«Άγρια ψυχή» του Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ (κριτική) – Κοινωνικοί αγώνες και συμφιλίωση με τα τραύματα της φεουδαρχίας στη Βραζιλία

Όπως καταπίνει η τροπική γη την υγρασία, έτσι και οι ιστορίες του Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ είναι ποτισμένες από τον ρυθμό του κόσμου που τις γέννησε. Μετά τη διεθνή απήχηση του μυθιστορήματός του Στραβό αλέτρι, το οποίο τον έφτασε έως και στη βραχεία λίστα του Μπούκερ (το 2024), ο Βραζιλιάνος συγγραφέας επιστρέφει στη βορειοανατολική ενδοχώρα της Μπαΐα, όχι για να επαναλάβει τον εαυτό του, αλλά για να εμβαθύνει ακόμη περισσότερο στα ρήγματα της ιστορίας, της οικογένειας και της συλλογικής μνήμης.

Το νέο του έργο Άγρια ψυχή είναι σκοτεινότερο, πιο εσωτερικό, και ταυτόχρονα πιο πολιτικό. Αν στο προηγούμενο βιβλίο του η γη ήταν το μεγάλο διακύβευμα, εδώ είναι η ίδια η φλόγα της ανθρώπινης συνέχειας. Αυτό το μέρος της ανθρώπινης συνείδησης που επιμένει να καίει, ακόμη και όταν όλα γύρω μοιάζουν με στάχτη.

Η Ταπέρα

Η ιστορία εκτυλίσσεται σε μια αγροτική κοινότητα της ενδοχώρας, την επινοημένη Ταπέρα, σε έναν τόπο που δεν είναι απλώς σκηνικό αλλά οργανικό κομμάτι της αφήγησης. Η φτώχεια, η εξάρτηση από μεγαλογαιοκτήμονες και από την Καθολική Εκκλησία, η σιωπηλή αποδοχή μιας σχεδόν φεουδαρχικής τάξης πραγμάτων, συνθέτουν το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται οι ήρωες. Η κοινότητα είναι απομονωμένη, αλλά όχι αμέτοχη στην Ιστορία· αντίθετα, είναι το αποτέλεσμα της Ιστορίας: της δουλείας, της αποικιοκρατίας, της άνισης κατανομής γης, της διαρκούς μετατόπισης των φτωχών στα όρια της ορατότητας.

Στον πυρήνα του μυθιστορήματος βρίσκεται μια οικογένεια που έχει ήδη γνωρίσει την απώλεια πριν ακόμη ξεκινήσει η κύρια δράση. Ο θάνατος της μητέρας αφήνει ένα κενό που δεν είναι μόνο συναισθηματικό, αλλά και πρακτικό: διαταράσσει τις ισορροπίες, επιταχύνει την ενηλικίωση των παιδιών, βαραίνει τον πατέρα με μια σιωπηλή ενοχή. Ο μικρότερος γιος, ο Μοϊζές, μεγαλώνει μέσα σε αυτό το ρήγμα. Δεν είναι ο κλασικός ήρωας μιας αφήγησης ενηλικίωσης· είναι περισσότερο ένα παιδί που παρατηρεί, που εσωτερικεύει, που προσπαθεί να καταλάβει γιατί ο κόσμος είναι ήδη εχθρικός πριν προλάβει να τον γνωρίσει.

Η Λουζία

Κομβικό ρόλο παίζει η αδελφή του, η Λουζία, ένας από τους πιο σύνθετους γυναικείους χαρακτήρες του Βιέιρα Ζούνιορ. Στην κοινότητα θεωρείται «διαφορετική». Οι φήμες γύρω από το όνομά της, οι ψίθυροι περί υπερφυσικών ικανοτήτων, η καχυποψία που τη συνοδεύει, δεν είναι απλώς λαογραφικά στοιχεία· είναι η αντανάκλαση μιας κοινωνίας που φοβάται ό,τι δεν μπορεί να ελέγξει. Η Λουζία κουβαλά πάνω της τη σκιά της μάγισσας, της γυναίκας που γνωρίζει περισσότερα απ’ όσα «πρέπει», της γυναίκας που δεν υπακούει αδιαμαρτύρητα. Ωστόσο, η ίδια είναι βαθιά γειωμένη στην πραγματικότητα: εργάζεται σκληρά, προσπαθεί να στηρίξει τον πατέρα και τον αδελφό της, και παίρνει μια απόφαση που θα καθορίσει την πορεία του βιβλίου, να εξασφαλίσει στον Παιδί (έτσι συναντάμε να ονομάζεται ο Μοιζές) πρόσβαση στη μόρφωση.

Η επιλογή να στείλει το παιδί στο σχολείο των πατέρων δεν είναι απλώς μια πράξη φιλοδοξίας· είναι μια πράξη πίστης στη δυνατότητα διαφυγής. Σε έναν τόπο όπου η γη ανήκει σε άλλους και το μέλλον μοιάζει προδιαγεγραμμένο, η εκπαίδευση προβάλλει ως η μόνη χαραμάδα ελευθερίας. Όμως, ο Βιέιρα Ζούνιορ δεν υιοθετεί μια ρομαντική, σχεδόν αναπτυξιακή οπτική για τη μόρφωση. Το σχολείο δεν παρουσιάζεται ως ουδέτερος θεσμός, αλλά ως μηχανισμός πειθαρχίας και ελέγχου. Εκεί ο μικρός έρχεται αντιμέτωπος με μια βία που δεν είναι πάντα σωματική, αλλά είναι διαρκώς παρούσα: ταπεινώσεις, ταξικός και φυλετικός αποκλεισμός, μια αίσθηση ότι βρίσκεται σε λάθος τόπο, ότι το σώμα και η προφορά του τον προδίδουν.

Το τραύμα δεν εκρήγνυται θεαματικά· διαχέεται, μετατρέπεται σε σιωπή, σε απόσταση, σε μια αίσθηση ότι η γέφυρα με το παρελθόν έχει ραγίσει.

Αυτή η εμπειρία αφήνει βαθύ αποτύπωμα. Ο Μοιζές δεν επιστρέφει από το σχολείο ίδιος. Η απομάκρυνσή του από την οικογένεια -κυριολεκτική και συναισθηματική- είναι σταδιακή, αλλά αμετάκλητη. Το τραύμα δεν εκρήγνυται θεαματικά· διαχέεται, μετατρέπεται σε σιωπή, σε απόσταση, σε μια αίσθηση ότι η γέφυρα με το παρελθόν έχει ραγίσει. Ο συγγραφέας επιλέγει να μην εξαντλήσει την ένταση σε δραματικές κορυφώσεις· αντίθετα, αφήνει τα γεγονότα να κατακαθίσουν μέσα στους χαρακτήρες, να τους αλλάξουν αθόρυβα.

Ο χρόνος της αφήγησης

Η αφήγηση εκτείνεται χρονικά, επιτρέποντας στους ήρωες να μετακινηθούν, να δοκιμάσουν άλλες ζωές, να επιστρέψουν ή να αναγκαστούν να επιστρέψουν στον τόπο που τους σημάδεψε. Μια νέα κρίση, χρόνια αργότερα, λειτουργεί ως καταλύτης επανένωσης. Η επιστροφή στο χωριό δεν είναι νοσταλγική· είναι γεμάτη ένταση, παλιές πικρίες, μισοειπωμένες κατηγορίες. Το πατρικό σπίτι γίνεται χώρος αντιπαράθεσης, αλλά και αποκάλυψης: όσα είχαν αποσιωπηθεί βγαίνουν στην επιφάνεια, και η οικογενειακή ιστορία επαναγράφεται μέσα από διαφορετικές οπτικές.

Πολυφωνία

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του μυθιστορήματος είναι η πολυφωνία του. Ο Βιέιρα Ζούνιορ χειρίζεται τις αφηγηματικές φωνές με τρόπο που θυμίζει προφορική παράδοση: κάθε χαρακτήρας κουβαλά τη δική του εκδοχή των γεγονότων, τη δική του αλήθεια. Δεν υπάρχει μία, αδιαμφισβήτητη αφήγηση, υπάρχει ένα πλέγμα από μνήμες, παραλείψεις, παρερμηνείες. Αυτή η τεχνική δεν είναι απλώς αισθητική επιλογή, είναι πολιτική πράξη. Σε μια κοινωνία όπου οι φτωχοί και οι απόγονοι σκλάβων έχουν ιστορικά στερηθεί τη φωνή τους, το να αφηγούνται οι ίδιοι την ιστορία τους είναι πράξη διεκδίκησης.

Σε συμβολικό επίπεδο, η φωτιά παραπέμπει στη μνήμη -αυτό που πρέπει να διατηρηθεί ζωντανό-, αλλά και στον θυμό που σιγοκαίει κάτω από την επιφάνεια της φαινομενικής αποδοχής.

Ο πρωτότυπος τίτλος, Salvar o Fogo, περιέχει τη φωτιά και λειτουργεί ως κεντρικό σύμβολο. Η φωτιά στο βιβλίο είναι ταυτόχρονα στοιχείο καταστροφής και επιβίωσης. Είναι η φλόγα που ζεσταίνει, που επιτρέπει το μαγείρεμα, που συγκεντρώνει την οικογένεια γύρω της. Είναι όμως και η πυρκαγιά που απειλεί, που καταστρέφει καλλιέργειες, που λειτουργεί ως μέσο εκφοβισμού. Σε συμβολικό επίπεδο, η φωτιά παραπέμπει στη μνήμη -αυτό που πρέπει να διατηρηθεί ζωντανό-, αλλά και στον θυμό που σιγοκαίει κάτω από την επιφάνεια της φαινομενικής αποδοχής.

Οι εικόνες της γης

Η γραφή του Βιέιρα Ζούνιορ είναι πυκνή αλλά όχι εξεζητημένη. Υπάρχει μια ποιητικότητα που δεν επιδιώκει εντυπωσιασμούς· αναδύεται μέσα από τις εικόνες της γης, του νερού, του ιδρώτα, των σωμάτων που δουλεύουν. Οι περιγραφές του τοπίου δεν είναι διακοσμητικές, είναι τρόπος κατανόησης των χαρακτήρων. Η ξηρασία, οι πλημμύρες, η σκληρότητα του εδάφους αντανακλούν τις εσωτερικές τους καταστάσεις. Το φυσικό περιβάλλον δεν είναι φόντο, αλλά συμπρωταγωνιστής. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας σκιαγραφεί τη σχέση ανάμεσα στην προσωπική και τη συλλογική ευθύνη. Οι χαρακτήρες δεν είναι απλώς θύματα δομών· είναι και φορείς επιλογών, έστω περιορισμένων.

Η παρουσία της Εκκλησίας, των θεσμών, των μηχανισμών εξουσίας, δεν καταγγέλλεται με ρητορικές εξάρσεις· αποκαλύπτεται μέσα από τις συνέπειες που έχει στις ζωές των ηρώων.

Ο πατέρας, για παράδειγμα, δεν παρουσιάζεται ως μονοδιάστατη φιγούρα καταπιεσμένου αγρότη. Κουβαλά τις δικές του σιωπές, τις δικές του αποτυχίες, ίσως και μια αδυναμία να προστατεύσει τα παιδιά του από όσα γνώριζε ότι καραδοκούν. Η τρυφερότητα συνυπάρχει με την αμηχανία, η αγάπη με την ανικανότητα επικοινωνίας. Στο επίπεδο της κοινωνικής κριτικής, το μυθιστόρημα είναι αιχμηρό χωρίς να γίνεται διδακτικό. Η παρουσία της Εκκλησίας, των θεσμών, των μηχανισμών εξουσίας, δεν καταγγέλλεται με ρητορικές εξάρσεις· αποκαλύπτεται μέσα από τις συνέπειες που έχει στις ζωές των ηρώων. Η ανισότητα δεν περιγράφεται θεωρητικά· ενσαρκώνεται σε άδεια πιάτα, σε κουρασμένα σώματα, σε παιδιά που μαθαίνουν νωρίς τα όριά τους.

Συμφιλίωση

Ωστόσο, δεν είναι ένα μυθιστόρημα απόγνωσης. Υπάρχει μια επίμονη αναζήτηση συμφιλίωσης. Όχι με την αδικία, αλλά με το παρελθόν. Οι ήρωες καλούνται να αποφασίσουν τι θα κρατήσουν από την ιστορία τους και τι θα αφήσουν να σβήσει. Για ένα λογοτεχνικό τοπίο που συχνά αναζητά είτε την καθαρή πολιτική καταγγελία είτε την αποστειρωμένη αισθητική τελειότητα, το μυθιστόρημα του Βιέιρα Ζούνιορ προσφέρει μια τρίτη οδό: μια αφήγηση βαθιά ριζωμένη στον τόπο και την Ιστορία, αλλά ταυτόχρονα ανοιχτή στην πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων. Οι χαρακτήρες του δεν είναι σύμβολα· είναι αντιφατικοί, εύθραυστοι, ικανοί για λάθη και για γενναιοδωρία.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ριζοσπαστική πρόταση του βιβλίου: ότι η φωτιά που αξίζει να σωθεί δεν είναι εκείνη της οργής, αλλά εκείνη της αλληλεγγύης, της αφήγησης, της κοινής ανάσας.

Το μυθιστόρημα διαβάζεται ως οικογενειακό δράμα, ως κοινωνικό χρονικό, ως στοχασμός πάνω στη μνήμη. Πάνω απ’ όλα, όμως, διαβάζεται ως υπενθύμιση ότι ακόμη και στις πιο άνυδρες συνθήκες, κάτι επιμένει να καίει. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ριζοσπαστική πρόταση του βιβλίου: ότι η φωτιά που αξίζει να σωθεί δεν είναι εκείνη της οργής, αλλά εκείνη της αλληλεγγύης, της αφήγησης, της κοινής ανάσας. Η μεταφραστική δουλειά της Μαρίας Παπαδήμα δεν γίνεται να μην επαινεθεί για τον τρόπο που διαχειρίζεται το υλικό του συγγραφέα.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ιταμάρ Βιέιρα Ζούνιορ (Itamar Vieira Junior) γεννήθηκε το 1979 στο Σαλβαδόρ της πολιτείας Μπαΐα στη βορειοανατολική Βραζιλία. Σπούδασε Γεωγραφία και είναι κάτοχος διδακτορικού διπλώματος στις Εθνοτικές και Αφρικανικές σπουδές. Η έρευνά του επικεντρώθηκε στη διαμόρφωση των κοινοτήτων Κιλόμπος στην ενδοχώρα της βορειοανατολικής Βραζιλίας. Εργάστηκε για χρόνια στον κρατικό oργανισμό Incra, υπεύθυνο για τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις, τον αναδασμό γαιών και την αναδιανομή ιδιοκτησιών στη Βραζιλία.

Το 2018 κέρδισε το βραβείο Leya στην Πορτογαλία για το μυθιστόρημά του Στραβό αλέτρι (Torto Arado), το οποίο κυκλοφόρησε το 2019 και αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες εκδοτικές επιτυχίες των τελευταίων χρόνων. Έχει γράψει επίσης τις συλλογές διηγημάτων Dias (2012), A oração do carrasco (2017), Doramar ou a odisseia (2021), καθώς και το μυθιστόρημα Salvar o fogo (2023) που θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αίολος.