Από το Βυζάντιο, μέχρι τη σύγχρονη ελληνική και ευρωπαϊκή Ιστορία: Δώδεκα καλά βιβλία Ιστορίας που κυκλοφόρησαν τη χρονιά που τελειώνει.
Του Γιώργου Σιακαντάρη
Παρακολουθούμε εδώ πτυχές της ελληνικής ιστορίας μέσα από τις ιδιωτικές στιγμές Ελλήνων πολιτικών όπως ο Κωνσταντίνος Α΄και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Γιατί ποτέ δεν είχαν δίκιο οι δογματισμοί που διαχώριζαν το ιδιωτικό από το δημόσιο. Αλλά και ημερολόγια «απλών ανθρώπων» που έλαβαν μέρος στην μη εαμική αντίσταση. Αυτά τα βιβλία καθώς και η συγκλονιστική μαρτυρία του ελληνικού εβραϊσμού για τα δεινά που αντιμετώπισε κατά τη διάρκεια του Πολέμου αλλά και μετά από αυτόν στην επιστροφή του στην πατρίδα. Επίσης το χρονικό της κρίσης του 2010-2018 συν την μαρτυρία ενός πολωνού δημοσιογράφου ελληνικής καταγωγής, συνθέτουν την εικόνα μια υπέροχης ελληνικής ιστοριογραφικής διαδρομής. Δεν απουσιάζει όμως και η ιστορία του Βυζαντίου ως σημαντικό θεμέλιο τόσο της ελληνικής όσο και της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Δεν μπορούν όμως από τις ιστορικές μας στιγμές να απουσιάζει η Ευρώπη και η παγκοσμιότητα. Από τον σεισμό της Λισαβόνας και την «σύγκρουση» του Βολταίρου με τον Θεό μεταφερόμαστε στην Ευρώπη «της ισχύος» της περιόδου 1815-1914. Από αυτήν την πορεία μας δεν θα μπορούσε να απουσιάζει το τρένο που μετέφερε τον Λένιν στην καρδιά της επανάστασης. Μιας επανάστασης που γέννησε τον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά και την κομμουνιστική και την μετακομμουνιστική ανελευθερία.
1/ Michel Kaplan, Γιατί το Βυζάντιο; Μια Αυτοκρατορία έντεκα αιώνων (Μτφρ. Κατιάννα Μίχα, Μαρίζα Ντεκάστρο, εκδ. Μεταίχμιο)
Το Βυζάντιο δεν είναι ούτε ο καθαγιασμένος τόπος μιας καθ’ ημάς ανάγνωσή του ούτε όμως ένας σκοτεινός αιώνας όπως τον διαβάζουν κάποιοι στη Δύση. Ο διαπρεπής βυζαντινολόγος, που αφιέρωσε αυτό του το έργο στο ομώνυμο βιβλίο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, γράφει την ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας σε διάστημα 11 αιώνων. Η μελέτη του εντάσσει την ιστορία σε τέσσερα πεδία: την πολιτική, τη θρησκεία, τη γεωπολιτική και τον πολιτισμό. Δεν μένει όμως σ’ αυτό. Στο βεληνεκές της γλαφυρής του αφήγησης εμπίπτουν οι επιρροές της Αυτοκρατορίας στη διαμόρφωση της σύγχρονης Ευρώπης. Εξ’ ου και η επικαιρότητά του σήμερα σε τομείς όπως ο πολιτισμός, η τέχνη και η κρατική οργάνωση.
2/ Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, Τα γράμματα στην Πάολα. Τι μας λένε για τον Κωνσταντίνο Α' (Εκδ. Πατάκη)
Επειδή ιστορία δεν κάνουν μόνο οι πολιτικές πρακτικές ή ορθότερα επειδή πολλές φορές οι πολιτικές πρακτικές εξαρτώνται και από την προσωπική ζωή των δρώντων, ο πολύ καλός ιστορικός της περιόδου του ελληνικού διχασμού παρακολουθεί τις ερωτικές επιστολές του βασιλέα Κωνσταντίνου Α’ προς την ερωμένη του Πάολα. Μέσα από αυτές αποκαλύπτονται στοιχεία της προσωπικότητάς του, τα οποία σε πολλά σημεία διευκολύνουν τόσο την ανάγνωση των πολιτικών του ιδεών και φαντασιώσεων όσο και τη δομή της σκέψης του. Το προσωπικό αποκαλύπτει το δημόσιο, αρκεί να υπάρχει και η σοβαρή ιστορική πένα να διαχωρίσει το πολιτικά και εθνικά μείζον από το «κλειδαρότρυπα».
3/ Γιώργος Κ. Παππάς, Ημερολόγιον Πολέμου, Κατοχής, Απελευθερώσεως 1940-1944 (Εκδ. Πατάκη)
Ο Γιώργος Παππάς ασκούσε δικηγορία στη Γαλλία, όταν αποφάσισε να καταταχθεί στον Ελληνικό στρατό το 1940. Από το 1941 συμμετείχε ενεργά στην ίδρυση της αντιστασιακής οργάνωσης Εθνική Δράση. Το 1943 μέσω Τουρκίας και μετά από πολλές δυσκολίες διέφυγε στη Μέση Ανατολή, όπου πολεμά στο πλευρό των Συμμάχων. Μέσα σ’ αυτές τις δύσκολες συνθήκες βρίσκει τον χρόνο και τη διάθεση να κρατάει ένα ημερολόγιο που με μεθοδικό τρόπο καταγράφει τις εμπειρίες στον Πόλεμο του 1940-1941, την καθημερινότητα της Κατοχής όσο και τις πολεμικές δράσεις στη Μέση Ανατολή. Από τη μια τον εντυπωσιάζει «η περίεργη συμπεριφορά των Άγγλων απέναντι στους Έλληνες» και από την άλλη επιστρέφοντας στην Ελλάδα τον Σεπτέμβριο του 1944 έχει να αντιμετωπίσει την εχθρική συμπεριφορά του ΕΑΜ ως δήθεν αστός αγγλόφιλος.
4/ Λέων Α. Ναρ, Ξανά στη Σαλονίκη. Η μετέωρη επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο (1945- 1946) (Προλεγόμενα Στράτος Ν. Δορδανάς εκδ. Πόλις)
Πλέον έχει πολλαπλώς «αποκαλυφθεί» πως η αντιμετώπιση των Ελλήνων Εβραίων πριν και κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής δεν περιποιεί ιδιαίτερη τιμή σε πολλές πλευρές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Ο συγγραφέας αξιοποιώντας ένα ιδιαιτέρως πλούσιο αρχειακό υλικό αποδεικνύει πως κάτι ανάλογο, αν όχι και χειρότερο, ισχύει και με την περίπτωση των ελάχιστων διασωθέντων Ελληνοεβραίων που επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη αντιμετωπίζοντας τόσο την απροθυμία του ελληνικού κράτους να τους επανεντάξει όσο και την απροθυμία των μεσεγγυούχων να επιστρέψουν τις περιουσίες τους. Ο Ναρ δεν διστάζει να πει την αλήθεια, ακόμη κι αν αυτή εκθέτει πολλούς σε πολλά. Μια ιστορία απ’ αυτές που βοηθούν ένα έθνος να θεωρεί εθνικό ότι είναι αληθινό.
5/ Γιώργος Α. Λεονταρίτης, Ο Καραμανλής μού είπε (Εκδ. Καστανιώτη)
Πόθεν και γιατί προέκυψε η μεγάλη σύγκρουση Καραμανλή – Ανακτόρων το 1963 και ποιες πληγές άφησε αυτή τόσο στο κόμμα της ελληνικής Δεξιάς την ΕΡΕ, στη βασιλεία, αλλά και στο τότε πολιτικό σύστημα; Τα τραύματα και τις συγκρούσεις αυτής της περιόδου, η οποία οδήγησε στη δικτατορία παρακολουθεί ο πολύ γνωστός δημοσιογράφος Γιώργος Λεονταρίτης. Ο ίδιος ο Καραμανλής αφηγείται τα παρασκήνια της διαφωνίας του με το Στέμμα και αποκαλύπτει γιατί αποφάσισε να εγκαταλείψει τη χώρα. Αλλά ο συγγραφέας ανασύρει και τα αρχεία του γνωστού δημοσιογράφου και οργανικού διανοούμενου της τότε Δεξιάς Σάββα Κωνσταντόπουλου, ενώ παραθέτει και τις μαρτυρίες του Σπύρου Θεοτόκη, Παναγιώτη Κανελλόπουλου, Γεωργίου Ράλλη.
6/ Κώστας Χαινάς, Η χρεοκοπία της Ελλάδας, η Ευρώπη και το πολιτικό της σύστημα (Εκδ. i. Writer)
Διαβάζοντας αυτό το βιβλίο δεν μαθαίνουμε τί πάθαμε από τα μνημόνια, αλλά γιατί τα πάθαμε. Το πρώτο επίπεδο της ανάλυσής αφορά τη διαλεύκανση των αιτιών που μας οδήγησαν στην κρίση. Στο δεύτερο επίπεδο κατατίθενται προτάσεις για το χρέος, τη φορολογία, την ανάπτυξη. Ο συγγραφέας θεωρεί επιζήμια για τη χώρα την οποιαδήποτε μείωση του χρέους με πολιτικές αποφάσεις και επικίνδυνη παγίδα τον διαχωρισμό της Ευρώπης σε Βορά και Νότο. Ο Χαϊνάς δεν είναι απόλυτος στην κριτική του, ούτε καν σ’ αυτή που ασκεί στον ΣΥΡΙΖΑ. Προσπαθεί να βρίσκει παντού τις αιτίες των πολιτικών πρακτικών. Εκπροσωπεί μια πραγματικά φιλελεύθερη πνευματική στάση.
7/ Διονύσιος Στούρης, Ελλάδα: πικρά πορτοκάλια (Μτφρ. Αναστασία Χατζηγιαννίδη, εκδ. Χαραμάδα)
Ο συγγραφέας είναι πολωνός ρεπόρτερ και δημοσιογράφος με ελληνική καταγωγή, αλλά από τα γραφόμενά του έχει πολωνική συνείδηση. Ήρθε στην Ελλάδα τον «καιρό των αγανακτισμένων» για να καλύψει τα γεγονότα της περιόδου 2011-2012. Με σκωπτικό χιούμορ αλλά καθόλου με περιπαικτική διάθεση περιγράφει μια Ελλάδα, την οποία πολύ επιστήμονες παρουσιάζουν ως ένα φαινόμενο εξαιρεσιμότητας. Η αμηχανία του μπροστά σ’ αυτά που ακούσει αλλά και η διάσταση ανάμεσα σ’ αυτά που ακούει και σ’ αυτά που πίστευε ότι αποτελούσαν τα κίνητρα των «αγανακτισμένων» του επιτρέπει να παραδώσει ένα βιβλίο που δεν θα μπορούσε να γράψει ένας έλληνας, αλλά θα έπρεπε να μπορούσε. Τα πικρά πορτοκάλια, οι νεραντζιές στους ελληνικούς δρόμους, αποτελούν τη δική του μεταφορά για την συνάντησή του με την ελληνική καταγωγή του.
8/ Βολταίρος, Ποίημα για την καταστροφή της Λισαβόνας (Μτφρ. Μίλτος Φραγκόπουλος, εκδ. Πόλις)
Το πρωί της 1ης Νοεμβρίου 1755 η πρωτεύουσα της Πορτογαλίας Λισαβόνα χτυπήθηκε από την οργή του Εγκέλαδου. Στη συνέχεια ένα τσουνάµι καταβρόχθισε τα τρία τέταρτα του πληθυσμού της πόλης. Οι φυσικές καταστροφές αποτελούσαν πάντοτε σοβαρή πηγή προβληματισμού για τους φιλόσοφους όσον αφορά την πηγή του κακού. Πόσο μάλλον όταν μιλούμε για έναν φιλόσοφο όπως ο Βολταίρος. Αυτός ο σεισμός τού έδωσε την ευκαιρία να στρέψει τα βέλη του κατά δυο στόχων. Ο πρώτος ήταν η αντίληψη του Λάιμπνιτς για το ότι ζούμε σ’ ένα τέλειο κόσμο και ο δεύτερος κατά της Θείας Πρόνοιας η οποία, αν όντως υπήρχε, τότε δεν έπρεπε να υπάρχει το κακό στον κόσμο. Δίγλωσση έκδοση και σ’ εξαιρετικά ελληνικά η μετάφραση.
9/ Richard J. Evans, Η επιδίωξη της ισχύος. Ευρώπη 1815-1914 (Μτφρ. Ελένη Αστερίου, εκδ. Αλεξάνδρεια)
Ο Βρετανός ιστορικός, συγγραφέας της εκπληκτικής τριλογίας για το Γ’ Ράιχ, η οποία έχει εκδοθεί στα ελληνικά από τον ίδιο εκδοτικό, παρουσιάζει σαν κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ το πανόραμα της ευρωπαϊκής ιστορίας από την ήττα του Ναπολέοντα έως την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Γνωστή ως η Ωραία Εποχή, στην ουσία ήταν μια περίοδος που όλοι αγωνίζονται για την απόκτηση ισχύος: τα κράτη προσπαθούσαν να αποκτήσουν παγκόσμια ισχύ, οι κυβερνήσεις επιδίωκαν την ανεξέλεγκτη εξουσία, οι τραπεζίτες αναζητούσαν υψηλότερα κέρδη, οι δουλοπάροικοι αγωνίζονταν να ξεφύγουν από την εξουσία του γαιοκτήμονα και οι επαναστάτες ήθελαν να κυβερνήσουν κατακτώντας την εξουσία. Και ο Έβανς ξέρει να κάνει ακόμη πιο συναρπαστική την ιστορία.
10/ Catherine Merridale, Ο Λένιν στο τρένο (Μτφρ. Μιχάλης Λιαλιώτης, εκδ. Αλεξάνδρεια)
Η Ρωσική Επανάσταση έχει παρουσιαστεί και ως η «επανάσταση των τρένων». Η επιστροφή μέσω Γερμανίας του Λένιν στη Ρωσία, τον Μάρτιο του 1917 έγινε στο λεγόμενο «σφραγισμένο τρένο», αλλά και η διαφυγή του τον Αύγουστο στη Φινλανδία με ένα άλλο τρένο στο οποίο παρουσιάστηκε ως θερμαστής, ξυρισμένος και με περούκα. Η συγγραφέας παρακολουθεί όλες τις διαδικασίες και τις απίθανες και πιθανές κρίσεις για τους λόγους που οι γερμανοί επέτρεψαν να φύγει αυτό το τρένο από τη Γερμανία και να οδηγήσει τον Λένιν και μια μικρή ομάδα ομοϊδεατών του στο σταθμό Φιλανδίας του Πέτρογραντ. Εκεί που ο Λένιν έβγαλε τον πρώτο πύρινο λόγο του κατά της μετα-επαναστατικής κυβέρνησης του Κερένσκι. Συναρπαστική διαδρομή στις αφύλακτες γραμμές της απρόβλεπτης ιστορίας.
11/ John Lewis Gaddis, Ο Ψυχρός Πόλεμος. Οι συμφωνίες, οι συγκρούσεις, τα ψέματα, οι αλήθειες (Μτφρ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, εκδ. Παπαδόπουλος)
Ο πολύ γνωστός μελετητής της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου, παρακολουθεί με καθόλου ψυχρό τρόπο αυτή την περίοδο. Πως και για ποιους λόγους γεννήθηκε, ποιοι οι βασικοί δρώντες, ποια ήταν τα συμφέροντα τους. Ξύνει όμως τα πράγματα πίσω από την επιφάνεια τους για να αποδείξει πως η σύγκρουση δεν ήταν απλά γεωπολιτική, ούτε μόνο για το μοίρασμα του κόσμου μεταξύ των δυο κυρίαρχων συνασπισμών. ήταν και μια σύγκρουση ιδεών και αξιών ανάμεσα στη δημοκρατία και τον ολοκληρωτισμό. Χωρίς αυτό να σημαίνει πώς εν χρησιμοποίησαν αθέμιτα μέσα για την επικράτησή τους και οι δυο πόλοι.
12/ Timothy Snyder, Ο δρόμος προς την ανελευθερία. Ρωσία-Ευρώπη–Αμερική (Μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Παπαδόπουλος)
Η κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» φαινόταν να σφραγίζει ανεξίτηλα την επικράτηση της φιλελεύθερης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Τριάντα χρόνια αργότερα το μόνο που είναι ανεξίτηλο σε Ρωσία, Ευρώπη και Αμερική είναι η αμφισβήτηση του νικητή του 1989. Η αμφισβήτηση της δημοκρατίας. Αυταρχικοί και λαϊκιστές ηγέτες απειλούν σοβαρά ότι έχτισε ο μεταπολεμικός δυτικός κόσμος. O Σνάιντερ είναι απ’ αυτούς που στο φαινόμενο Τραμπ, στο Brexit, στην άνοδο της ακροδεξιάς, ακόμη και σ’ όσα συμβαίνουν στη Ρωσία του Πούτιν και στους πρώην δορυφόρους τω σοβιετικών «δημοκρατιών» αναζητεί βαθύτερες αιτίες, όπως οι ανασφάλειες και οι ανισότητες και όχι απλά την ανορθολογική σαγήνη του λαϊκισμού. Γράφοντας πως η μετα-αλήθεια είναι προ-φασισμός χαράσσει και το πλαίσιο του κινδύνου.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και διδάκτωρ κοινωνιολογίας.
Τελευταίο βιβλίο του, το δοκίμιο «Ζαν-Ζακ Ρουσσώ – Ο φιλοσόφος της πεφωτισμένης δημοκρατίας» (εκδ. Πόλις).
