Δέκα πρόσφατα βιβλία επαναδιαπραγματεύονται το Κυπριακό. Ποιοι πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα, πώς ανατράπηκε ο Μακάριος και πώς σχεδιάστηκε η παράνομη τουρκική εισβολή; Γιατί το πρόβλημα μοιάζει ανεπίλυτο; Εικόνα: Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Γ΄ και ο Γεώργιος Γρίβας.
Επιμέλεια: Book Press
Δέκα πρόσφατα βιβλία που εξετάζουν το Κυπριακό: Ποιοι ήταν οι αφανείς πρωταγωνιστές των γεγονότων, ποιος ο ρόλος της Χούντας και πώς ανατράπηκε ο Μακάριος; Πώς σχεδιάστηκε και πώς εκτυλίχθηκε η παράνομη τουρκική εισβολή; Γιατί το Κυπριακό φαίνεται να μην μπορεί να επιλυθεί και ποια είναι η στάση της Αριστεράς;
ΕΟΚΑ 1955-1959 – Ο αγώνας για την ένωση (μτφρ. Βασίλης Π. Αναστασόπουλος, εκδ. Γκοβόστη) του Andrew R. Noνο
Στο βιβλίο αυτό διερευνούνται οι αρχές, η στάση και η αποτυχία των Ελληνοκύπριων εθνικιστών να επιτύχουν την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Ο Andrew R. Novo πραγματεύεται τον αντιαποικιακό αγώνα στο πλαίσιο: του ανταγωνισμού μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς στην Κύπρο για τον έλεγχο της υπόθεσης της Ένωσης· της σύγκρουσης μεταξύ του ελληνοκυπριακού και τουρκοκυπριακού εθνικισμού στην Κύπρο· του ρόλου που διαδραμάτισαν η Τουρκία και η Ελλάδα εν μέσω του ένοπλου αγώνα στη νήσο· και των ανησυχιών της Βρετανικής Αυτοκρατορίας κατά τη διάρκεια της μείωσης της ισχύος της μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το ανά χείρας έργο εξετάζει τα θεμέλια της υπόθεσης της Ένωσης και το πώς αυτή εξελίχθηκε στην πράξη. Επίσης, υποστηρίζει ότι η στρατηγική μυωπία που χαρακτήριζε την ηγεσία του ενωτικού κινήματος αποτέλεσε τροχοπέδη για την ίδια την υπόθεση, καθόρισε την εξελικτική πορεία της και ήταν ο κύριος λόγος της αποτυχίας της.
Μακάριος – Οι μεγάλες αλήθειες (εκδ. Διόπτρα) του Γιώργου Παπαδόπουλου-Κυπραίου
Το βιβλίο αυτό είναι προϊόν προσωπικών εμπειριών, συνεντεύξεων, μαρτυριών, δημοσιευμάτων, αποδεσμευθέντων εγγράφων... Αναφέρεται στην περίοδο του αγώνα της ΕΟΚΑ, μέχρι την ανακήρυξη της Ανεξαρτησίας της Κύπρου τον Αύγουστο 1960, και στην κυρίαρχη μορφή αυτής της περιόδου, τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο.
Μεταξύ άλλων εξετάζονται: Ο αινιγματικός θάνατος της μητέρας του, η διαμονή του στη Μονή Κιτίου ως καλογεροπαίδι, οι θεολογικές σπουδές του στην Αθήνα και τη Βοστώνη. Η ανάδειξή του σε μητροπολίτη Κιτίου το 1948 και η εκλογή του ως αρχιεπισκόπου το 1950. Οι όρκοι για την Ένωση και η αλλαγή πλεύσης. Η εξορία του στις Σεϋχέλλες και ο εκβιασμός του από τον Τορναρίτη. Η άρνησή του να υπογράψει τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου και η ξαφνική μεταστροφή του το βράδυ της 18ης Φεβρουαρίου 1959. Η εκλογή του Μακαρίου στην Προεδρία της Δημοκρατίας.
Στόχος του βιβλίου είναι να παρουσιάσει την αλήθεια για τον ρόλο που έπαιξαν οι πρωταγωνιστές των γεγονότων σε Κύπρο και Ελλάδα, καθώς επίσης να αναδείξει τις καταστάσεις που προδιέγραψαν τις δυσάρεστες εξελίξεις.
Τρεις αριστερές (ΕΔΑ, ΚΚΕ, ΑΚΕΛ) και το κυπριακό ζήτημα (εκδ. Επίκεντρο) του Κυριάκου Ιακωβίδη
Η ΕΔΑ επιδίωξε στο κυπριακό ένα «θαύμα»: την επίτευξη λύσης μακριά από το πλαίσιο των δυτικών συμμάχων, την ώρα που ένα τέτοιο ενδεχόμενο ουδέποτε είχε εξεταστεί σοβαρά από κανέναν. Όμως η ΕΔΑ, περιμένοντας το θαύμα, χάρις στο κυπριακό και στα παράγωγά του (αντιαμερικανισμός, σοβιετοφιλία, ουδετεροφιλία) βγήκε από την πολιτική απομόνωση και κατάφερε το αδιανόητο: λίγα χρόνια μετά την ήττα της Αριστεράς στο Γράμμο εκλέχτηκε αξιωματική αντιπολίτευση. Πέτυχε, δηλαδή, το «θαύμα» περιμένοντας το «θαύμα».
Το βιβλίο αυτό δεν παρουσιάζει μια διθυραμβική ιστορία για το πώς η ΕΔΑ υποστήριξε τον κυπριακό αγώνα. Τουναντίον, αποκαλύπτει το πώς η ΕΔΑ, σε επίπεδο ηγεσίας, δεν στήριξε τον κυπριακό αγώνα (παρά το πλήθος των αντενδείξεων).
Το μελάνωμα της Κύπρου (εκδ. Επίκεντρο) του Βασίλη Κ. Φούσκα
Ένα βιβλίο καταπέλτης για τη διαχείριση του Κυπριακού από την ελλαδική πλευρά. Είναι οι μεγάλες σκιές, που κουβαλά η ελληνική ιστορία για την Κύπρο και το Κυπριακό. Είναι τα όσα κρύβονται βαθιά μέσα στις σκοτεινές «σήραγγες» της ιστορίας.
Το βιβλίο αναδεικνύει πτυχές που παραμένουν καλά κρυμμένες. Ο Βασίλης Φούσκας στέκεται απέναντι σε μια διαχρονική αφήγηση, βολική και με πολλά ερωτήματα να αιωρούνται. Μια αφήγηση που μόνο το κατεστημένο και τα μεγάλα συμφέροντα εξυπηρετεί.
Ο ρόλος του Καραμανλή και του Αβέρωφ είναι γνωστός, αλλά σκοπίμως δεν αναφέρεται, δεν αναδεικνύεται. Η καταστροφή της Κύπρου, ο βίαιος διαμελισμός της, είναι αποτέλεσμα των σχεδιασμών του ΝΑΤΟ, των ΗΠΑ, της Βρετανίας και της Τουρκίας. Σε αυτούς σχεδιασμούς συναίνεσε και το πολιτικό κατεστημένο της Αθήνας. Το έγκλημα ανέλαβε να διαπράξει η ξενοκίνητη χούντα και οι εκπρόσωποί της στην Κύπρο, η ΕΟΚΑ-Β. Πολλοί οι ένοχοι που δεν τιμωρήθηκαν ποτέ...
Το κυπριακό πρόβλημα (εκδ. Θεμέλιο) του Αλέξη Ηρακλείδη
Το βιβλίο αυτό έχει τρεις στόχους. Πρώτον, να παρουσιάσει τις κύριες πτυχές της ατέρμονης αυτής διένεξης για να φανεί πώς και γιατί το Κυπριακό περιπλεκόταν όλο και περισσότερο και έχει παραμείνει άλυτο, ενώ σε αρκετές ιστορικές στιγμές οι λογικές και δίκαιες λύσεις ήταν πρόδηλες. Δεύτερον, να δει με κριτική ματιά το εθνικό αφήγημα στην Ελλάδα και στην Κυπριακή Δημοκρατία, που περιορίζεται στην ωραιοποίηση και ηρωοποίηση του τι συνέβη στην Κύπρο σε ό,τι τους αναλογεί, με παράλληλη δαιμονοποίηση της Τουρκίας, των Τουρκοκυπρίων και του ξένου παράγοντα. Ο τρίτος στόχος είναι η διά της αυτογνωσίας και ενδοσκόπησης πιο νηφάλια εκτίμηση της κατάστασης.
Μόνο αν ρίξουμε άπλετο φως στο τι πραγματικά συνέβη στην Κύπρο και στο μέτρο που δεν διστάσουμε να εντοπίσουμε και τις βαριές ευθύνες εκάστης πλευράς για το τι έχει συμβεί, θα φανεί η περίμετρος της ειρηνικής και βιώσιμης λύσης και πώς αυτή μπορεί να πραγματοποιηθεί και έτσι το Κυπριακό Πρόβλημα θα πάψει πλέον να είναι συνώνυμο με την έννοια της άλυτης διένεξης.
Απόρρητα έγγραφα της ΚΥΠ για το Κυπριακό – Σχολιασμένα: Ιούλιος - Αύγουστος 1974 (εκδ. Μεταίχμιο) με εισαγωγή και σχόλια του Τάσου Σακελλαρόπουλου και εισαγωγή του Αλέξη Παπαχελά
Τον Νοέμβριο του 2024, με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από την τραγωδία της Κύπρου, η ΕΥΠ έδωσε στη δημοσιότητα 58 δελτία πληροφοριών που συνέταξαν τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974 τα στελέχη της τότε ΚΥΠ. Σε αυτά αποτυπώνονται το πραξικόπημα εναντίον του αρχιεπισκόπου Μακαρίου, που οργάνωσαν ο «αφανής» δικτάτορας Δημήτριος Ιωαννίδης και η συνωμοτική ομάδα του, ο εμφύλιος πόλεμος που ξέσπασε στο ελληνοκυπριακό πλαίσιο λόγω του πραξικοπήματος, η πυρετώδης πολεμική προετοιμασία από την πλευρά της Τουρκίας και οι δύο φάσεις της Επιχείρησης «Αττίλας».
Ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος σχολιάζει τις εκθέσεις της τότε ΚΥΠ, σε μια προσπάθεια να ερμηνεύσει τα γεγονότα που οδήγησαν στην απώλεια σχεδόν του 37% του νησιού και να ρίξει φως στην παροιμιώδη ολιγωρία και την εθελοτυφλία της χουντικής ηγεσίας απέναντι στη σαρωτική τουρκική εισβολή.
Μακάριος 1948-1959 – Η πολιτική ηγεμονία και η εξέλιξη προς τον αυταρχισμό (εκδ. Παπαζήση) του Μάριου Θρασυβούλου
«Η κυριαρχία του Μακαρίου όλο και προσεγγίζει το βοναπαρτιστικό παράδειγμα. Μέσα από τις μαζικές συνκεντρώσεις σε γήπεδα και σε ναούς, μέσα από τα διαγγέλματα, έχοντας στην ουσία την εν λευκώ στήριξη της κοινότητας και των πολιτικών εκπροσώπων της, την κατευθύνει όπως θέλει.
»Με το κύρος του αδιαμφισβήτητου πολιτικού και εκκλησιαστικού ηγέτη, με το θάμπος των ιερών του αμφίων, με τις καλογραμμένες προκάτ ομιλίες του που τις αποστηθίζει και τις λέει με τη βαθιά γοητευτική του φωνή, επιβάλλεται στην κοινότητα. Οι Ελληνοκύπριοι, αυταρχικά μαθημένοι και με άγνοια δημοκρατικών παραστάσεων, αποδέχονται την υποταγή στον εθνάρχη. Δεν το κάνουν κάτω από πίεση. Το κάνουν μέσα από την ανάγκη τους να εμπιστευτούν μια στιβαρή δύναμη, αφού δεν υπάρχει άλλη στιβαρή δύναμη να εμπιστευτούν». (Απόσπασμα από το κεφάλαιο «Η μονοκρατορία»)
Κυπριακό 1954-1974 – Στοχαστικές προσαρμογές και ο αιώνιος δηλιγιαννισμός (3η έκδοση) (εκδ. Παπαζήση) του Γιώργου Καλπαδάκη
«Το έργο του Γιώργου Καλπαδάκη εμπλουτίζει τη βιβλιογραφία πάνω στο κύριο ερώτημα που απασχολεί τη γενιά μας: πώς ο κυπριακός αγώνας, ο οποίος μπορούσε να προσφέρει ανάταση και προοπτική, τόσο για την Κύπρο όσο και για την Ελλάδα, μπήκε τελικά σε διαδρομή απωλειών και κρίσεων σε τοπικό κυπριακό επίπεδο, αλλά και στο ευρύτερο ελληνικό. Ο συγγραφέας φωτίζει μια ταραγμένη περίοδο με νέα κεφάλαια και μια νέα οπτική, πέρα από τις ιδεοληψίες και τις δογματικές απόψεις που περιβάλλουν την εποχή». (Τάκης Χατζηδημητρίου, Γραμματέας της Παγκύπριας Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας 1951-1952, ιδρυτικό στέλεχος της Ενιαίας Δημοκρατικής Ένωσης Κέντρου, από το οπισθόφυλλο της έκδοσης)
«Πρόκειται για μια σημαντική μελέτη η οποία συγκροτεί πληθώρα αρχειακών τεκμηρίων στο πλαίσιο μιας πρωτότυπης συνθετικής έρευνας. Ο Καλπαδάκης δείχνει με πειστικό τρόπο πώς ο εξοβελισμός πραγματιστικών φωνών σε κρίσιμες στιγμές -συχνά στο βωμό του κατά τον Γιώργο Θεοτοκά "αιώνιου δηληγιαννισμού"- υποδαύλισε τον υφέρποντα αναθεωρητισμό της γείτονος χώρας και συνέτεινε στην καταστροφική πορεία που ακολούθησε το κυπριακό μέχρι την παράνομη τουρκική εισβολή». (Νίκος Μουζέλης, Ομότιμος Καθηγητής London School of Economics and Political Science, από το οπισθόφυλλο της έκδοσης)
Κύπρος: Μια μακρά πορεία προδοσίας (1955-1974) (εκδ. Παπαζήση) του Μαρίνου Σιζόπουλου
Σε μια εποχή ασύμμετρων απειλών σε βάρος των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Κύπρου και της Ελλάδας από την επεκτατική πολιτική της Τουρκίας, η ιστορική αυτογνωσία είναι επιβεβλημένη αναγκαιότητα. Η σε βάθος αντικειμενική διερεύνηση των γεγονότων που οδήγησαν στην προδοσία του 1974, στο πραξικόπημα της χούντας των Αθηνών σε βάρος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και στην τουρκική κατάληψη του 37% του εδάφους της Κύπρου, αποσκοπεί στην ενημέρωση της νέας γενιάς, τον παραδειγματισμό και την αποφυγή διάπραξης των ίδιων ή παρόμοιων λαθών.
Η παρούσα έρευνα αρχίζει από το 1955 όταν οι Βρετανοί λόγω της έναρξης του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ ενέπλεξαν την Τουρκία ως ενδιαφερόμενο μέρος στο Κυπριακό και καταγράφει όλα τα σημαντικά γεγονότα τα οποία επακολούθησαν μέχρι και το 1974. Η συγγραφή του βιβλίου στηρίζεται σε στοιχεία τα οποία καταγράφτηκαν κατά τη διάρκεια των εργασιών της Επιτροπής για τον Φάκελο της Κύπρου της Κυπριακή Βουλής, της οποίας πρόεδρος ήταν ο συγγραφέας, από μεγάλο όγκο εγγράφων, αλλά και από καταθέσεις ατόμων τα οποία είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στα γεγονότα της επίμαχης περιόδου.
Το χρονικό της κυπριακής τραγωδίας (εκδ. Ψυχογιός) του Σωτήρη Ριζά
Η κρίση του Κυπριακού το 1974 είχε στην αφετηρία της το πραξικόπημα της δικτατορίας Ιωαννίδη εναντίον του αρχιεπισκόπου Μακαρίου στις 15 Ιουλίου. Αυτό έδωσε στην Τουρκία την ευκαιρία να πραγματοποιήσει την εισβολή που ακολούθησε. Ο Αττίλας Ι, στις 20 Ιουλίου, και ο Αττίλας ΙΙ, στις 14 Αυγούστου, σηματοδότησαν αυτό που έγινε αντιληπτό στην Ελλάδα και την Κύπρο ως η μεγαλύτερη εθνική καταστροφή μετά το 1922.
Η διεθνής κοινότητα δεν αναγνώρισε τουρκοκυπριακό κράτος, το οποίο αναγνωρίζει μόνο η Τουρκία αλλά η κατοχή απέκτησε μόνιμο χαρακτήρα. Η κρίση του 1974 είχε ωστόσο και μια θετική όψη, καθώς η εθνική καταστροφή στην Κύπρο σηματοδότησε ταυτόχρονα την κατάρρευση της δικτατορίας και τη Μεταπολίτευση, τη μετάβαση σε ένα νέο κοινοβουλευτικό σύστημα και την εδραίωση της πλέον λειτουργικής δημοκρατίας στη νεότερη ελληνική ιστορία.
