«Για μένα, ο Ντίλαν» – Προσωπικό ημερολόγιο ενός συλλογικού πάθους

Ο Μέγιστος Τροβαδούρος και Νομπελίστας Μπομπ Ντύλαν κλείνει φέτος τα 84 και είναι πάντα δραστήριος και πολυπράγμων. Συνεχίζει τη θρυλική «The Never Ending Tour», την Ατέρμονη Περιοδεία, που άρχισε στις 7 Ιουνίου του 1988. Ακάματος, ο Ντύλαν καταπιάνεται επίσης με τη ζωγραφική και τη γλυπτική, καθώς και με την παραγωγή λίαν εκλεκτού ουίσκι. Στους κινηματογράφους προβάλλεται η ταινία «A Complete Uknown» του έμπειρου Τζέιμς Μάνγκολντ (James Allen Mangold, γεν. 16.12.1963), που είναι βασισμένη στο ομότιτλο βιβλίο του Ιλάιτζα Γουόλντ (Elijah Wald, γεν. 1959) και ιστορεί τα πρώτα τέσσερα χρόνια της σταδιοδρομίας του Ντύλαν, από την έλευσή του στη Νέα Υόρκη, το 1961, έως τη θυελλώδη εμφάνισή του στο Φολκ Φεστιβάλ του Νιούπορτ, στις 25 Ιουλίου του 1965. Προφανώς, η ταινία αποτέλεσε μιαν ευπρόσδεκτη αφορμή για να τιγκάρει ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη με βιβλία σχετικά με τον λατρεμένο μας Μπομπ, και να περάσει κάμποσα εικοσιετράωρα ο ιδιοκτήτης του διαβάζοντας, σημειώνοντας, αναπολώντας, και γράφοντας σχετικά με την δεξίωση του Ντύλαν στη χώρα μας. Βουαλά!

Κυριακή, 19.01.2025: Φιέστα με κρασάκι, μοσχαρόσουπα τονωτική και απανωτά βινύλια του Ντύλαν στο παλιό (αλλά πάντα αξιόπιστο) πικάπ. Στην Κυψέλη, που «ντυλανοκρατείται», ήδη από τον καιρό που ο αείμνηστος Χρήστος Βακαλόπουλος την αναγόρευε σε κέντρο του γνωστού κόσμου και σε πρωτεύουσα της ονειρικής υφής της πραγματικότητας. Η αδελφή μου, η ηθοποιός Λένα Μπαμπασάκη, απαγγέλλει στην ομήγυρη το ποίημα «Άσμα» του Λευτέρη Πούλιου:

«Η μηχανή σπάει τις πέτρες σαν κόκαλα μικρού παιδιού / κάποτε συντρίβει τα χέρια του χειριστή / πάντοτε ακολουθεί ένα νόμο / ο τραγουδιστής Ντύλαν που είχε μια κιθάρα και μια καλύβα / στον Αμαζόνιο / έφτυνε στο ποτάμι ακολουθώντας δικό του νόμο / για να χωθεί στα γρανάζια της μηχανής» (Λευτέρης Πούλιος, Ποιήματα, εκδ. Κέδρος).

Οι οικοδεσπότες μας, οι εικαστικοί καλλιτέχνες Ευφροσύνη Μυτιληναίου και Κώστας Τσώλης, εκθειάζουν το ζωγραφικό έργο του Νομπελίστα, που δεν είναι πολύ γνωστό στη χώρα μας.

Ο γράφων ομιλεί περιπαθώς για τον τόμο-φορητό μουσείο «Bob Dylan / Mixing Up The Medicine» που κυκλοφόρησε από τον οίκο Callawy, 608 σελίδων και βάρους 1.99580642 χιλιογράμμων, με πολύτιμο, ανέκδοτο έως τώρα, υλικό· με φωτογραφίες, δακτυλόγραφα, χειρόγραφα, σκίτσα και σχόλια, αντλημένα από τα αρχεία του Bob Dylan Center, άγνωστα έως σήμερα, ένα σεντούκι με τιμαλφή.

Αδημονούμε άπαντες για την προβολή του φιλμ «A Complete Uknown».

Κάποια μέρα του 1980: Κυκλοφορεί το βιβλίδιο Ο Πρώιμος Bob Dylan Κατά Προσέγγιση του αείζωου φίλου μου Γιάννη Τζώρτζη από τις θρυλικές Εκδόσεις μη Άμεσης Επανάστασης. Πρόκειται για μεταφράσεις τραγουδιών του Ντύλαν από την πρώτη του περίοδο. Ήδη από την εφηβεία μας στο Βόλο, ο Τζώρτζης και ο γράφων έχουμε καταπιαστεί με την ακρόαση των δίσκων του Μπομπ και τρώμε ατελείωτες ώρες αναλύοντας τη μουσική και, κυρίως, τους στίχους του. Το 1981, ο Τζώρτζης ολοκληρώνει τη συγγραφή του «πρώτου σημαντικού βιβλίο για το rock (από έλληνα συγγραφέα) που κυκλοφόρησε ποτέ στην Ελλάδα», όπως σημειώνει στο σπουδαίο άρθρο του «Bob Dylan: η ελληνική διάσταση» ο ακριβοδίκαια αυστηρός Φώντας Τρούσας. Πρόκειται για το Bob Dylan: ένα όχημα, το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Βασδέκη.

Δευτέρα, 05.12. 2016: Παίρνω στα χέρια μου, περιχαρής, το βιβλίο μου Το Φαινόμενο Bob Dylan. Έχω ολοκληρώσει τη συγγραφή του στις 10 Νοεμβρίου του 2016, 27 ημέρες μετά την ανακοίνωση ότι ο Ντύλαν έχει τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Μου είχε τηλεφωνήσει ο φίλος και ντυλαλόφρων εκδότης Νώντας Παπαγεωργίου, διακόπτοντας τους πανηγυρισμούς μου, και μου είχε πει: «Βάζω την ιδέα, βάζεις τη δουλειά; Μπορείς να γράψεις ένα βιβλίο για τον Ντύλαν σε πενήντα μέρες το πολύ;» Τον άφησα εμβρόντητο, και γελαστό φυσικά, διαβεβαιώνοντάς τον ότι θα το έχει σε λιγότερο από ένα μήνα. Ήταν ο πιο άυπνος μήνας στη ζωή μου (αν εξαιρέσουμε, δεόντως, του δύο μήνες του μέλιτος ύστερα από τον πρώτο, το 1980, και τον δεύτερο, το 1987, γάμο μου).

Το διακοσίων σελίδων βιβλίο, κοσμημένο με φωτογραφίες, ως επί το πλείστον πολαρόιντ, της Μαρίλης Ζάρκου από το προσωπικό μου Αρχείο Bob Dylan, κυκλοφόρησε από τον οίκο Μεταίχμιο του Νώντα, που ήδη είχε εκδώσει Το Λεύκωμα του Bob Dylan και το Bob Dylan — Η ζωή μου αμφότερα το 2005, μεταφρασμένα έξοχα από τη Χίλντα Παπαδημητρίου.

Δευτέρα, 20.01.2025: Ώρα δέκα πρωινή, καμιά δεκαριά φίλοι (ανάμεσά τους ο Γιάννης Ζουμπουλάκης, ο Άκης Καπράνος, η Χρυσούλα Παπαϊωάννου, ο Γιάννης Ραουζαίος, ο Γιὠργος Μουχταρίδης και η Έλλη Παπαδιαμάντη) χωνόμαστε στον κινηματογράφο Άστορ για τη δημοσιογραφική προβολή της ταινίας «A Complete Unknown» του Τζέιμς Μάνγκολντ.

Είναι κάτι θεσπέσιο το να βλέπεις ταινίες με την τσίμπλα στο μάτι, κι αν η ταινία έχει να κάνει με τον Ντύλαν είναι ακόμα πιο θεσπέσιο, ιδίως αν είναι καλή. Και ο παλιοσειράς ο Μάνγκολντ, συνεπικουρούμενος από ένα επιτελείο εκλεκτών συνεργατών, μας πρόσφερε μια πολύ καλή φιλμική περιδιάβαση στα πρώτα τέσσερα χρόνια της ντυλανικής εποποιίας, από τον ερχομό του πιτσιρικά Ρόμπερτ Άλεν Ζίμερμαν (γεν. 24 Μαΐου 1941) στη Νέα Υόρκη, το προσκύνημά του στον νοσηλευόμενο Γούντι Γκάθρυ και τη συνάντησή του με τον Πιτ Σίγκερ, τα πρώτα του βήματα και εν συνεχεία την καθιέρωσή του στη σκηνή της φολκ μουσικής, τον έρωτά του για τη Σούζι Ρότολο (στο φιλμ φέρει, κατόπιν απαιτήσεως του Ντύλαν να μην αναφέρεται το αληθινό της όνομα, το ονοματεπώνυμο Σιλβί Ρούσο), και τις πρώτες του τέσσερις δισκογραφικές εργασίες –«Bob Dylan» (1962), «The Freewheelin' Bob Dylan» (1963), «The Times They Are a-Changin'» (1964) και «Another Side of Bob Dylan» (1964)– για να φτάσουμε στο σωτήριον έτος 1965 και την εμπρηστική εμφάνιση του Μπομπ στο Φολκ Φεστιβάλ του Νιούπορτ, στις 25 Ιουλίου του 1965!

Κάποια μέρα του 1962: Είναι Αύγουστος, βρισκόμαστε στο Ανώτατο Δικαστήριο της Νέας Υόρκης, και ο νεαρός κύριος Ρόμπερτ Άλεν Ζίμερμαν αλλάζει επισήμως το όνομά του σε Μπομπ Ντύλαν.

Όπως συμβαίνει με σχετικά με κάμποσα άλλα γεγονότα της ζωής του, έχουν διατυπωθεί ένα σωρό εικασίες για τούτη την απόφαση (μεταξύ άλλων, ότι το εμπνεύστηκε από την ουαλική λέξη dylan που σημαίνει θαλασσοπαίδι!), ακόμα και ο ίδιος έχει δώσει κατά καιρούς συγκεχυμένες και αντιφατικές εκδοχές. Συμβαίνει η επικρατέστερη εικασία να είναι η αληθινή: ήταν ένας φόρος τιμής στον μεγάλο Ουαλό ποιητή Ντύλαν Τόμας, μιας και όπως αποκαλύπτει ο πρώτος έρωτας του τροβαδούρου, η Έκο Σταρ Χέλστρομ, ο Μπομπ κυκλοφορούσε παντού με έναν τόμο ποιημάτων του Ντύλαν Τόμας. Ήδη βλέπουμε τις χαμαιλεοντικές τάσεις που δέσποζαν, και δεσπόζουν, στον βίο και στην τέχνη του Νομπελίστα, την εξόχως δημιουργική μανία του να τα αλλάζει όλα την κρίσιμη στιγμή, να πειραματίζεται, να αναζητεί, να μη βολεύεται με τίποτα, σε τίποτα και για τίποτα.

Κι αυτό, το να μεταβαίνεις από το ένα ύφος στο άλλο, να ελίσσεσαι ανάμεσα στα στερεότυπα, το κατορθώνεις μονάχα εάν έχεις ακράδαντα θεμέλια. Και ο Ντύλαν είχε: το θησαυροφυλάκιο της Μουσικής, τη μελέτη της ιστορίας και της στρατηγικής (θαύμαζε και μελετούσε τόσο τον Θουκυδίδη όσο και τον Καρλ φον Κλαούζεβιτς), τη λατρεία της ελευθερίας τόσο στη ζωή όσο και στην έκφραση, τα νάματα του έρωτα και της φιλίας· και τον Βάρδο του Έιβον, τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ!

Τέλη του έτους 1980 & αρχές του έτους 2025: Διαβάζω, με αποσβολωμένο πάθος, το μυθιστόρημα Υπόθεση Μπεστ-Σέλλερ που έχει κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Υπό Σκέψη, ενός Σαλονικιού που λεγόταν Θωμάς ή Θανάσης, δεν θυμάμαι πια. Μόλις πέντε βιβλία έβγαλαν (όλα υπέροχα!) και χάθηκαν.

Ανάμεσα, λοιπόν, στα δύο του Τζακ Κέρουακ (Οι υπόγειοι και Πικ) και από ένα της Πατρίτσια Χάισμιθ (Ο ένοχος) και του Μπορίς Βιάν (Θα φτύσω στους τάφους σας), η Υπόθεση Μπεστ-Σέλλερ του αείμνηστου φίλου μας Χρήστου Βακαλόπουλου (1956-1993). Ξαναδιάβασα αυτό το εκπληκτικό συγγραφικό ντεμπούτο (το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδ. Εστία τώρα πια) πριν από καμιά δεκαριά μέρες, αλαλάζοντας από ενθουσιασμό για το πώς έγραφε ένας μόλις εικοσιτριάχρονος νεαρός, ίσως ο πιο ιδιοφυής άνθρωπος με τον οποίο συνδέθηκα στη ζωή μου.

Και, ω του θαύματος, πέφτω ξανά και ξανά πάνω στον Ντύλαν. Σημειώνω ότι ο Χρήστος είχε δημοσιεύσει, ήδη στις 16 Ιουλίου του 1978, στην εφημερίδα «Αυγή», ένα διαυγές και διεισδυτικό κείμενο για τον τροβαδούρο μας, με τον εύγλωττο τίτλο «Μπομπ Ντύλαν: Επιστροφή στο μέλλον», που καταλήγει ως εξής: «Ωστόσο, ο Ντύλαν υπήρξε, όπως υπήρξε και το ροκ. Ωστόσο, ο Ντύλαν θα υπάρξει όπως θα υπάρξει και το ροκ. Μέσα απ᾽ τα αποσπάσματα και τα κενά ενός χαμένου και κερδισμένου παρελθόντος, μια ολόκληρη μουσική αρνείται τη “θέση” της στο μουσείο της αναβίωσης των χαμένων μύθων ή την τοποθέτησή της στα ράφια των μελετητών και προετοιμάζει τις εξεγέρσεις που θα δονήσουν τις αυριανές μας αυταπάτες». Το κείμενο αυτό το βρίσκουμε τώρα στον τόμο Η ονειρική υφή της πραγματικότητας (εκδ. Εστία).

Στο μυθιστόρημα Υπόθεση Μπεστ-Σέλλερ, ο Χρήστος εγκωμιάζει τον δίσκο Slow Train Coming (1979), που χλευάστηκε από κάμποσους καραμπουζουκλήδες της επαναστατικής αγνότητας ως θρησκόληπτων τάσεων, εξηγεί ότι ο Ντύλαν δεν σώθηκε από τον Χριστό, αλλά από το ροκ εν ρολ και το ρυθμ εντ μπλουζ, και τέλος αναγορεύει τον Μπομπ στον μεγαλύτερο συγγραφέα του κόσμου (σ. 114)!

Μιλάει για το βιβλίο Tarantula (1971), άλλο ένα ακραίο πειραματικό εγχείρημα του Ντύλαν, ένα είδος μεταντανταϊστικού κολάζ λέξεων και φράσεων, επηρεασμένο από τις μεθόδους cut-up και fold-in του Ουίλιαμ Μπάροουζ. Η διορατικότητα του Βακαλόπουλου είναι θαυμαστή όσο και το χιούμορ του.

«Είναι το καλύτερο βιβλίο που έχει γραφτεί ποτέ, μόνο και μόνο γιατί έχει κάμποσες εκατοντάδες φορές τη λέξη και», γράφει ο Χρήστος. (σ. 113) «Είναι η συμφωνία του και. Όλα τα άλλα βιβλία αυτό κάνουν, προσπαθούν να κρύψουν το ότι είναι αναγκασμένα να περιέχουν τη λέξη και. Η Tarantula έχει το και σε περίοπτη θέση, το ξαναβάζει στο θρόνο του. Ο Ντύλαν είναι ο μεγαλύτερος συγγραφέας γιατί ανακάλυψε μια λέξη που όλοι είχαν ξεχάσει […] Είναι το πρώτο βιβλίο ρυθμ εντ μπλουζ, ίσως και το τελευταίο, γιατί οι λογοτέχνες δεν παίζουν καθόλου μουσική, διαβάζουν και γράφουν, τεμπελιάζουν άγρια την ίδια στιγμή που νομίζουν ότι σκίζονται στη δουλειά».

Παρασκευή, 24.01.2025: Γράφω για πολλοστή φορά σχετικά με τον Ντύλαν. Απλωμένα στο γραφείο μου βιβλία, βιογραφίες, λευκώματα. Ανάμεσά τους το έξοχο βιβλίο του Βύρωνα Κριτζά Bob Dylan — 100 Τραγούδια (εκδ. Πατάκη)· επίσης το Και το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας πηγαίνει στον… Bob Dylan που υπογράφει ο Δημήτριος Π. Νάσκος (εκδ. Δίαυλος).

Παίζω στο πικάπ τους δίσκους του. Το κεφάλι μου γίνεται ένα νάιτ-κλαμπ αναμνήσεων και συνειρμών. Πριν από μια εικοσαετία είχα μεταφράσει τον πρώτο τόμο με τους στίχους του όλους, από το Bob Dylan έως το The Basement Tapes. Το τριακοσίων ενενήντα σελίδων βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ιανός. Εντάξει, λοιπόν, βάλαμε το λιθαράκι μας κι εμείς. Ο Νομπελίστας κλείνει τον Μάιο τα 84· και είναι ακόμη στο δρόμο, σε περιοδείες, επί σκηνής, εντός του ροκ, εντός της τέχνης, εντός του μέλλοντός μας!

^＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική σύνθεση «Ωδή Κυψέλης» (εκδ. Ιωλκός).