Πού βρίσκονται οι ρίζες του αντισημιτισμού; Βιβλία και μελέτες που διερευνούν την εξέλιξη του αντισημιτισμού μέσα στα χρόνια

Κάποτε, το υπ’ αριθμόν δύο πρόσωπο στην εξουσία του Τρίτου Ράιχ, ο γνωστός Martin Bormann, είχε παρομοιάσει τους Εβραίους με τους πρώτους Χριστιανούς στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο Bormann δήλωσε μάλιστα ευθαρσώς πως οι Ρωμαίοι δικαίως αντιμετώπιζαν τους Χριστιανούς σαν «βαρβάρους» και τους καταδίωκαν μέχρι θανάτου. Αυτό, βέβαια, δεν εκπλήσσει κανέναν. Είναι γνωστός, λίγο-πολύ σε όλους μας, ο αντισημιτισμός του ναζισμού.

Λιγότερο γνωστές είναι, όμως, οι παλαιότερες εκφράσεις μίσους για τους Εβραίους. Αυτές είναι το θέμα διερεύνησης του μικρού και περιεκτικού δοκιμίου του Γάλλου συγγραφέα Pierre-André Taguieff. Ο αντισημιτισμός, μας λέει Taguieff, παραθέτοντας Hannah Arendt, διαφέρει απ’ το παραδοσιακό θρησκευτικό μίσος για τους εβραϊκούς πληθυσμούς. Ο αντισημιτισμός υπήρχε τόσο πριν από τον Χριστιανισμό όσο και μετά από αυτόν, οπόταν και απέκτησε ένα «επιστημονικό» προκάλυμμα. Πριν τον Χριστιανισμό, οι παγανιστικοί πληθυσμοί της Μεσογείου εξέφραζαν περιφρόνηση για καθετί το εβραϊκό.

Η δαιμονοποίηση του εβραϊκού στοιχείου

Ωστόσο, η δαιμονοποίηση του εβραϊκού στοιχείου είναι δημιούργημα του ευρωπαϊκού Μεσαίωνα, για να «εκκοσμικευθεί» στη συνέχεια από τον θρησκευτικό στον επιστημονικό χώρο. Ή μάλλον από τις δογματικά οριακές περιοχές του ενός στις περιθωριακές περιοχές του άλλου. Τοιουτοτρόπως, η κοσμική «πάλη των φυλών» αντικατέστησε τον θρησκευτικό ανταγωνισμό του χριστιανικού κόσμου. Η «χρυσή εποχή» του αντισημιτισμού ήταν από το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα μέχρι το μέσο του εικοστού.

Στην πραγματικότητα, μας λέει ο Taguieff, ο όρος «αντισημιτισμός» χρησιμοποιείται για να δηλώσει κατά κύριο λόγο το φυλετικό μίσος για τους Εβραίους, πάνω στην ψευδοεπιστημονική βάση της φυλετικής διαίρεσης και της υποτιθέμενης υπεροχής των «Αρίων» από τους «Σημίτες». Για τις προγενέστερες μορφές μίσους σε Εβραίους ταιριάζει καλύτερα η λέξη «ιουδαιοφοβία» (καίτοι δύσκολα αλλάζει ένας τόσο ευρέως καθιερωμένος όρος). Είναι γνωστό πως ο 18ος αιώνας δεν συνδέθηκε μονάχα με την άνοδο της επιστήμης και με τον Διαφωτισμό. Συνοδεύτηκε και από μια «επιστημονική» δικαιολόγηση του αντισημιτισμού και του κάθε μορφής ρατσισμού (π.χ. των λευκών για τους μαύρους).

Η περίπτωση του Καντ

Ας πάρουμε, στο πλαίσιο της μελέτης περίπτωσης, το βιβλιαράκι του Kant με τίτλο Παρατηρήσεις πάνω στο αίσθημα του ωραίου και του υπέροχου. Οι παρατηρήσεις που κάνει ο Kant στις σελίδες του αφορούν δύο συναισθήματα: το «ωραίο», δηλαδή η ευχαρίστηση που νιώθει κανείς όταν παρατηρεί κάτι ευχάριστο και χαριτωμένο, και το «υπέροχο», που είναι το δέος μπροστά σε κάτι το φοβερό. Ο Kant απαριθμεί παραδείγματα της καθημερινής ζωής και ξεχωρίζει το συναίσθημα με βάση τον εκάστοτε χαρακτήρα, συγκρίνοντάς το με τη συμπεριφορά των δύο φύλων.

Ο άνδρας προκαλεί δέος, σεβασμό και φόβο, ενώ η γυναίκα προκαλεί συμπάθεια, ευχαρίστηση και αγάπη. Εκεί οφείλεται η ικανότητα τη τελευταίας να τον «εκλεπτύνει» συναισθηματικά. Ο Kant συμπεραίνει ότι η λεπτή αίσθηση προδίδει ευγενή αισθήματα, συνδέοντας έτσι την αισθητική αντίληψη με μια ηθική θεώρηση των πραγμάτων. Υπογραμμίζει ακόμη πως η χρησιμοθηρία δεν συμβαδίζει με την πραγματική καλαισθησία, αλλά ούτε και με την ηθική συνείδηση.

Πέραν των συμβατικά στερεοτυπικών αντιλήψεών του για τα φύλα, ο Γερμανός φιλόσοφος συγκρίνει επίσης τους ευρωπαϊκούς λαούς ως προς τις ιδιότητες του χαρακτήρα, θεωρώντας τους ποιοτικά ανώτερους των υπολοίπων. Ο ευρωκεντρισμός είναι εύληπτος. Φανερός είναι παράλληλα και ο ρατσισμός του για τους μαύρους: «ο αποκρινόμενος ήταν μαύρος και ο λόγος του προφανώς μωρολόγημα», γράφει σ’ ένα σημείο.

Γενικά μιλώντας, για να γυρίσουμε ξανά στον Taguieff, οι κύριες αφηγήσεις που κατηγορούν τους Εβραίους, περιγράφοντάς τους σαν κάτι το εντελώς «δαιμονικό», είναι οι εξής επτά: το μίσος για το ανθρώπινο γένος, τα τελετουργικά εγκλήματα που αναπαριστούσαν τη σταύρωση του Ιησού Χριστού, τη (συνακόλουθη με την προηγούμενη) «θεοκτονία», την κατάρα της συνεχούς περιπλάνησης (μύθος του «περιπλανώμενου Ιουδαίου»), την ανέντιμη κερδοσκοπία, εβραϊκή συνωμοσία για την παγκόσμια κυριαρχία (εδώ έχουν θέση και τα διαβόητα πλαστά Πρωτόκολλα των σοφών της Σιών, που εμφανίσθηκαν στη Ρωσία το 1903), και τέλος, τον εβραϊκό «ρατσισμό».

Στους Μεσαιωνικούς Χρόνους, αρχής γενομένης με τον φόνο ενός δωδεκαετούς παιδιού στην Αγγλία το 1144, θ’ αποδοθεί κατ’ επανάληψιν στους Εβραίους η κατηγορία του «τελετουργικού εγκλήματος».

Ως προς τη δεύτερη, εξηγεί ο Taguieff, στους Μεσαιωνικούς Χρόνους, αρχής γενομένης με τον φόνο ενός δωδεκαετούς παιδιού στην Αγγλία το 1144, θ’ αποδοθεί κατ’ επανάληψιν στους Εβραίους η κατηγορία του «τελετουργικού εγκλήματος». Οι Εβραίοι, έλεγαν οι κατήγοροι, συνηθίζουν να θυσιάζουν ετησίως έναν άνθρωπο, κατά προτίμηση παιδί, με αποκεφαλισμό ή σταύρωση, για να συλλέξουν το αίμα του και να κατασκευάσουν μ’ αυτό τον άζυμο άρτο που καταναλώνουν στον εορτασμό του Πεσσάχ.

Ως προς την τελευταία, ο αντισημιτισμός σήμερα αποδίδεται και σε άλλες μορφές αντιεβραϊκής βίας, οι οποίες διατηρούν αποστάσεις από φυλετικές κατηγοριοποιήσεις και αντ’ αυτού μέμφονται για ρατσισμό τους ίδιους τους Εβραίους. Αυτό είναι ένα σημαντικό δεδομένο: η εβραιοφοβία δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με το παλιό μίσος για τους «σημίτες». Σημιτικοί λαοί θεωρούνται και οι Άραβες, αυτό όμως δεν έχει αποκλείσει την εμφάνιση αντιεβραϊκού μένους στον αραβικό χώρο. Διαφωτιστικό είναι να δούμε εδώ το βιβλίο του Γερμανού ιστορικού και πολιτικού επιστήμονα Matthias Küntzel, από τις εκδόσεις Τροπή.

Ο αραβικός κόσμος

Στον αραβικό κόσμο, σύμφωνα με τον Matthias Küntzel, το χρονικό σημείο καμπής για τη διάδοση της ιδέας μιας ισλαμικής jihad, ήταν η ήττα των Αράβων απ’ το Ισραήλ στον Πόλεμο των Έξι Ημερών (1967).

Ομολογουμένως, η βάση για την υποτιθέμενη φονική και πανίσχυρη δύναμη των Εβραίων προέρχεται από τον χριστιανικό πυρήνα της σταύρωσης του Ιησού Χριστού. Βάσει της συλλογιστικής αυτής, αφού οι Εβραίοι στάθηκαν ικανοί να τελέσουν ένα τέτοιο έγκλημα, πρέπει να είναι ικανοί για οποιοδήποτε άλλο. Αυτό εξηγεί ίσως το μίσος πολλών Χριστιανών, αλλά από πού πηγάζει το μίσος στην περίπτωση του Ισλάμ; Για ν’ απαντηθεί αυτό, πρέπει να δούμε την ιστορία.

Όταν ο Μωάμεθ, στα 622, κατέφυγε στη Μεδίνα, εκεί υπήρχαν τρεις εβραϊκές φυλές (Qurayza, Nadir, Qaynuqa) που αριθμούσαν γύρω στα 10.000 άτομα. Στην αρχή αυτοί αποτέλεσαν ευήκοα ώτα στο νέο θρησκευτικό μήνυμα, δύο χρόνια αργότερα όμως, ο Μωάμεθ, μετά από μια νίκη επί των κατοίκων της Μέκκας, θα δοκιμάσει να προσηλυτίσει με τη βία τους Qaynuqa, αυτοί θ’ αρνηθούν και θα τους εξορίσει όλους απ’ την πόλη.

Έναν χρόνο μετά, αυτή τη φορά μετά από ήττα του, ο Μωάμεθ θα κάνει το ίδιο ακριβώς στους Nadir. Δυστυχώς, αυτοί θα έχουν τη χειρότερη μοίρα: κατόπιν πολιορκίας της Μεδίνας από τη Μέκκα, το έτος 627, ο Μωάμεθ θα σκάψει τάφους στην αγορά της Μεδίνας και εκεί θα εκτελεσθούν (οι εκτελέσεις διήρκεσαν μιαν ολόκληρη μέρα) περίπου 600 έως 900 άνδρες με αποκεφαλισμό. Γυναίκες και παιδιά θα πουλιόνταν ως σκλάβοι σε Μεδίνα, Συρία και Νατζάντ. Εκ των υστέρων, λέει ο Küntzel, θα εμφανισθούν διάφορες παραδόσεις που θα δικαιολογούν τις παραπάνω πράξεις, με την αιτιολόγηση πως οι εβραϊκές ομάδες είχαν σκοτώσει έναν Μουσουλμάνο και ότι συμμαχήσει με τους Μεκκανούς εναντίον του Μωάμεθ. Τα γεγονότα αυτά έγιναν καθοριστικοί παράγοντες στο πώς αντιλαμβάνεται το Ισλάμ τους Εβραίους.

Βέβαια, σημειώνει ο Küntzel, η μουσουλμανική παράδοση έδινε κανονικά μικρή σημασία στο επεισόδιο της σφαγής των Εβραίων της Μεδίνας.

Πρώτον, το Κοράνι τους χαρακτηρίζει εχθρούς και τους τοποθετεί σχεδόν στο ίδιο επίπεδο με τους πολυθεϊστές. Βέβαια, σημειώνει ο Küntzel, η μουσουλμανική παράδοση έδινε κανονικά μικρή σημασία στο επεισόδιο της σφαγής των Εβραίων της Μεδίνας. Αυτό επρόκειτο ν’ αλλάξει ριζικά από την εποχή του Μεσοπολέμου, όταν του δόθηκε πλέον τόση έμφαση, που άγγιζε τα όρια μιας συμπαντικής διαμάχης του καλού με το απόλυτο κακό.

Δεύτερον, διάφοροι Μουσουλμάνοι ιεροκήρυκες έχουν επικαλεσθεί τη μεταχείριση των Εβραίων της Μεδίνας σαν ένα υπόδειγμα για το ποια πρέπει να είναι η πολιτική απέναντι στο κράτος του Ισραήλ. Τρίτον, η ευκολία με την οποία ο Μωάμεθ συνέτριψε τους Εβραίους, εδραίωσε μιαν εικόνα των «αδύναμων» και «καταγέλαστων» Εβραίων, που δεν αποτελούν σοβαρούς αντιπάλους αλλά τους αξίζει κυρίως περιφρόνηση. Αυτό το στερεότυπο διαλύθηκε στον αραβικό κόσμο στα 1967, όταν έλαβε χώρα η νίκη του ισραηλινού στρατού. Το σοκ λοιπόν ήταν άνευ προηγουμένου.

Στο βιβλίο του Küntzel αφιερώνεται ένα κρίσιμο κεφάλαιο στην οργάνωση Χαμάς

Στο βιβλίο του Küntzel αφιερώνεται ένα κρίσιμο κεφάλαιο στην οργάνωση Χαμάς, ενώ παρατίθενται και άλλες συγκλονιστικές πληροφορίες, όπως λόγου χάρη ότι ο Αιγύπτιος πρόεδρος Nasser δεν δίστασε ν’ αρνηθεί δημόσια το ιστορικό γεγονός του Ολοκαυτώματος και, αν και κοσμικός ηγέτης, να καταφύγει απροσδόκητα σε μια σκληρή ισλαμιστική ρητορική που υπάρχει μέχρι και σήμερα. Ο ισλαμισμός έγκειται στην απόρριψη του ορθολογισμού, την άρνηση του εκκοσμικευμένου κράτους, και τέλος, στην επιβολή της παγκόσμιας κυριαρχίας του Ισλάμ.

Ο Küntzel απορρίπτει τις οικονομιστικές ερμηνείες και διατείνεται ότι η ριζοσπαστικοποίηση του Ισλάμ είναι περισσότερο αιτία και λιγότερο αποτέλεσμα της φτώχειας των μουσουλμανικών κοινωνιών. Υπήρξαν διάφοροι που επιχείρησαν να μεταχειρισθούν τον ισλαμισμό προς όφελός τους. Πρώτη και καλύτερη η αμερικανική υπερδύναμη, η οποία στήριξε τον, άγνωστο τότε, Osama Bin Laden στον πόλεμο του Αφγανιστάν, και δεύτερον το Ισραήλ, το οποίο υποστήριξε αρχικά τη Χαμάς με σκοπό να υπονομεύσει το PLO. Όσοι συνεργάστηκαν με τον φανατισμό, λέει ο συγγραφέας, έλαβαν τελικά το μάθημά τους.

Ο Χίτλερ στη Μέση Ανατολή 

Οι αναγνώστες πιθανώς να ξαφνιαστούν όταν διαβάσουν ότι ένας σημαντικός λόγος για τον αραβικό αντισημιτισμό ήταν η προπαγάνδα του Hitler στη Μέση Ανατολή.

Λίγο μετά, η σιωνιστική μετανάστευση στην Παλαιστίνη προσέφερε έναν βολικό εχθρό και τροφοδότησε τη φαντασία των φονταμενταλιστών μ’ έναν φαντασιακό αμυντικό αγώνα. Το κεντρικό ισλαμικό σύμβολο που εκπροσωπεί η πόλη Ιερουσαλήμ καθαυτή, η θρησκευτική πεποίθηση πως η περιοχή της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι ο «οίκος του Ισλάμ», καθώς και το προηγούμενο των μαχών του εβδόμου αιώνα στη Μεδίνα, κατέστησαν το Ισραήλ κεντρικό φαντασιακό αντίμαχο. Ο Küntzel έχει επίγνωση ότι η εξήγηση που δίνει είναι αντιδημοφιλής:

«Αυτή η ερμηνευτική προσέγγιση δεν έχει καμιά σχέση με την πλατιά διαδεδομένη αντίληψη σύμφωνα με την οποία το αραβικό μίσος για τους Εβραίους τροφοδοτήθηκε και τροφοδοτείται κατά κύριο λόγο από τις συγκεκριμένες εμπειρίες όσον αφορά τον σιωνισμό ή την ισραηλινή πολιτική. Αντίθετα, αυτή υποθέτει ότι οι ισλαμιστές είναι πεπεισμένοι ότι η έμμονη ιδέα τους επιβεβαιώνεται ανεξάρτητα από το τι κάνει ή δεν κάνει ο σιωνισμός ή η ισραηλινή κυβέρνηση. Έτσι οι πραγματικές σιωνιστικές ενέργειες δεν υπήρξαν ποτέ πραγματικά σημαντικές για το μίσος των Αδελφών Μουσουλμάνων και του Μουφτή κατά των Εβραίων. Για την ακρίβεια οι ισλαμιστές παραμένουν εντελώς αδιάφοροι απέναντι στο πραγματικό Ισραήλ. Αυτοί δεν θέλουν να επηρεάσουν την κυβέρνηση και το λαό του με πολιτικές ενέργειες. Μόνο με μια φαντασιωτική μορφή, ως ενσάρκωση του καθαρού κακού, το εβραϊκό κράτος εκπληρώνει τη λειτουργία για την οποία αυτό είναι προορισμένο» (σελ. 153).

Αν αναλογισθεί κανείς τις σφοδρές αντι-αραβικές προεκτάσεις της ναζιστικής ιδεολογίας, παραξενεύει πως ο Hitler μίλησε εγκωμιαστικά για το Ισλάμ και τους Άραβες, λέγοντας πως οι Άραβες είναι εγγύτερα στο ναζιστικό πνεύμα παρά οι Γάλλοι, και ότι η μουσουλμανική θρησκεία, με τον πειθαρχημένο μιλιταρισμό της, του ήταν συμπαθής. Κι όμως, οι Άραβες στις κατεχόμενες περιοχές υπέστησαν πολλές φορές διωγμούς και θανατώσεις. Σήμερα, η Αίγυπτος (για την οποία έγινε λόγος παραπάνω) παραμένει η κατ’ εξοχήν χώρα δραστηριοποίησης των φανατικών ισλαμιστών. Ο λόγος είναι ότι όχι μονάχα ο Nasser, μα και ο Sadat, συνδέθηκαν στα πρώτα τους βήματα με το κίνημα των Αδελφών Μουσουλμάνων, του οποίου τον αντιεβραϊσμό αποδέχθηκαν ασμένως και το οποίο έμελλε αργότερα να «πνίξει» και τους ίδιους.

* Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.