποια η συμβολή θεωρητικών ερμηνευτικών σχημάτων, θρησκευτικών ή πολιτικών, στην αναπαραγωγή της κυριαρχίας; Με ποιο τρόπο η γλώσσα και η γραφή μπορεί να συσκοτίσουν την αλήθεια και να γίνουν συνένοχες της βίας ή, αντίθετα, να επιβεβαιώνουν «την ύπαρξη ενός αληθινού κόσμου όπου μια αληθινή Τζούλια ζούσε μια αληθινή ζωή» (Θ.Τ., σ. 149-150); Ποιος είναι ο ρόλος της ελεύθερης βούλησης στο κοσμοείδωλο των γνωστικών;
O Τζέικομπ ήταν γιος ραβίνου, αυτοπροσδιοριζόταν ως ορθόδοξος Εβραίος και πίστευε στην ιερότητα του νόμου και της ιουδαϊκής παράδοσης. Αντίθετα, η Σούζαν έλεγε ότι, από τη μέρα της γέννησής της, δεν διαπαιδαγωγήθηκε μέσα στο πλαίσιο του ιουδαϊκού νόμου – μεγάλωσε σύμφωνα με αρχές που ήταν στους αντίποδες του νόμου. Δεν είχε ριζώσει σε μια οικογένεια, σ’ έναν λαό ή ένα κράτος και, όντας μια Εβραία μετανάστρια από την Ουγγαρία, δεν αισθάνθηκε ποτέ ότι ήταν μέρος ενός κοινού πεπρωμένου. Το 1939 είχε μετοικίσει, μαζί με τον πατέρα της, τον ψυχαναλυτή, μαθητή του Φρόυντ, Σάντορ Φέλντμαν, από την Βουδαπέστη στo Πίτσμπουργκ, μετά ακολούθησε σπουδές στην Πενσυλβάνια, το Παρίσι και τη Βοστώνη, μέχρι που εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη για να διδάξει στα πανεπιστήμια Μπάρναντ και Κολούμπια.
Εξαιτίας της αναρχίας που διείπε τη ζωή της, έγραφε στον Τζέικομπ, κατανοούσε την αναγκαιότητα του νόμου. Είχε συνειδητοποιήσει ότι η λεγόμενη «"ελεύθερη" ζωή» ισοδυναμεί με μια βασανιστική μεταιχμιακή κατάσταση αβεβαιότητας. Όμως, ακόμα κι έτσι, μια πραγματιστική αποδοχή της Τορά, όπως και κάθε νόμου, δεν μπορούσε παρά να λειτουργεί ως μια υπεκφυγή. Σίγουρα ο νόμος δεν αποτελούσε σωτηρία για κανέναν. «Ως εκ τούτου είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε την αντίφαση ανάμεσα στο είναι [όπως διαμορφώνεται από την ιστορία] και τις πεποιθήσεις μας». Και αναρωτιόταν «μήπως καταλήγει αυτή η αντίφαση στην κοινοτοπία; Την γλιτώνει η αγάπη; Ή ακόμα και ο θάνατος;»3
H απάντηση που δίνει η Τάουμπες στα μυθιστορήματά της είναι ότι ούτε ο θάνατος απελευθερώνει από τις συμβάσεις και τις απαιτήσεις των οικείων που νομίζουν ότι σε αγαπάνε. «Ανέθεσαν την αποκατάσταση του προσώπου μου στον καλύτερο εργολάβο κηδειών της πόλης. Εξήντα δάκτυλα δούλευαν όλο το πρωί και δημιούργησαν μισή ντουζίνα διαφορετικά πρόσωπα – αδύνατον να ευχαριστήσουν κάθε μέλος της οικογένειας». (Δ. σ. 118) Όταν ήταν παιδί, οι γονείς της «μιλούσαν διαρκώς για την Τζούλια, δεν τους πέρασε ποτέ από το μυαλό να μιλήσουν στην Τζούλια». (Θ.Τ. σ. 45) Ο ψυχαναλυτής πατέρας της -ο γιατρός Ρόμπαχ, στο ομώνυμο διήγημα που περιλαμβάνεται στον Θρήνο για την Τζούλια, ο νευρολόγος Λάντσμαν στο Διαζύγιο- παραβίαζε ό,τι πιο ιδιωτικό είχε, τον εσωτερικό της κόσμο, με τις αδιαλείπτως αδιάκριτες ερωτήσεις του -«Πού γυρνάει το μυαλό σου;»-, με τις υπεροπτικές επεξηγήσεις του για το σύμπλεγμα της Ηλέκτρας, και με τον τρόπο που την κοιτούσε κάνοντάς την να νιώθει ότι ήξερε κάτι τρομερό για εκείνη που η ίδια δεν γνώριζε. (Θ.Τ. σ. 245, Δ. σ. 309) Η μητέρα της, προβάλλοντας την δική της αδιαφορία για την κόρη της, της έλεγε ότι δεν την αγαπούσε, ότι ήταν αναίσθητη, ένα μη φυσιολογικό εγωιστικό παιδί από γεννησιμιού της. Η μικρή Σόφι ονειρευόταν να την πάρουν οι τσιγγάνοι και να γνωρίσει επιτέλους τους αληθινούς της γονείς. (Δ. σ. 319, 299).
Το εβραϊκό ζήτημα
Η Ευρώπη μετά το Άουσβιτς της φαινόταν σάπια, ενώ ήξερε ότι η Αμερική είχε ευθύνη για την άνοδο του Χίτλερ και τη Χιροσίμα. «Δεν υπήρχε πουθενά χώρος γι’ αυτήν». (Δ. σ. 246). Ενώ στην αρχή η Τάουμπες έτρεφε την προσδοκία ότι το Ισραήλ θα μπορούσε να είναι η εκπλήρωση της ουτοπίας, η συγκρότηση μιας «κοινωνίας των δικαίων»,4 από τον Δεκέμβριο του 1950 άρχισε να μιλάει για τους «κακούς» που περιφρουρούν το Ισραήλ και να αναλογίζεται εάν υπήρχε η πιθανότητα αντίστασης ενάντια σε ένα αστυνομοκρατούμενο κράτος.5 Δύο χρόνια αργότερα, έγραφε ότι η σκέψη ότι θα μπορούσε να γίνει μέρος του Ισραήλ την γέμιζε «με βουβό τρόμο» και δήλωνε ευτυχής που δεν συμμετείχε σε ένα εγχείρημα που εργαλειοποιεί τις αντιλήψεις της Παλαιάς Διαθήκης με στόχο την ανύψωση του Ιουδαϊσμού σε καθολική θρησκεία και την θεϊκή επικύρωση της επιτυχίας της δημιουργίας του κράτους του Ισραήλ6. «Όλα αυτά όμως οδηγούν στην καταστροφή… Η δυστυχία και η αδικία μπορεί να είναι η μοίρα του ανθρώπου. Όμως η προγραμματική δυστυχία και η προσχεδιασμένη αδικία είναι χειρότερες απ’ όλες »:7
«Το "εβραϊκό ζήτημα" δεν μπορεί να επιλυθεί μέσα στο πλαίσιο του Ιουδαϊσμού. Η καταφυγή στη φυλή, στον εθνικιστικό ενθουσιασμό, στην ενασχόληση με τα εθνικά προβλήματα είναι μια υπεκφυγή επειδή δεν είμαστε μόνο θύματα αλλά και δρώντα υποκείμενα της Ευρωπαϊκής ιστορίας.8 […] Υπάρχει μια επικίνδυνη γραμμή επιχειρηματολογίας που ταυτίζει τις ιδέες με τους λαούς και, υπακούοντας σε μια προπαγανδιστική λογική την οποία έχουμε μάθει από τον Παύλο, κολλάει ταμπέλες στις έννοιες ονομάζοντάς τες "εβραϊκές", "ελληνικές", "χριστιανικές". Τέτοιες γενικεύσεις ελάχιστα συμβάλλουν στην αλήθεια αλλά μόνο στη φανατική καταδίκη ή, αντίθετα, στη θεοποίηση των λαών. […] Αλλά ο Ιουδαϊσμός υπάρχει. Μέσα από τις ερμηνευτικές προσπάθειες αιώνων το νόημα των Αγίων Γραφών έχει τόσο ριζικά αλλάξει ώστε όταν ο Καμύ ή η Σιμόν Βέιλ προσπαθούν να ερμηνεύσουν τις Γραφές "κατά γράμμα" να συμπαρατάσσονται, στην πραγματικότητα, με τους χειρότερους θιασώτες του Σιωνισμού που έχουν κάνει παντιέρα τους τα αιμοσταγή χωρία της Τορά. [Κατά γράμμα ερμηνεύει τις Γραφές και ο Λεβινάς.] "Ο Θεός των στρατευμάτων" λέει ο Λεβινάς σημαίνει ότι ο Θεός δημιούργησε έτσι τον κόσμο ώστε η παραμικρή παραβίαση της δικαιοσύνης, το παραμικρό κακό, να πρέπει κατ’ ανάγκη να προκαλεί μια ένοπλη σύγκρουση. Σίγουρα αυτό είναι μια ερμηνεία που δεν έχει καμία σχέση με αυτό που σκεφτόντουσαν οι ατίθασοι υιοί της φυλής της ερήμου… Οι ίδιοι οι σιωνιστές τρομοκράτες, οι οποίοι αυτοπροσδιορίζονταν ως αθεϊστές, απέρριψαν τον ιουδαϊσμό ως θρησκεία, αφού, παρά την προπαγανδιστική κατάχρηση της Βίβλου, η έμπνευσή τους δεν ήταν τόσο βιβλική όσο εθνικο-σοσιαλιστική».9
Η αλληλογραφία της Τάουμπες διαβλέπει την εργαλειοποίηση του Ολοκαυτώματος, την μονομερή και αποκλειστική θυματοποίηση των Εβραίων έτσι ώστε να αποσιωπούνται οι αρνητικές συνέπειες της ίδρυσης του Ισραήλ, η εκδίωξη 750.000 Παλαιστινίων, η καταστροφή των χωριών τους και η απάλειψη της ιστορίας τους.10 Επίσης αναδεικνύει την ιδεολογική χρήση τής κατά γράμμα ανάγνωσης των αιμοσταγών χωρίων της Βίβλου από τους Σιωνιστές: οι νικηφόροι πόλεμοι του Ισραήλ εναντίον των Αμαλεκητών στο μακρινό βιβλικό παρελθόν δικαιώνουν την επιστροφή του περιούσιου λαού στα προγονικά εδάφη και την εξόντωση των σύγχρονων Αμαλεκητών, των Παλαιστινίων, με την αρωγή του Θεού.11
Ο Ιουδαϊσμός κατά την Τάουμπες
Η Τάουμπες απεχθανόταν την εθνικιστική περιχαράκωση όπως και οποιαδήποτε ουσιοκρατική ανάγνωση του Ιουδαϊσμού.12 Ο Ιουδαϊσμός, γι’ αυτήν, ήταν πρωτίστως ερμηνεία με στόχο την άρδευση νέων νοημάτων από το απύθμενο βάθος των Γραφών και την απέκδυση από οποιαδήποτε βλέψη καθολικής κυριαρχίας, από κάθε διεκδίκηση εκπροσώπησης της ανθρωπότητας στην αφηρημένη ολότητά της.13 Ο Λεβινάς διατεινόταν ότι η Τάουμπες δεν γνώριζε τίποτα για τον εβραϊσμό.14 Αυτό δεν αληθεύει. Απλώς είχε αντιληφθεί τις συνέπειες του εθνικισμού του Λεβινάς ο οποίος το 1982, μετά τη σφαγή στα προσφυγικά στρατόπεδα Σάμπρα και Σατίλα στον Λίβανο, δήλωνε ότι κάποιος είναι εγγύτερα στον Μεσσία στο Ισραήλ από ό,τι αλλού και πως ο Παλαιστίνιος δεν είναι ο «άλλος», «άλλος είναι μόνο ο γείτονας, ή αυτός που μπορεί να είναι ο γείτονας». Ο Παλαιστίνιος ήταν ο εχθρός, αυτός που έχει άδικο.15
Δύσκολο να εντοπιστεί η αρχή μιας εφιαλτικής εποχής. Το βάρος της ιστορίας και ενός χρόνου δίχως νόημα μοιάζουν δυσβάστακτα για την Σούζαν πριν και μετά τα δύο γεγονότα-ορόσημα για τον εικοστό αιώνα: το Άουσβιτς και τη Χιροσίμα.
Την οδυνηρή εμπειρία του περιπλανώμενου Εβραίου, αποτέλεσμα των διώξεων που είχαν υποστεί από την ρωμαϊκή αρχαιότητα μέχρι τους νεώτερους χρόνους, το βάρος της ενοχής της επιβίωσης,16 την αποξένωση από κάθε κληροδοτημένη ταυτότητα, οικογενειακή, θρησκευτική ή εθνική, όλα αυτά η Τάουμπες τα μεταμόρφωσε σε αέναη περιπλάνηση, στοχαστική νομαδικότητα και «διασπορική οντολογία», η οποία προϋπέθετε την αποξένωση ως απαρέγκλιτη συνθήκη της ύπαρξης.17 Ωστόσο. το αίτημά της για λύτρωση από τη λύτρωση και από την επιθυμία επιστροφής σε κάποιο χαμένο Παράδεισο σε καμία περίπτωση δεν ήρε την αποξένωση από τον ιστορικό χρόνο: «Είχε μια αίσθηση ότι τα πράγματα γενικά ήταν απελπιστικά: ο κόσμος στον οποίο θα ήθελε να ζει είχε τελειώσει ‒ πριν από τη Χιροσίμα, πριν από το Άουσβιτς. Πότε ακριβώς σάλπισε η πρώτη σάλπιγγα και έστειλε τους τέσσερις καβαλάρηδες της Αποκάλυψης να καλπάσουν στον ουρανό δεν ήξερε. Όμως ένα ταξίδι στην Ευρώπη, οποιοδήποτε μεγάλο ταξίδι, αυτό είλκυε τη Σόφι. Ο χρόνος ήταν καταπιεστικός, πλεόναζε. Και ο χρόνος περνούσε πιο εύκολα όταν ταξίδευε κανείς». (Δ. σ. 247-248)
Το 1952 περιγράφει τον κόσμο σαν ένα «καλά οργανωμένο στρατόπεδο συγκέντρωσης… ένα καφκικό σύμπαν… όπου η εξουσία του πολιτικού είναι ανάλογη με αυτήν του δήμιου…»
Δύσκολο να εντοπιστεί η αρχή μιας εφιαλτικής εποχής. Το βάρος της ιστορίας και ενός χρόνου δίχως νόημα μοιάζουν δυσβάστακτα για την Σούζαν πριν και μετά τα δύο γεγονότα-ορόσημα για τον εικοστό αιώνα: το Άουσβιτς και τη Χιροσίμα. Έτσι, κατά τη διάρκεια συγγραφής των δύο μυθιστορημάτων της, από το 1961 μέχρι το 1969, δεν έμεινε στο ίδιο μέρος πάνω από τρεις μήνες.18 Μια δεκαετία νωρίτερα ανακαλύπτει στα προπολεμικά γραπτά της Σιμόν Βέιλ τις ρίζες του ολοκληρωτισμού: την γραφειοκρατικοποίηση κάθε πτυχής της κοινωνικής οργάνωσης, την ανάδυση ενός επιθετικού στρατιωτικού καπιταλισμού όπου κάθε τομέας της παραγωγής εξυπηρετεί τις ανάγκες του "ολοκληρωτικού πολέμου" και, τέλος, την καθυπόταξη των ανθρώπων και της φύσης στην κυριαρχία της τεχνολογίας.19 Μεταπολεμικά επιβιώνουν οι δομές του ολοκληρωτισμού, σύμφωνα με την Τάουμπες. Το 1952 περιγράφει τον κόσμο σαν ένα «καλά οργανωμένο στρατόπεδο συγκέντρωσης… ένα καφκικό σύμπαν… όπου η εξουσία του πολιτικού είναι ανάλογη με αυτήν του δήμιου…».20
Ο Θεός ως κενό, το σύμπαν ως φυλακή
Στην κριτική που ασκεί η Τάουμπες στη Βέιλ αναδεικνύει τα βασικά μοτίβα της γνωστικής κοσμοθεωρίας που υιοθετεί στο έργο της: έναν κόσμο ερημωμένο από την παρουσία του Θεού, ο Θεός ως κενό και άβυσσος, το σύμπαν ως μια φυλακή όπου ο άνθρωπος έχει να αντιπαλέψει με εχθρικές δυνάμεις, μια δυϊστική οντολογία όπου το πνεύμα ή αλλιώς το θείο μέρος της ψυχής αντιπαρατίθεται στην ψυχή και το σώμα. Είναι αλήθεια ότι ο Βασιλείδης και άλλοι γνωστικοί φιλόσοφοι αισθανόντουσαν «"πάροικοι και παρεπίδημοι"» (Γένεση 23:4) σε αυτή τη γη, «αποξενωμένοι από τον κόσμο, ωσάν εκ φύσεως να τον υπερέβαιναν».21 Όμως η γαλλίδα φιλόσοφος στερεί από τον γνωστικισμό την «αύρα της θετικής υπερβατικότητας, τα οράματα του εκθαμβωτικού, ολότελα παράξενου, νέου θεού και την αίσθηση της αυθεντικής ελευθερίας από τα δεσμά του σώματος».22 Το αίσθημα αποξένωσης δεν θα έπρεπε να οδηγεί στην άρνηση της ζωής, σύμφωνα με την Τάουμπες:
«Εάν αυτό που είναι ανυπόφορο και παράλογο είναι ότι ο εαυτός βρίσκεται μέσα στον κόσμο, τότε τι είναι πιο εξαίσιο και θαυματουργό αν όχι ότι ο εαυτός είναι μέσα στον κόσμο!... Ο εαυτός επαναστατεί ενάντια στο κακό, την αδικία και το παράλογο του κόσμου, αλλά η καλοσύνη, η χαρά και το νόημα μπορούν να βρεθούνε μόνο μέσα στον κόσμο. Εάν η εξέγερση των γνωστικών είναι απόλυτη … θα πρέπει να αρνηθεί το καλό όπως και το κακό, το νόημα όπως και τον παραλογισμό, με άλλα λόγια θα πρέπει να αρνηθεί την σωτηρία και την εσχατολογία. Μα τότε δεν θα είναι πια γνωστικισμός…Μόνο μια γλώσσα που είναι απόλυτη αγάπη και η οποία έχει απαρνηθεί κάθε καταναγκασμό, κάθε διεκδίκηση ελέγχου πάνω στα αντικείμενα μπορεί να μιλήσει για το απόλυτο και το αιώνιο… Η εκλογίκευση της εμπειρίας της αποξένωσης δεν οδηγεί πουθενά (ή κάπου), ούτε καν στην αυτοκτονία· είναι μια κατάφαση της παραλυσίας. Στον βαθμό που ο γνωστικισμός είναι από την φύση του μια ριζική εκλογίκευση της εμπειρίας της αποξένωσης είναι μια κατάφαση του θανάτου… Ο γνωστικισμός λέει «αυτός ο κόσμος δεν αξίζει τίποτα». Όμως η δυσαρέσκεια με τον κόσμο όπως είναι εμπεριέχει μια έμμεση κατάφαση, αυστηρά εννοουμένων, κοσμικών αξιών· στην περίπτωση του Χριστιανισμού τις πιο κοινές αξίες: έναν κόσμο δίχως στερήσεις, δίχως εργασία, δίχως αρρώστιες και θάνατο. Το «εσχατολογικό πνεύμα» [της Αποκάλυψης και του γνωστικισμού, η ιδέα ότι η ιστορία έχει ένα τέλος και ότι αυτό τής δίνει επαναστατικό νόημα, απελευθερώνοντας την από τα δεσμά του νόμου όπως ισχυρίζεται στο βιβλίο του ο Τζέικομπ] είναι σε όλες τις μορφές του μια αρρώστια του πνεύματος, μια παιδαριώδης ανικανότητα να γίνει αποδεκτή η ανθρώπινη ζωή όπως είναι. Με αυτόν τον τρόπο έχει επιτευχθεί κάτι σχεδόν αδύνατο: η πλησμονή και ο αφανισμός της ακόρεστης δίψας … για την αλήθεια και το θείο, μια δίψα που όλα τα νερά αυτού του κόσμου δεν μπορούν ποτέ να σβήσουν».23
Αντίθετα από την πεσιμιστική ανάγνωση των μύθων του γνωστικισμού από τους Σιμόν Βέιλ, Χανς Γιόνας και τον σύζυγό της, Τζέικομπ,24 η ερμηνεία της Σούζαν Τάουμπες επιβεβαιώνει τους σύγχρονους μελετητές που γράφουν ότι οι περιπέτειες της Ψυχής, ή αλλιώς της Σοφίας, όπως περιγράφονται στα γνωστικά κείμενα, μιλάνε για τα βάσανα αυτής της ζωής, τα πάθη που καθιστούν αδύνατη την αρετή, τα εμπόδια που θέτει ο ενσώματος βίος στην απόκτηση της γνώσης, τους περιορισμούς που βάζει η Μοίρα στην ελεύθερη βούληση, όμως σε τελική ανάλυση «ο γνωστικός μύθος είναι ένα μήνυμα σωτηρίας που ευαγγελίζεται την ηθική μεταμόρφωση και τη λύτρωση μέσω του Ιησού».25 Για την Τάουμπες, αν ο γνωστικισμός ερμηνευτεί ως μια εγκεφαλική καταγραφή της εμπειρίας της αποξένωσης, μια μυθολογική αλληγορία άρνησης αυτού του κόσμου, όπως απαντά στα γραπτά του συζύγου της, τότε ούτε η αυτοκτονία έχει νόημα. Μόνο μια γλώσσα που δεν καταναγκάζει, αλλά απελευθερώνει, και μετατρέπει την κριτική αυτού του κόσμου σε κατάφαση, αναδεικνύοντας τις πιο φωτεινές πλευρές του, μπορεί να προσφέρει την σωτηρία. Δίχως αγάπη δεν μπορεί να υπάρχει γνώση, λέει η Τάουμπες. Αντίθετα, στα μυθιστορήματά της εκδιπλώνονται η νοησιαρχική πεσιμιστική αντίληψη της αποξένωσης και οι ολέθριες συνέπειες που μπορεί να έχει η ασυδοσία της πιο νοσηρής φαντασίας πάνω στην ύπαρξη. Όταν η «συνείδηση είναι ο ενδοβληθείς Θεός» (Δ. σ. 173), αποκομμένη από το σώμα, η σκέψη επικυρώνει τη βία της γλώσσας και του γνωστικού μύθου.
Γνωστικισμός και βία
«Όμως πώς να εκλάβω τον ρόλο μου σε τούτη την ασήκωτη φαρσοκωμωδία; Να πω πως είμαι ένα είδος νου; Κάποιες φορές με έχω φανταστεί σαν ουράνια σπίθα. Σαν έναν εκπεσόντα άγγελο, αν θέλετε· χωρίς, όμως, να ερευνώ ενδελεχώς από πού έχω εκπέσει, πώς ή γιατί, ή να κάνω υποθέσεις για την επουράνια οικία, όπου λογικά ανήκω ακόμη. Γιατί αν υπήρξε πτώση, η πρόσκρουση έχει θολώσει εξολοκλήρου τη μνήμη μου· επομένως προσπαθώ τώρα να παρακάμψω τούτο το μυθολογικό τέλμα, με φαντάζομαι σαν σπίθα, σαν ένα απόκοσμο νήμα σκέψης, πείτε το όπως θέλετε […] τοποθετημένο, στρατοπεδευμένο, σε ένα σώμα ‒και μάλιστα, για να γίνει το σκάνδαλο μεγαλύτερο ακόμα, σε ένα σώμα γυναίκας· σπηλαιώδες, ένα λεπτό διαχωριστικό από ζωντανή μεμβράνη που έρχεται σε επαφή με την ερημιά, κι όταν βγαίνει το φεγγάρι βυθίζεται πάλι σε μια θάλασσα από αίμα. […] Κάθε τόσο έπαιζα με την ιδέα της Τζούλιας. Κάποιες φορές ήταν παρηγοριά μου να παίζω την Τζούλια. Η Τζούλια χτενίζει τα μαλλιά της μπροστά στο παράθυρο. Η Τζούλια η αγνή πρωτάρα, να πέφτει θύμα βιασμού τη νύχτα προτού ντυθεί το βέλο· η Τζούλια η ξεμυαλίστρα, να εξάπτει τον πόθο ενός νεαρού μοναχού. Όμως έπαψα να πιστεύω στην Τζούλια. Υπήρξε ποτέ Τζούλια; Περιβάλλομαι από τα είδωλα στα πόδια των οποίων τη θυσίασα, την ευχαρίστηση των οποίων έθρεψα διαστρέφοντας τη νιότη της, πουλώντας τη σε έναν γάμο. Κι άλλα φαντάσματα, όμως πώς μπορώ να μην τα λατρέψω, αφού έχουν τραφεί από το αίμα της;» (Θ.Τ. σ. 25, 78)
«Είμαι η άβυσσος. Δεν μπορώ να του πω πως εννοώ ότι Ναι η ζωή είναι χαζή· πριν από δεκαπέντε χρόνια σε ένα επιπλωμένο δωμάτιο στο Λονδίνο παρακαλούσα τον Έζρα, ήθελα να φύγω από αυτόν τον κόσμο κι αυτός είπε, Ναι, αυτή τη φορά θα σου δώσω ένα παιδί για να σε κάνω να ριζώσεις στη ζωή· δεν πίστευα ότι ήταν δυνατό· δεν γινόταν να ξεκινήσει η ζωή μέσα σε τόσο σκοτάδι…» (Δ. σ. 383)
Η παράτολμη επιθυμία της για γνώση και αυτονομία την καταδίκασε στην εξορία από την ουράνια κατοικία της, και τον εγκλωβισμό της στη φυλακή του σώματος
Ο γνωστικός μύθος της Ψυχής-Σοφίας, στις πολλαπλές εκδοχές του, είναι η ιστορία της αποτυχημένης αυτονόμησης της θηλυκής αρχής από τον Πατέρα, την υπερβατική πνευματική αρχή, που κανείς δεν γνωρίζει. Επειδή λοιπόν η Ψυχή ήθελε να μάθει από πού προέρχεται και είχε ανήσυχη φύση και επιθυμούσε να είναι κύρια του εαυτού της, προσπάθησε να συλλάβει τον Πατέρα, που είναι ανώτερος από κάθε σκέψη. Τότε ταράχτηκε και ένιωσε φόβο και, σαν να ήταν σε ομίχλη, δεν μπορούσε να δει. Η Ψυχή-Σοφία ήταν «τυφλή». Εξαιτίας της αυθάδειας του νου της επήλθε σύγχυση, λήθη και η πτώση της στον υλικό κόσμο: Έτσι δημιουργήθηκε το υλικό σύμπαν, μια χλωμή κίβδηλη απομίμηση της υπερβατικής αρχής, μέσα στο χάος και το σκοτάδι της Αβύσσου.26 Σε μια άλλη εκδοχή του μύθου, η Ψυχή αρχικά είναι μια παρθένος που είναι μόνη μαζί με τον Πατέρα. Ενώ έχει μήτρα, μοιάζει ανδρόγυνη. Όταν όμως πέφτει σε ένα σώμα την μολύνουν ένα πλήθος ληστών και νταήδων. Κάποιοι χρησιμοποιούν βία, και άλλοι την αποπλανούν με απατηλά δώρα. Στο τέλος γίνεται πόρνη. Μερικοί την παίρνουν για δούλη και την αναγκάζουν να τους υπηρετεί στο κρεβάτι, ενώ άλλοι υποκρίνονται τους πιστούς συζύγους και στο τέλος την εγκαταλείπουν. Τα παιδιά που γεννάει είναι κουφά, τυφλά, άρρωστα, τρελά. Όταν ο Πατέρας κατέβηκε από τους ουρανούς να την επισκεφτεί, την είδε να θρηνεί για τα πάθη της και την ασχημοσύνη της και, μετανοώντας για την εκπόρνευσή της, να τον εκλιπαρεί να την πάρει πίσω στο σπίτι που είχε αφήσει. Τελικά ο Πατέρας τής στέλνει έναν νυμφίο που την αγαπούσε και αφού δέχτηκε από αυτόν το σπέρμα, δηλ. το ζωοποιό πνεύμα, γέννησε δύο όμορφα παιδιά και επέστρεψε στην ουράνια κατοικία, αφού πια είχε κατανοήσει την ματαιόδοξη πλάνη της και είχε εξαγνιστεί από τις αμαρτίες της.27
Αυτό που συνιστούσε την τραγική ύβρη της Ψυχής-Σοφίας, την τόλμα της, για να χρησιμοποιήσω έναν όρο του Πλωτίνου, ήταν ότι ήθελε να ξεπεράσει τα όρια για να γνωρίσει την προέλευσή της και να δημιουργήσει έναν κόσμο δίχως σύντροφο και χωρίς την έγκριση του Πατέρα.28 Η παράτολμη επιθυμία της για γνώση και αυτονομία την καταδίκασε στην εξορία από την ουράνια κατοικία της, και τον εγκλωβισμό της στη φυλακή του σώματος, όπου και υπέστη κατά συρροή βιασμούς. O γνωστικός μύθος, κλασική περίπτωση ενοχοποίησης του θύματος βιασμού, μοιάζει να την θεωρεί υπεύθυνη για όλα τα δεινά της – έτσι είτε της προσάπτει ότι αφέθηκε να εξαπατηθεί είτε ότι είναι η ίδια υπεύθυνη για την εκπόρνευσή της.29 Στο τέλος μετανοημένη για τις αμαρτίες της επιστρέφει στην κηδεμονία του Πατρός και κάνει οικογένεια με τον πνευματικό νυμφίο της επιλογής του. Έτσι αποκαθίσταται η ηθική τάξη στο σύμπαν και η ζωή ανανεώνεται στον, μέχρι πρότινος, εξαμβλωματικό κόσμο.
Η σάρκα είναι αθώα. Ενοχοποιείται από το βλέμμα των άλλων.
Η Σόφι Μπλάιντ (Blind), Σοφία η Τυφλή, έχει πολλά κοινά με την Ψυχη-Σοφία των γνωστικών. Υπενθυμίζω ότι η Τάουμπες υπέγραφε τα άρθρα ως Σούζαν Άνιμα (δηλ. «Ψυχή» στα λατινικά) και ότι στο Διαζύγιο αναφέρεται σε γνωστική πραγματεία, μιλώντας για το τέλμα στο οποίο έχει βυθιστεί η ανθρωπότητα, στην «πλανητική λάσπη», όπου βουλιάζουν όλες οι δραστηριότητές τους, την Άβυσσο του υλικού κόσμου, όλος αυτός «ο ανθρώπινος βόμβος προγραμματισμένος εδώ και δισεκατομμύρια έτη φωτός μέσα σε ψευδο-ύλη όπως προβλέπεται στο Πίστις Σοφία» (Δ. σ. 128-129).30 Η Σόφι δεν ήθελε να παντρευτεί τον Έζρα, όμως την έπεισε ότι γι’ αυτόν ο γάμος ήταν ιερός κι ότι τα παιδιά θα την έκαναν να ξαναπιστέψει στη ζωή και να ξεπεράσει την κατάθλιψή της. Η Σούζαν-Σόφι αρνήθηκε να πάει να ζήσει στην Ιερουσαλήμ, όπως την προέτρεπε, όμως, όντας ερωτευμένη, άρχισε να υποδύεται τον ρόλο της Ψυχής-Σοφίας: στην αλληλογραφία τους τελειώνει τις επιστολικές φιλοσοφικές πραγματείες της απευθυνόμενη στον Τζέικομπ «τον ιερέα της», το ιερό ζώο της, τον γιο του Διαβόλου, που εμπιστεύεται περισσότερο από όλους τους άλλους, αυτή «η άθεη πόρνη που έχει συνάψει μια αιώνια συμφωνία μαζί του να τον υπηρετεί σεξουαλικά».31 Αυτό που εκτυλίχθηκε περιγράφεται στον Θρήνο για την Τζούλια: ο Νους, ο Θεός, ο παντογνώστης αφηγητής, η συνείδηση της Τζούλιας, ήταν, εντέλει, ό,τι διεστραμμένο φανταζόταν ο Τζέικομπ (Εζρα) γι’ αυτήν· «Ο Έζρα είναι μια κακή σκέψη στον θείο νου» (Δ. σ. 140). Σε αυτήν την περίπτωση μιλάμε για μια αμαρτία της σκέψης και της ψυχής, αλλά με ποια σημασία;32 Αντίθετα από τον Τζέικομπ, ο οποίος πίστευε στην αμαρτία, στους θρησκευτικούς κανόνες, η Σούζαν έλεγε ότι «αυτό που είναι μεμπτό δεν είναι η παράβαση του νόμου, αλλά η αδικία που διαπράττεται ενάντια σε ένα ανθρώπινο πλάσμα». Η σάρκα είναι αθώα. Ενοχοποιείται από το βλέμμα των άλλων.33
Στον γνωστικισμό, έγραφε η Τάουμπες στο δοκίμιό της για τον Χάιντεγκερ, υπήρχε κάτι πολύ βίαιο στην εικόνα ενός ξένου που ξαφνικά τον ρίχνουν στον κόσμο για να φυλακιστεί σε ένα βδελυρό σώμα. Αυτή η αίσθηση εγκατάλειψης σε κάτι ανοίκειο γέμιζε τρόμο.34 Η ματιά των άλλων γεννούσε το μίσος για το γυναικείο σώμα και την αυτο-υποτίμηση.35 « Τι πιο πιθανό από το ότι έχω τοποθετηθεί μέσα στο σώμα της Τζούλιας για να περιφρονήσω τη σάρκα;» μονολογούσε ο Νους. (Θ.Τ. σ. 36). Για τον Έζρα η σάρκα ήταν ταυτόσημη με τα «οψώνια της αμαρτίας» (Δ. σ. 116). Από μίσος για το σώμα ο Τζέικομπ ενστερνίστηκε το αιρετικό γνωστικό-εβραϊκό δόγμα περί «λύτρωσης μέσα από την αμαρτία» (Δ. σ. 211), για το οποίο είχε γράψει ο δάσκαλός του, ο διάσημος μελετητής του εβραϊκού μυστικισμού Γκέρσομ Σόλεμ.36 Σύμφωνα με τον Φίλωνα της Αλεξανδρείας, o oποίος έζησε στις αρχές του πρώτου μ.Χ. αιώνα, η πρωτογνωστική-εβραϊκή αίρεση των Καναϊτών πίστευε ότι το σώμα μπορεί να καταστραφεί μόνο μέσα από την ικανοποίηση όλων των σαρκικών επιθυμιών.37
Στο Πίστις Σοφία 4. 147 και στο Δεύτερο Βιβλίο του Ιησού 43.1 (Jeu) γίνεται αναφορά σε κάποιους που πίνουν το σπέρμα και την έμμηνο ρύση ενώ απαγγέλλουν: «έχουμε γνωρίσει την γνώση της αλήθειας και λατρεύουμε τον Θεό της αλήθειας».[38] Κατά τον Σόλεμ, σε εποχές κρίσης και διώξεων, όπως το 1666, χρονιά φυλάκισης του Οθωμανού Εβραίου μυστικιστή-μεσσιανιστή, και προσήλυτου στο Ισλάμ, Σαμπατάι Ζεβί, ούτε ο Θεός ούτε η Τορά μένουν αναλλοίωτα· μπορούμε να πούμε ότι ο Θεός είναι εν τω γίγνεσθαι, «ακόμη δημιουργείται», όπως γράφει στο Διαζύγιο η Τάουμπες (Δ. σ. 139). Τότε λοιπόν «στον βαθμό που οι τελευταίες ουράνιες σπίθες της αγιότητας και της καλοσύνης, οι οποίες έπεσαν στο ακάθαρτο βασίλειο των υλικών δυνάμεων του κακού (κελιποτ), δεν έχουν επιστρέψει στην πηγή τους, η διαδικασία της λύτρωσης παραμένει ανολοκλήρωτη. Κατά συνέπεια, δεν έμενε παρά να πραγματοποιήσει ο Λυτρωτής αυτό που και οι πιο ευλαβείς δεν είχαν καταφέρει να κάνουν στο παρελθόν: να περάσουν μέσα από τις πύλες της ακαθαρσίας στο βασίλειο του κακού και να σώσουν τις θείες σπίθες που ήταν ακόμα φυλακισμένες εκεί ... καταργώντας κάθε νόμο».39
Έτσι, όπως είχε διαβλέψει ήδη από το 1952 η Τάουμπες, η εκλογίκευση της εμπειρίας της αποξένωσης, η απόρριψη της σάρκας και, η συνυφασμένη με αυτήν την ψυχική διάθεση, αναζήτηση της λύτρωσης μέσα από την αμαρτία, την οδήγησε στην παράλυση και την αυτοκτονία.
Την εποχή της ύστερης αρχαιότητας «η Θεία κοινωνία του σπέρματος» και οι οργιαστικές τελετές γνωστικών και μανιχαϊστικών σεκτών ενείχαν βία κατά των γυναικών.40 Η κατά γράμμα εφαρμογή του γνωστικισμού από το ζευγάρι Τάουμπες κακοποίησε σωματικά και ψυχικά την Σούζαν και πολλές άλλες γυναίκες.41 Τι οδήγησε στην ψυχική και σωματική χειραγώγηση μιας τόσο ευφυούς γυναίκας; Η επιθυμία της να καταργήσει το εγώ της άθελά της την έκανε να φοράει τον γάμο «σαν ένα πολυεπίπεδο περίβλημα του οποίου το βάρος απολάμβανε […] Της έσωζε το δέρμα. Πώς να μην εκτιμάς ένα ρούχο τόσο εξυπηρετικό;» (Δ. σ. 84) Εξάλλου «ο χωρισμός είναι επώδυνος, ο χωρισμός από ένα παλιό κουρέλι, ακόμα κι από έναν καρκινικό όγκο. Είναι κομμάτι της ανθρώπινης φύσης να αγαπά κανείς τον όγκο του» (Δ. σ. 142). Αυτό που ίσως σοκάρει περισσότερο στη νουβέλα, τα διηγήματα, και το μυθιστόρημα της Τάουμπες, τα οποία θεωρώ σπουδή πάνω στη βία, είναι η παράλυση της θέλησης, η παθητικότητα στην οποία ο μισογυνιστικός ασκητικός ελευθεριακός γνωστικισμός οδηγούν την Σόφι Μπλάιντ-Τζούλια: «Κίνηση και ακινησία, ανεξάρτητα από τη θέληση ή την απουσία της. Ο νους βυθισμένος στο συκώτι, εντοπίζει μια υπέροχη σημασία σε αυτό» (Δ. σ. 61). «Δεν έχει δική της βούληση. Τόσο συγκαταβατική και ανεκτική, η Τζούλια μου». (Θ.Τ. σ. 174) Έτσι, όπως είχε διαβλέψει ήδη από το 1952 η Τάουμπες, η εκλογίκευση της εμπειρίας της αποξένωσης, η απόρριψη της σάρκας και, η συνυφασμένη με αυτήν την ψυχική διάθεση, αναζήτηση της λύτρωσης μέσα από την αμαρτία, την οδήγησε στην παράλυση και την αυτοκτονία.
Επίλογος
«Έπειτα, υπήρχαν οι ώρες που περνούσε γράφοντας. Αφού είχαν πάει όλοι για ύπνο, οι λέξεις ζωντάνευαν, κι εκείνη απορροφημένη από τα σχήματά τους και τις χροιές τους βρισκόταν σε ένα μαγεμένο δάσος, κυνηγώντας θησαυρούς μακριά από τον κόσμο όπου οι λέξεις ήταν άσχημοι ήχοι βγαλμένοι από ένα λεξικό· αυτή η ευτυχία δεν είχε καθόλου να κάνει με την ίδια, το καταλάβαινε· κάθε άλλο, την εμπόδιζε. Η Σόφι Λάντσμαν ήταν μια τροχοπέδη που ήθελε να εξαλειφθεί». (Δ. σ. 243)
«Μόνο τις λέξεις είχε για να πιάνεται από τα πράγματα». (Θ. Τ. σ. 254)
Τα δύο βιβλία της, το αριστούργημά της Θρήνος για την Τζούλια, υπόδειγμα πειραματικής γραφής, το οποίο δεν είχε βρει εκδότη όσο ζούσε, και το Διαζύγιο, η διαθήκη της, ένα κολλάζ διαφορετικών λογοτεχνικών ειδών, δικαστικό μυθιστόρημα, ιστορικό μυθιστόρημα, αυτοβιογραφία, όπως ταιριάζει σε έναν κατακερματισμένο εαυτό, το οποίο εκδόθηκε μερικούς μήνες πριν αυτοκτονήσει σε ηλικία σαράντα ενός χρονών, κάνουν τη φωνή της Σούζαν Τάουμπες να ακουστεί, μέσα και πέρα από τον τάφο και την ιδεολογική χειραγώγηση που υπέστη από μια γνωστικιστική ερμηνεία της αποξένωσης, κομμένη και ραμμένη στα μέτρα της άρρωστης ψυχής τού συζύγου της. Υπάρχει τιμωρία για κάποιον που απολαμβάνει να διαπράττει το κακό με κάθε μέσο, «διαιωνίζοντας την καταπίεση μέσα από μια εχθρική σιωπή» ή ασκώντας βία με τις λέξεις42; Η Σούζαν ήλπιζε στη μεταμέλεια:
«Δεν γνωρίζω αν υπάρχει "τελική κρίση". Και εάν υπήρχε τι θα σήμαινε; Ότι όλοι οι Ναζί (και γιατί όχι μόνο οι Ναζί και όχι όλοι οι λευκοί που έχουν υποδουλώσει, εκμεταλλευτεί και εκτοπίσει τους ιθαγενείς και έχουν χτίσει την ευημερία τους πάνω σε αυτούς, να μην περάσουν και αυτοί μια δίκη της Νυρεμβέργης;) θα καούν στην κόλαση και ότι ο Τζέικομπ Τάουμπες θα συγχωρεθεί για τις μικρότερες αμαρτίες του; … Ίσως αυτό που πραγματικά επιθυμούμε δεν είναι τόσο να πέσει ένας κεραυνός και να κάψει τον άδικο άνθρωπο αλλά να λάμψει το φως της αναγνώρισης και αυτό να τον κάνει να αισθανθεί ντροπή για την ανεντιμότητά του και μεταμέλεια για το κακό που έχει κάνει στους άλλους».43
Ο Τζέικομπ ποτέ δεν μετάνιωσε για τον πόνο που προξένησε στα παιδιά του, στους φίλους του και στις γυναίκες του. Με καθυστέρηση πάνω από μισό αιώνα η ακαδημαϊκή κοινότητα αποκαθηλώνει το αγαπημένο της παιδί και δίνει επιτέλους τη θέση που αρμόζει στη Σούζαν Τάουμπες, μια τραγική ύπαρξη που έβρισκε την ευτυχία μέσα στις λέξεις αφήνοντάς μας ως παρακαταθήκη στοχαστικά έργα για τα οποία τής είμαστε ευγνώμονες.
* H ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΣΑΜΕΛΑ είναι ιστορικός της ύστερης αρχαιότητας. Είναι συγγραφέας δύο βιβλίων: Death in the Eastern Mediterranean: The Christianization of the East (50-600 A.D.) (Tυβίγγη: Mohr Siebeck, 2002) και Alienation: The Experience of the Eastern Mediterranean (50-600A.D.) (Βερολίνο: Peter Lang, 2010). Για τα υπόλοιπα βλ. Samellas academia. Άρθρα της έχουν δημοσιευτεί στα Σύγχρονα Θέματα, στο περιοδικό φρμκ κ.α. Την ενδιαφέρουν η ιστορία των συναισθημάτων και των νοοτροπιών.
[1] Ο τίτλος που είχε επιλέξει η Τάουμπες για το Διαζύγιο, «Στην Αμερική και πίσω μέσα σε ένα φέρετρο», είχε απορριφθεί από τον εκδότη. Βλ. την εισαγωγή του David Rieff στο Διαζύγιο, σ. 8-9. «Ουσιαστικά οι γυναίκες θέλουν μόνο την ευτυχία, είπες, περισσότερο την ευτυχία παρά την εξουσία ή την αλήθεια. Εμένα όμως με νοιάζει η αλήθεια. Τώρα που είμαι νεκρή με νοιάζει μόνο η αλήθεια». Αυτ. σ. 28. Όπως γράφει η Rachel Pafe «οι σύγχρονες δομές καταπίεσης και αποξένωσης, τις οποίες εξέτασε στη διατριβή της για την Σιμόν Βέιλ επανεμφανίζονται στο Θρήνος για την Τζούλια μέσα από μια έμφυλη ματιά που συνδέει το πολιτικό με το προσωπικό». Εισαγωγή στο Rachel Pafe (επιμ.) Reading Taubes in Constellation (Pseudo-Press, 2022), σ. 9. https://rachelpafe.com/about/and-let-them-resemble-me/. Ευχαριστώ τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια που μου παραχώρησαν το υπό έκδοση κείμενο του Διαζυγίου. Στις παρενθέσεις θα αναφέρομαι με τη συντομογραφία Δ. στο Διαζύγιο και Θ.Τ. στο Θρήνος για την Τζούλια.
[2] Στις μελέτες της περιλαμβάνονται δοκίμια της για την έννοια του τραγικού, για το παράλογο στον Επαναστατημένο Άνθρωπο του Αλμπέρ Καμύ και τη σχέση θεατών ηθοποιών στους Νέγρους του Ζαν Ζενέ. Η διατριβή της, τα άρθρα και οι κριτικές της, που είχαν πρωτοδημοσιευτεί στα αγγλικά, βρίσκονται συγκεντρωμένα στον τόμο: Susan Taubes, Philosophische Schriften, επιμ. Thomas Macho και Joseph Steizinger, μτφρ. Rūdiger Hentschel και Konrad Honsel (Brill: Fink, 2026). Για να αντιληφθεί κανείς το εύρος των ενδιαφερόντων της δεν έχει κανείς παρά να ξεφυλλίσει τον κατάλογο όλων των εργασιών της και τα σπαράγματα των σημειωματαρίων της όπου συναντά κανείς τους Νίτσε, Μαρκούζε, Μαρξ, Μπούμπερ, Κάφκα, Σαίξπηρ, Καντίνσκυ, Ρεμπώ, Πασκάλ, Γίββωνα κλπ Βλ. Το Ευρετήριο του αρχείου της που έχουν συντάξει οι Christine Pareigis και Sigrid Weigel στο Taubes, Philosophische Schriften, σ. 556-580. Η Τάουμπες ήταν η πρώτη γυναίκα που πήρε το διδακτορικό της στη φιλοσοφία της θρησκείας από το Radcliffe College του Χάρβαντ. Εισαγωγή στο Rachel Pafe (επιμ.) Reading Taubes, ό.π. σ.7.
[3] Jacob Taubes: “I am an orthodox Jew but also a great sinner.” Jerry Z. Muller, Professor of Apocalypse. The Many Lives of Jacob Taubes (Πρίνστον: Princeton University Press, 2022), σ.447· Επιστολή της Σούζαν Τάουμπες Μάιος 1952 (Νο. 245) στο Susan Taubes, Die Korrespondenz mit Jabob Taubes 1952, επιμ. Christina Pareigis (Μόναχο: Wilhelm Fink, 2014), σ. 229.
[4] Απόσπασμα 59 από το Αρχείο της το οποίο παρατίθεται στο Elliot R. Wolfson, Between Nihilism and Hope. The Philosophical Pathos of Susan Taubes (Στάνφορντ: Stanford University Presss, 2023), σ. 113. Βλ. επίσης για τις αρχικές προσδοκίες της και τα γράμματα που παρατίθενται στις σ.107-110.
[5] Γράμμα 29 Δεκεμβρίου 1950 το οποίο αναφέρει ο Elliot R. Wolfson στο «Zionism and the Sacramental Danger of Nationalism: Susan Taubes on Israel” https://ayinpress.org/zionism-and-the-sacramental-danger-of-nationalism-susan-taubes-on-israel/
[6] Επιστολή 22 Ιανουαρίου 1952, στο Taubes, Die Korrespondenz,ό.π. σ. 58 και Επιστολή 155, Αυτ. σ. 60, βλ. επίσης Επιστολή 17 Ιανουαρίου, σ. 52.
[7] Επιστολή 155, Αυτ. σ. 60 και Επιστολή 26 Φεβρουαρίου, Αυτ. σ. 113.
[8] Επιστολή 17-18 Ιανουαρίου 1952 στο Taubes, Die Korrespondenz, σ. 50.
[9] Επιστολή 25 Ιανουαρίου 1952 στον άντρα της και Επιστολή, με παρεμφερές περιεχόμενο, έστειλε στον Αλμπέρ Καμύ στις 2 Φεβρουαρίου 1952 στο Taubes, Die Korrespondenz, σ. 64, 257.
[10] Για τις ομοιότητες της τοποθέτησης της Τάουμπες πάνω στoν σιωνισμό ως εβραϊκή εκδοχή του ευρωπαϊκού αποικιοκρατικού ιμπεριαλισμού με αυτήν της Χάνα Άρεντ και την προφητεία της για την εκμετάλλευση του Ολοκαυτώματος ως μοναδικού μη συγκρίσιμου γεγονότος βλ. Wolfson, Between Nihilism and Hope. The Philosophical Pathos of Susan Taubes, ό.π. σ. 115-117. Η Τάουμπες με ευαισθησία γράφει για την αναγκαστική στείρωση και την εξόντωση των Ρομά στην Ουγγαρία στο Διαζύγιο, βλ. Divorcing (Νέα Υόρκη; New York Review of Books, 2020), σ. 172.
[11] Για την αλληγορική ραβινική ερμηνεία των αιμοσταγών βιβλικών χωρίων και για την κατά γράμμα ερμηνεία τους από τους Καχανιστές, το κυρίαρχο ρεύμα της κυβέρνησης Νετανιάχου και την ταύτιση των Παλαιστινίων με τους Αμαλεκήτες βλ. Atalia Omer, “Turning Palestine into a Terra Nullius: On Amalek and ‘Miracles,’ ”Journal of Genocide Studies (2026), 277-282.
[12] “My complaint against Judaism and Catholicism is that they are political religions; this means the exploitation of the cult for ulterior motives”. Επιστολή 15 Μαρτίου, 1952 στο Taubes, Die Korrespondenz, ό.π. σ. 143.
[13] «The reading of a holy script is spiritually fruitful just to the degree that the ‘letter’ of the book is not fixed but open to the exploration of new meanings.” Επιστολή 24-25 Ιανουαρίου, Αυτ. σ. 64. Για την Τάουμπες «η υπέρβαση της θεολογίας και η ανανέωση της θρησκείας, το τέλος του ολοκληρωτικού μονισμού και η αποκατάσταση της υπέρβασης θα σήμαινε μια μετακίνηση από τον λόγο στην ερμηνευτική». Elad Lapidot, “Holiness after Logos: Susan Taubes’ Religious Atheism,” Political Theology 16 April 2026, σ. 17.
[14] “I have been told by Bergman, Levinas and others of my perfect ignorance of what Judaism is.” Επιστολή 24-25 Ιανουαρίου στο Taubes, Die Korrespondenz, ό.π. σ. 65.
[15] Levinas, “Ethics and Politics. Interview to Shlomo Malka,” στο Sean Held (επιμ.) The Levinas Reader, (Blackwell, 1989), σ. 294-295. Ακόμα και αυτοί που τον υπερασπίζονται, μια μειοψηφία, αναγκάζονται να παραδεχτούν: «Undoubtedly it is questionable of Levinas to open the interview by saying that Israel is probably not guilty.” Ooona Eisenstadt/Claire Elise Katz, “The Faceless Palestinian: A History of an Error,” Telos 127 (2016), σ. 12 και βλ. Επίσης σ. 20-21. Για την πεποίθηση του Λεβινάς ότι το Ισραήλ είναι ηθικά ανώτερο, και άρα εγγύτερα στον Μεσσία, και την σύζευξη πολιτικής και Μεσσιανισμού στη φιλοσοφία του με αποτέλεσμα την επικύρωση της ρητορικής του Σιωνισμού βλ. Chung-Hsiung Lai, “On (Im)Patient Messianism: Marx, Levinas, and Derrida,” Levinas Studies 11 (2016), σ. 75-76.
[16] «Κανείς στην πραγματικότητα δεν τους ήθελε» (Δ. σ.356) «Γιατί δεν ήσουν στο Άουσβιτς;» (Δ. σ.124).
[17] Σύμφωνα με τη «διασπορική οντολογία» της Τάουμπες κάθε μέρα ζούμε την εκδίωξη από τον Παράδεισο. Η πτώση, η εξορία τού Είναι αποτελεί για την Τάουμπες το εφαλτήριο μιας νέας επιστημολογίας, και μιας νέας ηθικής. Βλ. το εξαιρετικό άρθρο της Libera Pisano, “ ‘Forever strange in this world.’ Susan Taubes’ Diasporic Thinking,” Religions 16 (2025), σ. 5-6. https://www.mdpi.com/2077-1444/16/8/1074
[18] Pafe, Introduction, στο Rachel Pafe (επιμ.) Reading Taubes in Constellation, ό.π. σ. 9.
[19] Η Τάουμπες ασχολείται στη διατριβή της με έργα που έγραψε η Βέιλ την δεκαετία του ’30, βλ. «Ο απών Θεός. Μια μελέτη πάνω στη Σιμόν Βέιλ», στο Taubes, Philosophische Schriften, σ. 234-235, 266-267.
[20] Επιστολή 193 στο Taubes, Die Korrespondenz, 127. Ο σύγχρονος κόσμος ήταν συγκροτημένος πάνω στην χομπσιανή αντίληψη για τον άνθρωπο: Όμως ο Χομπς είχε άδικο: «εάν η ανθρώπινη ζωή είναι ‘σύντομη, άσχημη και κτηνώδης’, αυτό και μόνο αυτό, τότε η ζωή ενός ζώου είναι προτιμότερη από τη ζωή σε ένα αστυνομοκρατούμενο κράτος. Γιατί να είναι προτιμότερη η κατασκευασμένη τρομοκρατία του κράτους από το φυσικό τρόμο στον οποίο ζουν τα μέλη της φυλής των λύκων; Εάν η αυτοσυντήρηση είναι το μόνο κριτήριο, τότε καλύτερα ο άνθρωπος να παραιτηθεί της προσπάθειας να είναι ανθρώπινος» Επιστολή 11 Φεβρουαρίου 1952, στο Taubes, Die Korrespondenz, σ. 87.
[21] Βασιλείδης, Απόσπασμα Ε (γνωστικό κείμενο του 2ου μ.Χ. αι.) στο The Gnostic Scriptures, μτφρ. Bentley Layton, αναθεωρημένη από τον David Brakke (Νιου Χέηβεν: Yale University Press, 2021), σ. 628·ενδεικτικά αναφέρω και την πραγματεία ο «Αλλογενής» δηλ. «Ο Ξένος», αυτ. σ. 186.
[22] Susan Taubes, “The Absent God,” Journal of Religion 35 (1955), σ. 12=Pafe, Reading Taubes,op. cit. 27-42. Για τα κριτήρια που περιγράφουν τις μυθοποιητικές αρχές στο γνωστικό σύστημα της σχολής του Βαλεντίνου, και για τα κριτήρια ορισμού του γνωστικισμού βλ. Einar Thomassen, The Coherence of “Gnosticism” στο Katharina Bracht και Christoph Markschies (επιμ.) Hans-Lietzmann-Vorlesungen (Βερολίνο: De Gruyter, 2021), σ.3-6, 21-34.
[23] Επιστολή 12 Φεβρουαρίου 1952, στο Taubes, Die Korrespondenz, σ. 91. Η σειρά των προτάσεων ελαφρώς αλλαγμένη και η μετάφραση σε σημεία είναι επεξηγηματική, δίχως να αυθαιρετεί. The experience is true and the mythological expression in the ‘stranger’is authentic..; the intellectualization of experience leads nowhere…» Για τη σημασία της γνήσιας επικοινωνίας ως διέξοδο από την αποξένωση βλ. επίσης «Δεν υπάρχει ένα αυθεντικό κοινό να δώσει στα λόγια μας, μέσα από την προσηλωμένη ακρόαση του, κατεύθυνση και στόχευση. Πρέπει να μιλάμε ο ένας στον άλλο και να δημιουργήσουμε μια κρυφή κοινωνία…Όταν δύο άνθρωποι μπορούν να συνεννοηθούν υπάρχει κάτι πέρα από τον εφιάλτη και το κακό του κόσμου δεν είναι η μόνη πραγματικότητα». Επιστολή 193 στο Taubes, Die Korrespondenz, 127. Μετά την φράση «κατάφαση θανάτου» ακολουθεί το δεύτερο παράθεμα από την Επιστολή 21 Απριλίου 1952, αυτ. σ. 204-205. Οι επεξηγηματικές προτάσεις στην αγκύλη αναφέρονται στο τι υποστηρίζει ο Τζέικομπ στο ένα και μοναδικό βιβλίο που έγραψε στα είκοσι τρία του, βλ. Muller, Professor of Apocalypse, όπ. σ. 74-75, 23, 60.
[24] Ο γνωστικισμός στη μεταπολεμική Γερμανία αλλά και στην ύστερη αρχαιότητα ήταν ένα μηδενιστικό νοητικό σύμπαν που γεννήθηκε σε μια εποχή κρίσης, σύμφωνα με τους Τζέικομπ Τάουμπες και Χανς Γιόνας, η κύρια επιρροή στην Σούζαν όπως και σε πολλούς άλλους. “The resemblance between Gnosticism and modern nihilism is even more explicit on the level of morality. Gnosticism nihilistically rejected the existence of any immanent moral norms or laws. If the world is governed by evil or blind lawfullness, moral or religious rules of conduct can no longer be derived from the natural order of things…” Willem Styfhals, No Spiritual Investment in the World. Gnosticism and Postwar German Philosophy (Ιθακα: Cornell University Press, 2019), σ. 54·βλ. επίσης σ. 28-29.
[25] David Brakke, The Gnostics. Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity (Κέιμπριτζ ΜΑ: Harvard University Press, 2010), σ. 70.
[26] Το Ευαγγέλιο της Αλήθειας, 16-18 στο The Gnostic Scriptures,ό.π. σ. 312-313·Τυφλή παρουσιάζεται η Ψυχή στη πραγματεία ο Αλλογενής (δηλ. Ο Ξένος), 64: 30-31 αυτ. σ. 193, και σε πολλές άλλες πραγματείες, όπου, σύμφωνα με τον μεταφραστή, περιγράφεται «το μυστικιστικό ταξείδι της Ψυχής»: Αυτ. σ. 186. Για τα αίτια της πτώσης της Ψυχής στο γνωστικό σύμπαν και την εξαιρετικά γόνιμη σύγκριση με τη Δεύτερη ψευδεπίγραφη Επιστολή του Πλάτωνα και χωρία από τον Πλωτίνο (3.7.11) βλ. Zeke Mazur, “A Gnostic Icarus? Traces of the Controversy between Plotinus and the Gnostics over a Surpising Source for the Fall of Sophia; The pseudo-Platonic 2nd Letter,” International Journal of the Platonic Tradition 11 (2017), 3-22.
[27] Η Ερμηνεία της Ψυχής, 128-137 στο L’ Exégèse de l’ Âme. Nag Hammadi Codex 2.6, μτφρ. Maddalena Scopello (Leiden: Brill, 1985), σ. 103-112. Πρβλ. και αυτό το γνωστικό κείμενο του 4ου μ.Χ. αι. όπου είναι έκδηλη η αμφιθυμία απέναντι στην πόρνη-οσία Σοφία: «Να είστε σε επιφυλακή: Μην παραλείψετε να με γνωρίσετε/ Αφού εγώ είμαι η πρώτη: και η τελευταία./Εγώ είμαι αυτή που λατρεύουν: και αυτή που περιφρονούν./ Εγώ είμαι η πόρνη: και εγώ η οσία/ Εγώ είμαι η σύζυγος: και εγώ η παρθένος./ Εγώ είμαι η νύμφη: και εγώ ο νυμφίος./ Και είναι ο σύζυγός μου που μ’ έχει γεννήσει.» Ο Κεραυνός‒Τέλειος Νους στο The Gnostic Scriptures, ό.π. σ. 111.
[28] Lavinia Cerioni, Revealing Women. Feminine Imagery in Gnostic Christian Texts (Λουβαίν: Brepols, 2021), σ. 114· Mazur, “A Gnostic Icarus?”, ό.π. σ. 6.
[29] Chance E. Bonar, “Victim Blaming and Slut Shaming in Exegesis of the Soul (NHC 2,6),” Harvard Theological Review 119:1 (2026), σ. 52-61.
[30] Το άρθρο της «The Gnostic Foundations of Heidegger’s Nihilism,” Journal of Religion 34 (1954) υπογράφεται από την Susan Anima Taubes. Tο όνομα Sophie Blind σίγουρα δεν είναι μόνο λογοπαίγνιο πάνω στο ότι Taub στα γερμανικά σημαίνει κουφός. To απόσπασμα από το Πίστις Σοφία στο οποίο αναφέρεται η Τάουμπες πρέπει να είναι αυτό: «Βυθίστηκα στο βούρκο της αβύσσου, και καμία δύναμη δεν με βοηθούσε». Πίστις Σοφία, 33. 2, μετάφραση Mead στο διαδίκτυο. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω το χωρίο στη γαλλική έκδοση της πραγματείας. Όμως και εκεί η Σοφία είναι συνυφασμένη με την Έλλειψη, τη Λήθη, το Χάος, την άγνοια και την τυφλότητα, με το σώμα-σήμα στο έλεος των ληστών. Επιστρέφει στον Πατέρα χάρη στο Πνεύμα: βλ. Πίστις [Εμπιστοσύνη] Σοφία,(BG) 103,10-106.5, 118,1-119,16, μτφρ. με σχόλια Catherine Barry στο Jean-Pierre Mahé και Paul Hubert Poiret (επιμ.) Écrits Gnostiques, (Παρίσι: Gallimar, 2007) 642-643, 649.
[31] Βλ. Επιστολή 13 Οκτωβρίου 1950 και 29 Δεκεμβρίου 1950, παρατίθενται και σχολιάζονται στο Wolfson, Between Nihilism and Hope, ΄΄ο.π. σ. 47 και Muller, Professor of Apocalypse, ό.π. σ. 166· Επιστολή 134 στο Taubes, Die Korrespondenz, σ. 19.
[32] Για τους γνωστικούς η αμαρτία της ψυχής και του μυαλού είναι χειρότερη από αυτήν του σώματος: βλ. τα χωρία και τα σχόλια της Scopello στο Ερμηνεία της Ψυχής, 130, 30-31 στο L’ Exégèse de l’ Âme, σ. 132.
[33] Επιστολή 22 Φεβρουαρίου, Taubes, Die Korrespondenz, σ. 104 «Ιερός δεν είναι ο νόμος αλλά η ανθρώπινη ζωή». Αυτ. σ.89.
[34] Taubes, “Gnostic Foundations of Heidegger’s Nihilism,” ό.π. σ. 159.
[35] Γράφει η Τάουμπες στην κριτική της για τους Νέγρους του Ζενέ: «Οι μαύροι βλέπουν τους εαυτούς τους μέσα από τα μάτια των λευκών». […] «Η κυρίαρχη ομάδα διαποτίζει οτιδήποτε είναι ιερό με το χρώμα της». Susan Taubes, “The White Mask falls,” The Tulane Drama Review 7:3 (1963), σ. 88, 86. Το ίδιο ισχύει συχνά και για τις γυναίκες που βλέπουν τους εαυτούς τους μέσα από τα μάτια των αντρών. Και για την ιδια την Σούζαν δυστυχώς.
[36] Muller, Professor of Apocalypse, ό.π. σ. 133, 250. «Τη δεκαετία του εξήντα όλοι κοιμόνταν με όλους· δεν υπήρχε καμιά φιλοσοφία πίσω από αυτό. Για τον πατέρα μου όμως υπήρχε: η πεποίθηση ότι θα έβρισκε τη λύτρωση μέσα από την αμαρτία […] Δεν μπορούσε να συγκρατήσει τον εαυτό του. Τα ξεσπάσματά του οδηγούσαν κάθε μέρα στην καταστροφή. Αντίθετα η μητέρα μου ήταν μια ρομαντική ύπαρξη με ραγισμένη καρδιά». Ethan Taubes, γιος της Σούζαν Τάουμπες στο Benjamin Moser, Susan Sontag. Her Life (Λονδίνο: Allen Lane, 2019), σ.323. Ο Τζέικομπ έδερνε τον γιο του: Muller, Professor of Apocalypse, σ. 307.
[37] Φίλων Αλεξανδρείας, Οι απόγονοι του Κάϊν και η εξορία του, 52-53·παρατίθεται στο Emmanouela Grypeou, “Gnostic Libertinism Revisited,” στο Grypeou κ.ά. (επιμ.) Bibel, christlicher Orient und Byzanz. Festschrift für Stephen Gero (Leuven: Peeters 2011), σ.29-46 ·εδώ σ. 13 (αρίθμηση σελίδων του αρχείου στο academia)
[38] Παράθεμα από το Δεύτερο Βιβλίο του Ιησού και παρεμφερή χωρία Αυτ. σ. 10-11.
[39] Gershom Scholem, “Redemption through Sin,” [1937] στο The Messianic Idea in Judaism and Other Essays on Jewish Spirituality, μτφρ. Hillel Halkin (Νέα Υόρκη: Schocken, 1971), σ. 94· «αυθεντικές επιθυμίες για τον επανακαθαγιασμό της ζωής αναμείχθηκαν με καταστροφικές και λιβιδικές δυνάμεις όλων των ειδών που αναδύθηκαν ανακατωμένες μέσα από τον πυθμένα ενός τεράστιου κύματος που κανείς δεν μπορούσε να αναχαιτίσει καθώς έφτανε στα ύψη και μετά πάλι βυθιζόταν αιωρούμενο ανάμεσα στη γη και τον ουρανό». Αυτ. σ. 112. https://www.academia.edu/44555242/Gershom_Scholem_Redemption_through_Sin_in_The_Messianic_Idea_in_Judaism_and_Other_Essays_on_Jewish_Spirituality_New_York_Schocken_1971_78_141_trans_Hillel_Halkin
[40] Τον τέταρτο μ.Χ. αιώνα οι αρχές του εκκλησιαστικού δικαστηρίου, μέλος του οποίου ήταν ο Αυγουστίνος, έμαθαν, σύμφωνα με την μαρτυρία της παθούσας, ότι ένα κορίτσι, το όνομα του οποίου ήταν Μαργαρίτα, είχε βιαστεί (violatam) κατά τη διάρκεια «πρόστυχων τελετών» όπου οι εκλεκτοί «κατανάλωναν ένα είδος ευχαριστίας ραντισμένης με ανθρώπινο σπέρμα έτσι ώστε να απελευθερωθεί η θεία ουσία». Το παράθεμα από τον Βίο του Αυγουστίνου και το ευρύτερο γνωστικό πλαίσιο των τελετών στο Johannes van Oort, “Human Semen Eucharist’ among the Manichaeans? The Testimony of Augustine,” Vigiliae Christianae 70:2 (2016), σ. 198 και σ. 213-216
[41] « Εζρα: «Ήθελα να είναι μια ιερή πόρνη. Ήταν υπέροχη τις στιγμές της απόλυτης ταπείνωσης της. ..Σόφι: «Συστήνω σε όλες τις Εβραίες γυναίκες την πόση σπέρματος, σκέτου ή αναμεμειγμένου με βόειο κρέας». Διαζύγιο, σ. 208, 210. Βλ. επίσης Επιστολή 3 Νοεμβρίου 1950 με τα σχόλια του Jonathan Cahana-Blum, “Jonas, Scholem and the Taubeses in Jerusalem: from Metaphysical Antisemitism to a Jewish Gnostic Conspiracy,” Religions 13 (2022), σ. 4. https://www.mdpi.com/2077-1444/13/10/949. «Οδηγούσε τις γυναίκες στην τρέλα». Muller, Professor of Apocalypse, ό.π. σ. 449.
[42] Επιστολή 171 στο Taubes, Die Korrespondenz, ό.π. σ. 90. «Η Σόφι Μπλάιντ, που δεν είχε καταφέρει ποτέ να υπερασπιστεί τον εαυτό της, τώρα έπρεπε να αρχίζει να υπερασπίζεται άλλους δύο [τα παιδιά της] απέναντι σε λόγια και μερικές φορές σε χτυπήματα, σε λόγια κυρίως, γιατί αυτά ήταν πιο ανεξίτηλα». (Δ. σ. 41) «Όταν η Σούζαν Σόνταγκ ανέφερε το όνομα Τάουμπες στον Γκέρσομ Σόλεμ, αυτός χλώμιασε και της είπε ότι η γνωριμία του με τον Τζέικομπ Τάουμπες τον έκανε να συνειδητοποιήσει ότι πράγματι υπάρχει ηθικό κακό στον κόσμο». Η φοιτήτρια και ερωμένη του Τάουμπες Miriam Weiss αυτοκτόνησε και αυτή. Ο διάσημος κλασικός φιλόλογος Ζαν Μπολάκ (Jean Bollack) είπε στην κόρη της Σούζαν, Τάνια, ότι ο Τάουμπες ήταν η «ενσάρκωση του κακού». Jerry Z. Muller, Professor of Apocalypse. The Many Lives of Jacob Taubes, σ. 323, 404.
[43] Επιστολή 22 Φεβρουαρίου Taubes, Die Korrespondenz, ό.π. σ. 104.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
