«Ιντερμέτζο» της Σάλι Ρούνεϊ (κριτική)  – Νέοι ορίζοντες στη λογοτεχνία των millennials

Κάθε νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ είναι ένα εκδοτικό γεγονός και με το Ιντερμέτζο (μτφρ. Μυρτώ Καλοφωλιά, εκδ. Πατάκη) η φρενίτιδα ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. Βιβλιοπωλεία στις ΗΠΑ οργάνωσαν πάρτι, στην Ιρλανδία, γενέτειρα της συγγραφέα, οι ουρές την ημέρα της κυκλοφορίας ήταν εντυπωσιακές και, όπως πάντα, οι δημοσιογραφικές πένες πήραν φωτιά. Πολλοί έκαναν λόγο για το καλύτερό της βιβλίο, άλλοι ήταν πιο συγκρατημένοι. Για ακόμα μια φορά, δηλαδή, η Ιρλανδή συγγραφέας δίχασε. Το σίγουρο είναι, πάντως, πως πρόκειται για την πιο περίτεχνη δουλειά της, που ξεχωρίζει στην εργογραφία της και έρχεται ίσως να εγκαινιάσει νέους υφολογικούς ορίζοντες.

Χρονικογράφος των millennials

Περισσότερο από οποιαδήποτε και οποιονδήποτε σύγχρονο συγγραφέα, η Ρούνεϊ έχει καθιερώσει με τη γραφή της ένα μοτίβο και έχει ταυτιστεί με τη «λογοτεχνία των millennials». Στα βιβλία της οι πρωταγωνιστές έχουν γεννηθεί στα 1990s και ενηλικιώνονται στις πρώτες δεκαετίες του 2000. Οι ήρωές της, που ωριμάζουν μαζί με τη δημιουργό τους, στα δύο πρώτα της βιβλία σπούδαζαν ή διένυαν τα πρώτα εργασιακά τους βήματα, στα δύο τελευταία αναμετρώνται με πιο ενήλικες προκλήσεις. Πάντως, ανήκουν σε μια συγκεκριμένη εποχή, προέρχονται από οικογένειες που έχουν πληγεί από την οικονομική κρίση ή έχουν μεταναστευτικά υπόβαθρα. Συζητούν με τους φίλους τους για τέχνη και θεσμούς, έννοιες που καταλήγουν σε «-ισμός», «-ία» και «-οσύνη», ερωτεύονται με πάθος και πληγώνονται, παλεύουν με τις ανασφάλειες και τα τραύματά τους.

Η οξυδερκής ματιά που στρέφει προς τη γενιά της προσέδωσε στη Ρούνεϊ από νωρίς έναν τίτλο που την καθόρισε, ευχή και κατάρα, αυτόν του «Σάλιντζερ της γενιάς του Snapchat». Είναι αλήθεια ότι η Ρούνεϊ ενδιαφέρεται για τους προβληματισμούς των millenials, αποτυπώνει ό,τι απασχολεί την ίδια αλλά και τους συνομηλίκους της, ζητήματα φύλου, τάξης, ιδεολογίας, βιοπορισμού. Ενσωματώνει στη γραφή της τις νέες μορφές εργασίας, επικοινωνίας, και έκφρασης, όπως τις παρατηρεί γύρω της. Στο Ιντερμέτζο γράφει και για τη Gen Z, αφού δύο από τους ήρωές της είναι γεννημένοι γύρω ή μετά το 2000, εντάσσοντας για πρώτη φορά και μια αμυδρή διαγενεακή σύγκρουση των millennials όχι μόνο με τους μεγαλύτερους αλλά πλέον με τους νεότερούς τους. Η Ρούνεϊ είναι πολύ καλή σε αυτό που κάνει, όμως αυτή η ταμπέλα που της δόθηκε ενδέχεται να είναι τελικά περιοριστική. Τα γραπτά της δεν αφορούν μόνο μία γενιά και το τελευταίο της βιβλίο το αποδεικνύει περίτρανα.

Μια ασπρόμαυρη σκακιέρα

«Ιντερμέτζο» είναι το μουσικό διάλειμμα ανάμεσα σε δύο πράξεις, μια μεταβατική περίοδος, ένα μεταίχμιο, είναι όμως και όρος στο σκάκι που υποδηλώνει μια αιφνιδιαστική κίνηση, παρεμβαλλόμενη σε μια αναμενόμενη σειρά κινήσεων. Αυτό το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται ακριβώς στο κρίσιμο σημείο της ζωής δύο αποξενωμένων αδερφών Ιρλανδο-σλοβακικής καταγωγής, αμέσως μετά τον θάνατο του πατέρα τους. Ο μεγάλος, ο τριανταδυάχρονος Πίτερ Κούμπεκ, είναι ωραίος, δημοφιλής, δεινός ρήτορας, που αξιοποίησε αυτό το ταλέντο ασκώντας το επάγγελμα του δικηγόρου. Ο εικοσιδυάχρονος Ίβαν Κούμπεκ, από την άλλη, απόφοιτος φυσικής, έχει τα χαρακτηριστικά του εκκεντρικού, του «νερντ». Φοράει σιδεράκια, είναι ντροπαλός, και κάποτε υπήρξε «παιδί θαύμα» στο σκάκι. Πλέον, παίζει σε ορισμένα τουρνουά, αλλά δεν θεωρεί τον εαυτό του ιδιαίτερα καλό. Χωρίς να ξεκαθαρίζεται ευθέως, είναι μάλλον νευροδιαφορετικός.

Αυτή η αντιθετική διχρωμία της ασπρόμαυρης σκακιέρας καθορίζει το βιβλίο και το χωρίζει σε δίπολα, ακόμα και στις λεπτομέρειες, όπως για παράδειγμα η αντίθεση ανάμεσα στους φρενήρεις ρυθμούς της ιρλανδικής πρωτεύουσας και την ηρεμία της επαρχίας. Μία από τις πιο εμφανείς αντιπαραβολές είναι αυτή ανάμεσα στις δύο γυναίκες που δεσπόζουν στη ζωή του Πίτερ, οι οποίες μοιάζουν κάποτε να εξυπηρετούν δύο στερεότυπα. Από τη μία, η συνομήλική του Σύλβια, πρώην σύντροφός του και μεγάλη αγάπη της ζωής του, η οποία έχει τραυματιστεί μόνιμα και πλέον δεν μπορεί να του «προσφέρει» μια ολοκληρωμένη σχέση και την οικογένεια που κάποτε ποθούσαν. Από την άλλη, η συνομήλικη του αδερφού του, Ναόμι, μια πανέμορφη φοιτήτρια που είναι η προσωποποίηση του σαρκικού πόθου. Η ώριμη, κατευναστική Σύλβια έναντι στην ατίθαση αισθησιακή Ναόμι, η μία τον ικανοποιεί πνευματικά, η άλλη σαρκικά, ενώ ο Πίτερ απολαμβάνει την προσοχή και των δύο.

Παρτίδα σκάκι

Αφού έχει στήσει το «ασπρόμαυρο» αυτό παιχνίδι της σκακιέρας της, η Ρούνεϊ ξεκινά την παρτίδα και αφήνει τα πιόνια της να μας εκπλήξουν. Πρώτα παίζουν τα άσπρα, ο Πίτερ δηλαδή. Παρακολουθούμε την αγχωτική καθημερινότητά του, τις καταχρήσεις του και την ταλάντωση ανάμεσα στη Σύλβια και τη Ναόμι, τις οποίες αντιμετωπίζει με τεράστια συναισθηματική ακαμψία. Όσο πετυχημένος και αν μοιάζει κοινωνικά και επαγγελματικά, είναι στην πραγματικότητα ένα συναισθηματικό ράκος, βάλλεται από ψυχοφθόρες σκέψεις που τον κάνουν ολοένα και πιο τρωτό. Μετά παίζουν τα μαύρα, και φαίνεται ότι ο εκ πρώτης όψεως κοινωνικά αμήχανος Ίβαν συμπεριφέρεται με μεγάλη ψυχραιμία, συστολή και ψυχικό σθένος. Μολονότι κάποτε φλέρταρε με την incel ιδεολογία, ο Ίβαν παρέρχεται τον κίνδυνο και αποδεικνύεται στην πράξη πολύ φροντιστικός ερωτικός σύντροφος. Όταν γνωρίζει τη μεγαλύτερή του, Μάργκαρετ, της φέρεται με μεγάλη τρυφερότητα και δοτικότητα, πολύ πιο συναισθηματικά ώριμος από τον υποτίθεται «έμπειρο» αδερφό του, κι ας πρόκειται, ουσιαστικά, για την πρώτη του σχέση.

Η συγχυσμένη σκέψη του Πίτερ αντιπαραβάλλεται με την αναλυτική οπτική του Ίβαν, η υπαρξιακή δίνη έναντι της ειλικρινούς καταγραφής. Πρόκειται, ουσιαστικά, για δύο διαφορετικούς «τρόπους παιξίματος» της ίδιας παρτίδας

Τα πιόνια «παίζουν» με τη σειρά και έτσι η μία εστίαση διαδέχεται την άλλη, όπως και στο προηγούμενο βιβλίο της συγγραφέα, Όμορφε κόσμε, που είσαι; (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη, εκδ. Πατάκη). Σε κάθε κεφάλαιο εναλλάσσεται και η γραφή, στον Πίτερ είναι στακάτη, κατακερματισμένη, με ιδιόμορφη σύνταξη, ενώ στον Ίβαν πιο μακροπερίοδη και περιγραφική. Η συγχυσμένη σκέψη του Πίτερ αντιπαραβάλλεται με την αναλυτική οπτική του Ίβαν, η υπαρξιακή δίνη έναντι της ειλικρινούς καταγραφής. Πρόκειται, ουσιαστικά, για δύο διαφορετικούς «τρόπους παιξίματος» της ίδιας παρτίδας, δύο αντιθετικές θεάσεις του τραύματος, του πένθους και του έρωτα. Από τη μία παρορμητική και διαισθητική και από την άλλη νηφάλια και συγκρατημένη.

Στα κεφάλαια του Ίβαν παρεμβάλλεται και μια τρίτη οπτική, αυτή της Μάργκαρετ, η οποία αρχικά δημιουργεί την αίσθηση μιας ανισοβαρούς κατανομής, με το ειδύλλιο μεταξύ Ίβαν και Μάργκαρετ να προχωρά σταθερά και σχεδόν αγόγγυστα και να φωτίζεται πολύπλευρα, ενώ ο Πίτερ βαλτώνει σε μια αυτοαναφορική κινούμενη άμμο, που κουράζει με τις επαναλήψεις της. Η σταθερή ρεαλιστική φωνή της Μάργκαρετ, όμως, τελικά διασώζει σε μεγάλο βαθμό την εκπροσώπηση των γυναικών στο βιβλίο, αφού η Σύλβια και η Ναόμι, ιδωμένες ως αντικρίσματα των αναγκών του Πίτερ, μειώνονται συχνά σε γραφικές καρικατούρες.

Μοναξιά και αποξένωση

Η μοναξιά είναι κομβική στη γραφή της Ρούνεϊ και στο στήσιμο των χαρακτήρων της. Στο κεφάλαιο σύστασης του Ίβαν, η λέξη «μόνος» επαναλαμβάνεται σε μία σελίδα τουλάχιστον τρεις φορές, ενώ με εξαίρεση τα σαββατοκύριακα στο Σλάιγκο για να δει τη Μάργκαρετ, η καθημερινότητά του αποτελεί μια αλληλουχία μοναχικής στασιμότητας. Ο Πίτερ, από την άλλη, περιδιαβαίνει στο Δουβλίνο σαν μεθυσμένος φλανέρ, φέρνοντας στον νου τον Λέοπολντ Μπλουμ, ίσως συνειδητά αφού αυτά είναι τα σημεία που η γραφή της Ρούνεϊ γλιστρά στην απόλυτη ροή συνείδησης. Τα μοναχικά πιόνια στο σκάκι δεν συναντιούνται ποτέ στο ίδιο τετράγωνο, παρά μόνο για μια στιγμή, για να αποκλείσει το ένα το άλλο. Έτσι, όταν ο Πίτερ προσπαθεί να πλησιάσει τον Ίβαν, η σύγκρουση είναι μετωπική. Για την ακρίβεια, η δική τους αναμέτρηση θυμίζει πολλές φορές και το παιχνίδι της ναυμαχίας, το ταμπλό του ενός πάντα κρυφό από του άλλου, ο καθένας βουτηγμένος στις προκαταλήψεις για τον αδερφό του. Κατά τραγική ειρωνεία, οι διαρκείς παρανοήσεις και το τεταμένο κλίμα που κυριαρχεί μεταξύ τους θα μπορούσε απλώς να αρθεί με τη διαφάνεια, την άρση του «τείχους».

Ένα άλλο κοινό τους χαρακτηριστικό είναι ότι και οι δύο είναι κολλημένοι σε μια παλαιότερη, πιο ένδοξη εκδοχή τους. Ο Πίτερ στην πολλά υποσχόμενη ζωή που έχτιζε με τη Σύλβια, και ο Ίβαν στο νικηφόρο παρελθόν του στο σκάκι.

Αυτό δε σημαίνει ότι η Ρούνεϊ δεν παρατηρεί τις ομοιότητές τους, την αντανάκλαση της μίας ζωής στην άλλη, αλλά και τα κοινά πιόνια που τους καθόρισαν. Η μητέρα, φιγούρα δεσποτική και απόμακρη, όπως πολλές από τις μητέρες που πλάθει η συγγραφέας, άφησε και στους δύο γιους της το στίγμα της. Ο δε απών πατέρας εκθέτει τα δύο αδέρφια στο πένθος και όλα τα άρρητα συμπαρομαρτούντα του πένθους. Ο Πίτερ συγκεντρώνει πικρία και ανομολόγητα παράπονα, αλλά ο Ίβαν είναι αυτός που αναμετράται με την έντονη απουσία. Ένα άλλο κοινό τους χαρακτηριστικό είναι ότι και οι δύο είναι κολλημένοι σε μια παλαιότερη, πιο ένδοξη εκδοχή τους. Ο Πίτερ στην πολλά υποσχόμενη ζωή που έχτιζε με τη Σύλβια, και ο Ίβαν στο νικηφόρο παρελθόν του στο σκάκι. Ο μεν θα μπορούσε τώρα να έχει μια ευτυχισμένη οικογένεια και ο δε μια μεγαλοπρεπή καριέρα. Χωρίς να το καταλαβαίνουν ή να το μοιράζονται μεταξύ τους, στο παρόν τους, αμφότεροι ερωτεύονται γυναίκες που θεωρούνται στερεοτυπικά «ακατάλληλες» γι’ αυτούς.

Γνώριμα μοτίβα και νέοι ορίζοντες

Η πλειονότητα των «ρουνεϊκών» θεματικών απαντώνται και στο Ιντερμέτζο. Η παρατήρηση των έμφυλων διαφορών, η αναμέτρηση με το τραύμα που παραμένει κρυφό μέχρι το τέλος, οι δυσλειτουργικές οικογένειες, η εξουσία στις σχέσεις είναι μερικά από τα πλέον γνώριμα μοτίβα της. Η συγγραφέας επιμένει στα ενδελεχή ψυχογραφήματα, τους απτούς χαρακτήρες και τη σκιαγράφηση της αλληλεπίδρασής τους. Αν και το διακύβευμα εδώ είναι η διάρρηξη της αδερφικής σχέσης, στο επίκεντρο της πλοκής υπάρχει και πάλι ο έρωτας, οι σχέσεις μετ’ εμποδίων, που δηλητηριάζονται από το «τι θα πει ο κόσμος». Διακρίσεις τάξης, στάτους και ηλικίας, αλλά και παντός είδους αγκυλώσεις μπαίνουν ανάμεσα στους ερωτευμένους. Και φυσικά, η μόνιμη «χαλάστρα», που έχει καθορίσει τη γραφή της Ρούνεϊ και την τριβελίζει διαρκώς, η κανονικότητα. Τι είναι, ποιος την ορίζει και γιατί όλοι προσπαθούν ξανά και ξανά να συμμορφωθούν σε αυτή;

Η Ρούνεϊ τολμά στο Ιντερμέτζο τη διχοτόμηση, ένα βιβλίο θεωρητικά κομμένο στα δύο, δύο βίοι παράλληλοι, μια διπλή μελέτη της νεανικής αρρενωπότητας.

Σε αυτό το βιβλίο, όμως, υπάρχει μεγάλος υφολογικός πειραματισμός, ένας πρωτόγνωρος για τη συγγραφέα ξέχειλος λυρισμός και έντονη συναισθηματική φόρτιση, σαν να έχει σπάσει η συγγραφέας κάποια αόρατα δεσμά που τη συγκρατούσαν και έκανε και τους ήρωές της δέσμιους αυτών. Σε αυτό το πλαίσιο, ξεφεύγει και από τα όρια των κλειστών οικοσυστημάτων τα οποία μελετούσε έως τώρα, κινούμενη εδώ σε ένα δίκτυο σχέσεων που της επιτρέπει να «απλωθεί», ακόμα κι αν αυτό στοιχίζει στην περιεκτικότητα. Δεν υπάρχουν έντονες κορυφώσεις, ξεσπάσματα ή τραγικές ανατροπές, σε αυτή την επιλογή η συγγραφέας παραμένει πιστή, όμως η λιτότητα φαίνεται να δίνει τη θέση της σε μια αφηγηματική παντοδυναμία που εισχωρεί στις πιο μύχιες και λεπτές κοιλότητες του νου. Ο ελεύθερος πλάγιος λόγος φτάνει σε τέτοια σημεία εστίασης, ώστε δίνει την αίσθηση εσωτερικού μονολόγου, ο οποίος διακόπτεται μόνο για τους αιχμηρούς της διαλόγους, που αφήνουν μια αψιά επίγευση σε ένα ήδη ηλεκτρισμένο κλίμα.

Η ζωή βρίσκεται στις γκρίζες ζώνες, το ενδιάμεσο, το αναπάντεχο, δεν χωράει πια σε μονόχρωμα τετραγωνάκια.

Η Ρούνεϊ τολμά στο Ιντερμέτζο τη διχοτόμηση, ένα βιβλίο θεωρητικά κομμένο στα δύο, δύο βίοι παράλληλοι, μια διπλή μελέτη της νεανικής αρρενωπότητας. Σε μια εποχή που κινείται ολοταχώς προς την κατάργηση του διπόλου, μας κάνει αρχικά εντύπωση που η Ρούνεϊ εμμένει στη δυαδικότητα: πνεύμα και ύλη, ιδεολογία και πράξη, αναμνήσεις και πραγματικότητα, millennials και Gen Z, μονογαμία και πολυγαμία, είναι και φαίνεσθαι. Κι όμως, μέσω του ασπρόμαυρου ταμπλό της καταφέρνει να αναδείξει τις ρωγμές του. Η ζωή βρίσκεται στις γκρίζες ζώνες, το ενδιάμεσο, το αναπάντεχο, δεν χωράει πια σε μονόχρωμα τετραγωνάκια. Η ανατρεπτική κίνηση της Ρούνεϊ είναι ότι μετακινείται από την πεποίθηση που απορρέει στην πρώιμη εργογραφία της, ότι ο καθένας μας ζει στον μικρόκοσμό του, στο «τετραγωνάκι» του, προς τη θέση, όπως αποτυπώνεται και στο πανέξυπνο εξώφυλλο, ότι η «σκιά» που απλώνουμε στις ζωές των άλλων εκτείνεται πολύ παραπέρα από τη δική μας εμβέλεια. Εμπλεκόμαστε σε μορφές συνύπαρξης πιο αναπάντεχες και περίπλοκες από αυτές που «προβλέπονται» και το Ιντερμέτζο φαίνεται μια πρώτη προσπάθεια αναμέτρησης με αυτές.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Σάλι Ρούνεϊ είναι Ιρλανδή συγγραφέας. Έχει γράψει τα μυθιστορήματα Συζητήσεις με φίλους (2017· εκδόσεις Πατάκη, 2019, μτφρ. Μαρία Φακίνου), Κανονικοί άνθρωποι (2019· εκδόσεις Πατάκη, 2020, μτφρ. Μαρία Φακίνου), Όμορφε κόσμε, πού είσαι (2021· εκδόσεις Πατάκη, 2022, μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), ο τίτλος του οποίου προέρχεται από τον στίχο «Schone Welt, wo bist du?» του ποιήματος «Die Gotter Griechenlandes» («Οι θεοί της Ελλάδας») του Friedrich Schiller, και Ιντερμέτζο (2024· εκδόσεις Πατάκη, 2025, μτφρ. Μυρτώ Καλοφωλιά).

Εικόνα: Britannica

Το 2017 τιμήθηκε με το βραβείο Young Writer of the Year Award των Sunday Times/PFD. Το μυθιστόρημά της Κανονικοί άνθρωποι («το λογοτεχνικό φαινόμενο της δεκαετίας», σύμφωνα με τον Guardian) βραβεύθηκε ως Βιβλίο της χρονιάς από τα βιβλιοπωλεία Waterstones το 2019, κέρδισε το βραβείο Costa Novel of the Year το 2018, και τιμήθηκε με το Encore Award της Royal Society of Literature το 2019. Η Σάλλυ Ρούνεϋ ήταν επίσης μεταξύ των σεναριογράφων της τηλεοπτικής μεταφοράς του «Κανονικοί άνθρωποι», που προβλήθηκε το 2020 από το BBC.