Για τη συλλογή διηγημάτων του Κλωντ Λωράν «Ο χρόνος ο αντικρυστός – Δώδεκα αφηγηματικοί καρσιλαμάδες» (εκδ. Αλεξάνδρεια). Εικόνα: Ο συγγραφέας.
Γράφει η Μαρία Μοίρα
Στην εκδήλωση για το βιβλίο του Κλωντ Λωράν την Πέμπτη 25 Ιουνίου στο Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα» μίλησαν οι Κώστας Λιβιεράτος (εκδότης, επιμελητής), Μαρία Μοίρα (καθηγήτρια αρχιτεκτονικής, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής), Γιάννης Πεπονής (καθηγητής αρχιτεκτονικής, Georgia Institute of Technology) και ο ίδιος ο συγγραφέας.
Ακολουθούν όσα είπε στην παρουσίαση του βιβλίου η Μαρία Μοίρα
Είναι στην επινοητική συνθήκη του βιβλίου Ο χρόνος ο αντικρυστός τα είκοσι τέσσερα κείμενα της διηγηματικής συλλογής να διαβαστούν από τον αναγνώστη όχι σαν μοναδιαίες, αυτοτελείς και αυτόνομες αφηγηματικές κατασκευές, αλλά σαν δώδεκα ποιητικά ζεύγματα. Όπως μας ενημερώνει στον πρόλογο ο συγγραφέας, τα δώδεκα πρώτα κείμενα γράφτηκαν πριν περίπου τριάντα χρόνια και σήμερα έρχονται να διασταυρωθούν και να συνομιλήσουν με το ταίρι τους, ανταλλάσσοντας αισθήσεις, νοήματα και περιεχόμενα. Σαν να κοιτάζονται στον καθρέφτη εξεταστικά, ερωτικά, ίσως λίγο διστακτικά ή και καχύποπτα, προσπαθώντας να ανιχνεύσουν στην επιφάνεια του γυαλιού τα αδιόρατα αποτυπώματα από τις αλλαγές που έφερε ο χρόνος.
Η δύναμη των κυκλικών χορών βρίσκεται στην κλειστότητα και ενδελέχεια του κύκλου και στα σφιχτοδεμένα χέρια των χορευτών, που εξασφαλίζουν ρυθμική και κινησιολογική πειθαρχία, συνοχή και ομοιογένεια στην ομάδα. Στους χορούς για δύο, στους ζευγαρωτούς αντικρυστούς ή καρσιλαμάδες, το ενοποιητικό στοιχείο είναι το βλέμμα των χορευτών που ορίζει τον χρονότοπο, το μαγνητικό πεδίο μέσα στο οποίο κινούνται τα πρόσωπα σε απόλυτη επικοινωνία. Σε ένα παιγνιώδες σχήμα έλξης και άπωσης, συγχρονισμού και διαφοροποίησης, με το απευθείας κοίταγμα να αποτελεί μια ανοικτή πρόσκληση-πρόκληση που περιμένει ανταπόκριση, αποδοχή και συνέχεια. Με το καθρέφτισμα του ενός στα μάτια του άλλου να εξασφαλίζει τη ροή της ενέργειας, να δίνει το έναυσμα και να προσδιορίζει τον χαρακτήρα της χορευτικής επιτέλεσης.
Έτσι ακριβώς συμβαίνει και με τα ζεύγη κειμένων του Κλωντ Λωράν, καθώς το ένα κοιτά με προσδοκία το άλλο, όταν παραδίνει τη σκυτάλη και αφουγκράζεται την ανάσα του. Κάποιο κείμενο προηγείται και κάποιο έπεται χωρίς το πρώτο να είναι αναγκαστικά και το παλαιότερο, αλλά σίγουρα εκείνο που εισάγει τον αφηγηματικό χαρακτήρα, ορίζει τον κοινό τόπο και δημιουργεί την ατμόσφαιρα. Ενώ το δεύτερο ξεκινά παραλαμβάνοντας το συμπληρωματικό ή παραπληρωματικό νοηματικό φορτίο του πρώτου. Διότι τα δύο κείμενα που συναποτελούν το ζευγάρι κινούνται συσχετισμένα, επιχειρώντας έναν νοερό διάλογο, συλλειτουργώντας σε ένα καθεστώς ώσμωσης και αλληλοπεριχώρησης. Σαν οντότητες που συνυπάρχουν και εμπεριέχονται η μία μέσα στην άλλη, χωρίς να χάνουν όμως ούτε στιγμή την ταυτότητα ή τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους.
Δίδυμα κείμενα που συνομιλούν
Αλήθεια, όμως, ποιος είναι ο κοινός τόπος στον οποίο συναντώνται κάθε φορά αυτά τα δώδεκα δίδυμα κείμενα, που κοιτάζονται ευπροσήγορα στον καθρέφτη; Οι ευρύχωρες λέξεις, τα διασταλτικά νοήματα, τα ποιητικά μοτίβα, που καλούνται να γεφυρώσουν ασυμβατότητες και να ιχνηλατήσουν τις διαφορετικές πτυχές, όψεις, σκέψεις, αισθήσεις, συνειρμούς, όνειρα, εφιάλτες, συναισθήματα των αφηγήσεων, αφού ο συγγραφέας με τους τίτλους δίνει κάποιο στίγμα, αλλά δεν ορίζει και δεν κατονομάζει με σαφήνεια τον τόπο αγκύρωσης. Αναμφίβολα, γράφει για το ταξίδι σαν βίωμα και μνήμη, απώθηση και πένθος, αφού ο ηλικιωμένος καπετάνιος ξαφνικά ξυπνάει από την ακινησία και τη ληθαργική παραίτηση, νιώθοντας μέσα του να θεριεύει, σαν ζωτική ανάγκη, η απόφαση του ταξιδιού.
Ενώ, αντιπαραθετικά, μια παλιά καραβίσια γυροσκοπική λάμπα προσγειώνεται από την κουβέρτα κάποιου καραβιού, όπου ήταν η ισχνή αχτίδα φωτός, ο φάρος στις ασέληνες νύχτες για τους απελπισμένους θαλασσοδαρμένους ναυτικούς, στο γραφείο του συγγραφέα να συντροφεύει τα όνειρα και τα αταξίδευτα ταξίδια του. Στον δρόμο που σε οδηγεί στον προορισμό ή στην απώλειά του, που σου επιτρέπει να ανακαλύψεις άγνωστους χαμένους μυστηριακούς τόπους ή να περιπλανηθείς αποπροσανατολισμένος από το αίνιγμα του γνωστού-άγνωστου και του οικείου-ανοίκειου, κάτω από τον νυχτερινό ουρανό.
Ο συγγραφέας μοιράζεται με τον αναγνώστη ένα αλληγορικό παραμύθι, όπου υπάρχει ο αλαζόνας άρχοντας και οι υπάκουοι υπήκοοι, το περίφρακτο απροσπέλαστο αρχοντικό και ο μαγικός καθρέφτης
Καθώς πέφτει η νύχτα, ένας άνθρωπος σε έναν εξώστη αγναντεύει την πολιτεία και πέρα μακριά τη θάλασσα. Ονειροβατεί μπροστά στο αστικό σκηνικό τοπίο με τις αισθήσεις του σε εγρήγορση την ώρα που πέφτει το σκοτάδι ανάμεσα σε ψιθύρους, ευωδιές και σκιές. Ενώ σε μια απόμερη γωνιά του πάρκου, κατάφορτη με τα κτερίσματα της μνήμης, σε μια μικρή πράσινη νησίδα με μια εξωτική ολάνθιστη κουτσουπιά, αναδύεται μέσα από τις στιβάδες του συσσωρευμένου χρόνου το θαύμα της παιδικής ηλικίας. Ο συγγραφέας μοιράζεται με τον αναγνώστη ένα αλληγορικό παραμύθι, όπου υπάρχει ο αλαζόνας άρχοντας και οι υπάκουοι υπήκοοι, το περίφρακτο απροσπέλαστο αρχοντικό και ο μαγικός καθρέφτης, που καθρεφτίζει το παρελθόν εκείνου που αψηφά τον χρόνο και τολμά να σταθεί εμπρός του.
Γράφει για ένα αγχωμένο κρυφτό, όπως το παιδικό παιχνίδι, στα πλακόστρωτα καλντερίμια, στις κλειστές αυλές και στα σφραγισμένα παράθυρα, στις ανηφοριές και στις απότομες σκάλες. Ένα λαχανιασμένο μέτρημα μέχρι το εκατό και μια μικρή παράξενη ιστορία με αίσιο τέλος που αξίζει να ειπωθεί. Για ένα πράσινο περουβιάνικο καπέλο που ταξιδεύει από τις Άνδεις σε ένα αιγαιοπελαγίτικο νησί και από ιστορία σε ιστορία. Άλλοτε να μαζεύει τους οβολούς των θεατών σε μια υπαίθρια συναυλία δίπλα στη θάλασσα στο λιμάνι και άλλοτε τα όνειρα που δραπετεύουν τρομαγμένα το πρωί. Για την ατέλειωτη εκδρομή της νεότητας, όταν παρέες μουσικών και γλεντοκόπων, ξένοι και Έλληνες παραθεριστές και ντόπιοι κάτοικοι, στα χρόνια της αθωότητας, στοιβάζονταν χαρούμενοι και εκστατικοί στην ετοιμόρροπη καρότσα και στο ξεχαρβαλωμένο λεωφορείο με την αίσθηση της απόλυτης ευωχίας και πληρότητας. Για μια βορινή πολιτεία όπου κατοικεί η μουσική, οι παρτιτούρες και τα ηχοχρώματα. Ή για φωτιές που καίνε μια ολόκληρη χώρα, ένα σπίτι, τα δεντράκια στο δασάκι, το μαγαζί δίπλα, το φυτό στη γλάστρα, και μέσα στην απόγνωση της καταστροφής για τη μέθεξη της μελωδίας και για μια γυναικεία παρουσία που έχει τη δύναμη να απαλύνει τον πόνο της απώλειας.
Ένα κατώφλι ανάμεσα στο σπίτι και στο νερό, ανάμεσα σ’ αυτό που υπήρξε κάποτε και σ’ αυτό που έρχεται, ανάμεσα στο οικείο και στο άγνωστο.
Συνταιριάζει ζεύγη κειμένων για τη μουσική που ανεβαίνει σαν ανεμόσκαλα προς τα ουράνια σαν αποθέωση και ιερουργία. Για τη δεκάτη συμφωνία του Μπαχ που ηχεί μέσα στο δωμάτιο σαν θεία αποκάλυψη και για τη φωνή που ανελίσσεται σαν μίσχος, για να εκραγεί στη φαντασμαγορία του άνθους, συγκερασμένη με άλλες φωνές. Για τον άνεμο που σαρώνει τη σκληρή γη, φέρνοντας ριπές από ράκη παραμυθιών και ηρωικών ιστοριών. Για τους δρόμους της άμμου που γράφονται και σβήνονται και για ένα λευκό καράβι καρφωμένο στον γαλάζιο ορίζοντα. Και τέλος, για την παραλία, αυτόν τον ενδιάμεσο μαγικό τόπο ανάμεσα στη στεριά και στη θάλασσα, ανάμεσα στην εδραία κατοίκηση και στο ταξίδι. Ένα κατώφλι ανάμεσα στο σπίτι και στο νερό, ανάμεσα σ’ αυτό που υπήρξε κάποτε και σ’ αυτό που έρχεται, ανάμεσα στο οικείο και στο άγνωστο.
Αδιόρατες γεφυρώσεις
Και έτσι κλείνει κατά κάποιο τρόπο ο κύκλος των συμβολισμών και των υπερβάσεων, των αποκλίσεων, των κοινών αναφορών και των διασυνδέσεων. Γιατί ενώ αρχικά δίνεται η εντύπωση ότι υπάρχει μια σαφήνεια στη νοηματική εστίαση κάθε ποιητικού ζεύγους, στη συνέχεια ο αναγνώστης, εμβαθύνοντας ή απλά διαβάζοντας με άλλο τρόπο και άλλη σειρά τα κείμενα, αντιλαμβάνεται ότι με συνειρμούς, περάσματα και αλληλοδιεισδύσεις συντελούνται αδιόρατες γεφυρώσεις. Τα δώδεκα ζεύγη κείμενων υπερβαίνουν τα εσωτερικά τους όρια και τις ελκτικές δυνάμεις που τα συνέχουν με το ομόλογό τους, υπερχειλίζουν και συναντώνται απρόσμενα με τα προηγούμενα ή τα επόμενα ζεύγη. Με διαβατήριες τελετουργίες, με αλυσιδωτές αντιδράσεις και δυναμικές μετατοπίσεις του νοήματος, τα κείμενα κατακλύζουν ενδιάμεσους χώρους, προθαλάμους και κατώφλια, συμμετέχοντας σε μια ευρύτερη χωρογραφία.
Και βέβαια σ' αυτόν τον αντικρυστό χορό για δύο, σ΄ αυτόν τον ηδυπαθή αισθαντικό καρσιλαμά, καταλυτικό ρόλο παίζει ο αναγνώστης, ο οποίος διαβάζοντας θα ολοκληρώσει το συγγραφικό εγχείρημα
Ίσως τελικά αυτό που συνέχει τα είκοσι τέσσερα παράξενα, τρυφερά και αισθαντικά κείμενα του Κλωντ Λωράν να είναι οι οξυμμένες αισθήσεις που ανασύρουν και ανακαλούν με πάθος το υλικό γεγονός, η αυτεπίγνωση του ποιητικού υποκειμένου ότι βιώνει το θαύμα της ζωής κάθε στιγμή, η εστίαση στο μικρό και στο ελάχιστο που διαστέλλει τον πεπερασμένο χρόνο, η επίκληση της μνήμης που ακουμπά με στοργή στις ρωγμές και στις χαρακιές των πραγμάτων, ψηλαφεί τις ρυτίδες στα πρόσωπα, τα τραύματα των ψυχών και αφουγκράζεται το μυστήριο της ύπαρξης. Το ταξίδι σαν κάλεσμα και φυγή προς το άγνωστο, η μουσική σαν κρυστάλλινη διαύγεια, σαν σκάλα προς το ουράνιο στερέωμα, ο δρόμος σαν διάνυσμα ή ολική απώλεια του προορισμού, ο μετέωρος τόπος ανάμεσα στη στεριά και στη θάλασσα, το χρονικό μεταίχμιο ανάμεσα στο λυκόφως και στο σκοτάδι, στην έναστρη σκοτεινή νύχτα και στο λυκαυγές, το αίνιγμα του ανατέλλοντος ηλίου όταν ο κόσμος γεννιέται ξανά από την αρχή μπροστά στα έκπληκτα μάτια των παιδιών: «Έγινε πάλι ησυχία βαθιά σαν κάτι να ετοιμαζόταν. Η ώρα είχε προχωρήσει κι η αυγή έσκιζε λίγο-λίγο τα σκοτάδια της νύχτας».
Και βέβαια σ' αυτόν τον αντικρυστό χορό για δύο, σ΄ αυτόν τον ηδυπαθή αισθαντικό καρσιλαμά, καταλυτικό ρόλο παίζει ο αναγνώστης, ο οποίος διαβάζοντας θα ολοκληρώσει το συγγραφικό εγχείρημα με την πρόσληψη και την ερμηνεία του, αφού στο μυαλό του διαμορφώνεται ένας άλλος, διαφορετικός ποιητικός τόπος, με δάνεια και αντίδωρα από τις δικές του εμπειρίες.
＊Η ΜΑΡΙΑ ΜΟΙΡΑ είναι αρχιτέκτονας και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Κλωντ Λωράν γεννήθηκε το 1955 στην Αθήνα, όπου και ζει μέχρι σήμερα. Στα δεκαπέντε του συνάντησε την ποίηση ως δρόμο έκφρασης και από τότε δεν σταμάτησε να τον ακολουθεί. Η πρώτη του ποιητική συλλογή Ποίηση κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.
