Παρόλο που αρκετά μελλοντολογικά έργα παρουσιάζουν δυστοπικές πραγματικότητες και εφιαλτικά σενάρια για την πορεία την ανθρωπότητας, σενάρια που δεν έχουν επιβεβαιωθεί προς το παρόν, ορισμένα βιβλία έχουν πράγματι καταφέρει να προβλέψουν, άλλα με μεγαλύτερη και άλλα με μικρότερη επιτυχία, γεγονότα που συνέβησαν πολλά χρόνια μετά από την έκδοσή τους. Μάλιστα, κάποια μυθιστορήματα του παρελθόντος προανήγγειλαν την εμφάνιση εφευρέσεων που σήμερα έχουν ενταχθεί στην καθημερινότητά μας, όπως η τηλεόραση, η πιστωτική κάρτα, καθώς και… το στρώμα νερού. Σε αυτό το αφιέρωμα, συγκεντρώσαμε δεκαέξι ιστορίες που πέτυχαν διάνα στις προβλέψεις τους. Στην κεντρική εικόνα, ο Ιούλιος Βερν [Jules Verne].
Επιμέλεια: Σόλωνας Παπαγεωργίου
Ο Τζορτζ Όργουελ έγραψε κάποτε: «Αν θέλετε μια εικόνα του μέλλοντος, φανταστείτε μια μπότα να πατάει το πρόσωπο ενός ανθρώπου για πάντα». («1984»)
Παρόλο που τα περισσότερα μελλοντολογικά έργα κάνουν εξίσου δυσοίωνες προβλέψεις, παρουσιάζοντας δυστοπικούς κόσμους από τους οποίους, φαινομενικά τουλάχιστον, απέχουμε πολύ σήμερα, κάποια βιβλία έχουν καταφέρει να προαναγγείλουν την έλευση εφευρέσεων που έχουν ενταχθεί πλέον στην καθημερινότητά μας, όπως η τηλεόραση, η πιστωτική κάρτα, καθώς και… το στρώμα νερού.
Σε αυτό το αφιέρωμα, συγκεντρώσαμε δεκαέξι ιστορίες που προέβλεψαν, άλλες με μεγαλύτερη, άλλες με μικρότερη επιτυχία, το μέλλον.
Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ (εκδ. Μοντέρνοι Καιροί, μτφρ. Τατιάνα Γαλάτουλα), του Τζόναθαν Σουίφτ
Όταν ο πρωταγωνιστής του σατυρικού μυθιστορήματος του Σουίφτ επισκέπτεται το ιπτάμενο νησί της Λαπούτα, ένα βασίλειο όπου ακμάζουν οι επιστήμες των μαθηματικών και της αστρονομίας, μαθαίνει από τους κατοίκους του πως γύρω από τον πλανήτη Άρη περιφέρονται δυο φεγγάρια.
Το βιβλίο γράφτηκε περισσότερα από εκατόν πενήντα χρόνια πριν από την ανακάλυψη του Φόβου και του Δείμου, των δυο δορυφόρων του Άρη. Εντέλει, αποδείχθηκε πως ο Σουίφτ είχε περιγράψει με αρκετή ακρίβεια τις τροχιές των φεγγαριών, οπότε, τιμής ένεκεν, οι ερευνητές έδωσαν το όνομά του σε έναν κρατήρα του Δείμου.
Φρανκενστάιν (εκδ. Ψυχογίος, μτφρ. Κατερίνα Σχινά), της Μαίρης Σέλεϊ
Παρόλο που, στο μυθιστόρημα της Μαίρης Σέλεϊ, η διαδικασία με την οποία ο Βίκτωρ Φρανκενστάιν δημιουργεί το τέρας δεν περιγράφεται με μεγάλη ακρίβεια -ο αναγνώστης μαθαίνει πως ο πρωτοπόρος γιατρός χρησιμοποίησε κλεμμένα ανθρώπινα οστά, καθώς και υλικά από την αίθουσα ανατομίας και το σφαγείο της περιοχής του-, το έργο έχει συσχετιστεί με τις μεταμοσχεύσεις οργάνων, κυρίως χάρη στις δημοφιλείς κινηματογραφικές διασκευές που κυκλοφόρησαν αργότερα και που απεικονίζουν τη γέννηση του τέρατος πιο αναλυτικά.
Σε κάθε περίπτωση, το όνομα του χαρακτήρα της Σέλεϊ συνδέθηκε με την πρώτη επιτυχημένη μεταμόσχευση καρδιάς -θρυλείται πως ο ασθενής, μόλις ανέκτησε τις αισθήσεις του, δήλωσε πως ήταν ο «νέος Φρανκενστάιν»-, με τη ρηξικέλευθη μεταμόσχευση του παγκρέατος ενός αρουραίου σε ένα ποντίκι, για τη θεραπεία του διαβήτη του ποντικού, με ένα πείραμα στην Ιατρική Σχολή του Γέιλ, όπου οι ερευνητές κατάφεραν να επαναφέρουν κάποιες λειτουργίες των νεκρών κυττάρων με τη χρήση ενός υγρού, και με διάφορες ακόμα επιτεύξεις της ιατρικής και της βιοτεχνολογίας.
Η αφήγηση του Άρθουρ Γκόρντον Πιμ από το Ναντάκετ (εκδ. Gutenberg, μτφρ. Πολύκαρπος Πολυκάρπου), του Έντγκαρ Άλαν Πόε
Στο μοναδικό μακροσκελές πεζογράφημα του Πόε, το πλήρωμα ενός φαλαινοθηρικού χάνει όλες τις προμήθειές του εξαιτίας μιας καταιγίδας, και τα μέλη του αναγκάζονται να ρίξουν κλήρο για να αποφασίσουν ποιος θα φαγωθεί, ώστε να επιβιώσουν οι υπόλοιποι. Ο ναύτης Ρίτσαρντ Πάρκερ, ο οποίος είχε προτείνει να διευθετηθεί το θέμα με αυτόν τον τρόπο, καταλήγει να θυσιάζεται.
Ο Πόε δεν προέβλεψε την εφεύρεση κάποιου πλοίου ή την ανακάλυψη ενός νησιού. Αντιθέτως, το μυθιστόρημά του έμελλε να συνδεθεί με ένα πολύ μακάβριο περιστατικό: αρκετές δεκαετίες μετά από την κυκλοφορία του βιβλίου, οι τρεις πρώην επιβάτες του βυθισμένου γιότ Μινιονέτ, οι οποίοι βρίσκονταν σε μια σωσίβια λέμβο στην ανοιχτή θάλασσα, σκότωσαν και έφαγαν τον συνεπιβάτη τους, τον νεαρό θαλαμηπόλο Ρίτσαρντ Πάρκερ, έχοντας ξεμείνει από τρόφιμα.
Από τη Γη στη Σελήνη (εκδ. Παπαδόπουλος, μτφρ. Αργυρώ Πιπίνη), του Ιουλίου Βερν
Το μυθιστόρημα του Ιουλίου Βερν προανήγγειλε τη δημιουργία των ηλιακών ιστιοφόρων, τα οποία κινούνται χάρη στα φωτόνια που πέφτουν πάνω στο ιστίο τους. Ο Ίκαρος, το πρώτο τέτοιο ιστιοφόρο, τέθηκε σε τροχιά το 2010.
«Κάποια μέρα, θα καταφέρουμε να κινούμαστε με ταχύτητες πολύ μεγαλύτερες από αυτές των πλανητών και του βλήματος, και ο μηχανικός παράγοντας θα είναι το φως ή ο ηλεκτρισμός… Κάποια μέρα, θα ταξιδέψουμε στο φεγγάρι, στους πλανήτες και στα άστρα», γράφει ο Βερν. Πρόκειται για την πρώτη δημοσιευμένη αναφορά στην ικανότητα του φωτός να κινεί σκάφη στο διάστημα.
Είκοσι χιλιάδες λεύγες κάτω από τη θάλασσα (εκδ. Ζαχαρόπουλος Σ. Ι., μτφρ. Έλλη Αγγέλου), του Ιουλίου Βερν
Παρόλο που ο χημικός μηχανικός και συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Θίοντορ Λ. Τόμας είχε δηλώσει:
Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα «δεν έκανε ούτε μία έγκυρη πρόβλεψη» για το μέλλον, στην πραγματικότητα, ο Ναυτίλος του Βερν είναι το πρώτο υποβρύχιο σκάφος που βασίζεται στον ηλεκτρισμό για να λειτουργήσει.
Κοιτώντας το παρελθόν (εκδ. Μέδουσα, μτφρ. Ανδρέας Αποστολίδης), του Έντουαρντ Μπέλλαμυ
Ο πρωταγωνιστής του Μπέλλαμυ βυθίζεται σε βαθύ ύπνο το έτος 1887, και ξυπνά εκατόν δεκατρία χρόνια αργότερα, το έτος 2000, σε μια ουτοπική εκδοχή της Αμερικής, στην οποία έχουν εξαλειφθεί η φτώχια, η πείνα και οι ανισότητες.
Ανάμεσα στις καινοτόμες εφευρέσεις που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι του μέλλοντος βρίσκονται και οι πιστωτικές κάρτες: το βιβλίο προέβλεψε την εμφάνισή τους εξήντα τρία χρόνια προτού κυκλοφορήσουν.
Η μηχανή σταματά (εκδ. Οκτώ, μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος), του Ε. Μ. Φόρστερ
Η νουβέλα του Φόρστερ παρουσιάζει ένα μέλλον όπου οι άνθρωποι ζουν και εργάζονται σε μικρά δωμάτια υπογείως, απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλον, και επικοινωνούν μεταξύ τους με ηλεκτρονικά μέσα, καθώς αποστρέφονται τη διαπροσωπική επαφή.
«Πριν από την άνοδο του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, δεν πιστεύω πως θεωρούσε κανείς τη νουβέλα του Φόρστερ προφητική. Όταν άρχισα να διδάσκω το βιβλίο στους φοιτητές μου, πριν από πέντε χρόνια, τους είπα, μη αστειευόμενος: ‘’Ζούμε στον εφιάλτη που ονειρεύεται ο Φόρστερ στην Κόλαση’’.
Σ’ έναν κόσμο όπου οι επαφές γίνονται μέσω Zoom, η πρόβλεψη του Φόρστερ επιβεβαιώνεται ακόμα περισσότερο», είχε δηλώσει ο ακαδημαϊκός Κένεθ Σνάιερ.
The world set free, του Χ. Τζ. Γουέλς
Στις ιστορίες του, ο Γουέλς προανήγγειλε τη δημιουργία των τανκς, των αεροσκαφών και της δορυφορικής τηλεόρασης, μεταξύ άλλων. Στο The world set free αναφέρονται για πρώτη φορά στην Ιστορία οι ατομικές βόμβες - βέβαια, ο Γουέλς δεν κατάφερε να προβλέψει πλήρως το πόσο καταστροφικές έμελλε να είναι στην πραγματικότητα.
Αξίζει να αναφερθεί πως, σε αντίθεση με τα περισσότερα έργα που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για το πυρηνικό ολοκαύτωμα, σε αυτό το μυθιστόρημα η ανθρωπότητα δεν αφανίζεται, καθώς οι ηγέτες των κρατών εντέλει συνετίζονται, και δημιουργούν, αξιοποιώντας την πυρηνική ενέργεια, μια ουτοπική κοινωνία, όπου «η πλειονότητα του πληθυσμού ασχολείται με τις τέχνες».
Θαυμαστός καινούριος κόσμος (εκδ. Μέδουσα, μτφρ. Ανδρέας Αποστολίδης), του Άλντους Χάξλεϋ
Ο κόσμος που επινόησε ο Χάξλεϋ είναι μια τρομαχτική δυστοπία στην οποία οι καταπιεσμένοι δεν μπορούν να συνειδητοποιήσουν πως πράγματι καταπιέζονται. Οι άνθρωποι συνεχώς καταναλώνουν, κανείς δεν μελετά την Ιστορία, και όλοι είναι χαρούμενοι εφόσον παραμένουν μονίμως ναρκωμένοι, εξαιτίας ενός μυστηριώδους, παραισθησιογόνου αντικαταθλιπτικού.
Το βιβλίο προέβλεψε την αυξημένη χρήση των ψυχοφαρμάκων, αλλά και την ανάπτυξη της τεχνολογίας της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και της γενετικής μηχανικής.
1984 (εκδ. Μεταίχμιο, μτφρ. Κατερίνα Σχινά), του Τζορτζ Όργουελ
Πολλοί μελετητές, όπως ο ακαδημαϊκός Νιλ Πόστμαν, έχουν υποστηρίξει πως ο Χάξλεϋ προέβλεψε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις παθογένειες των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών από τον Όργουελ.
Πράγματι, ο Όργουελ έγραψε το, κλασικό πλέον, μυθιστόρημά του περισσότερο για να μιλήσει, αλληγορικά, για τον ολοκληρωτισμό της σταλινικής Σοβιετικής Ένωσης, και όχι για να παρουσιάσει κάποια προφητεία για το μέλλον.
Βέβαια, εντέλει πέτυχε διάνα σε πολλές από τις προβλέψεις του: μας προειδοποίησε για το καθεστώς συνεχούς παρακολούθησης, υπό το οποίο ζούμε πλέον εξαιτίας του διαδικτύου, για τους κινδύνους της παραποίησης της Ιστορίας, για τη λογοκρισία και την απροειδοποίητη διαγραφή προσωπικών δεδομένων από τις ψηφιακές πλατφόρμες με βάση τη, συχνά ανυπόστατη, κατηγορία της παραβίασης των όρων της κοινότητας.
Επιπλέον, στο 1984, εμφανίζεται μια μηχανή που έχει την ικανότητα να παράγει λογοτεχνία και μουσική, όπως συμβαίνει στις μέρες μας με τις εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Θεμέλιο (εκδ. Anubis, μτφρ. Βασίλης Αθανασιάδης), του Ισαάκ Ασίμωφ
Η γνωστή τριλογία του Ασίμωφ προέβλεψε την εμφάνιση της επιστήμης της Ψυχοϊστορίας. Στον μυθοπλαστικό κόσμο του Θεμελίου, η Ψυχοϊστορία συνδυάζει δεδομένα από τα πεδία της Στατιστικής, της Ιστορίας και της Κοινωνιολογίας, για να προβλέψει την άνοδο και την κατάρρευση πολιτισμών.
Στην πραγματικότητα, το αντικείμενο της Ψυχοϊστορίας είναι η εξέταση του ιστορικού παρελθόντος με τη χρήση των εργαλείων της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης. Πρόκειται για έναν κλάδο που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του ’70. Η εγκυρότητα των θεωριών του αμφισβητείται αρκετά προς το παρόν.
Φαρενάιτ 451 (εκδ. Άγρα, μτφρ. Βασίλης Δουβίτσας), του Ρέι Μπράντμπερι
Το μυθιστόρημα του Μπράντμπερι παρουσιάζει μια μελλοντική πραγματικότητα όπου η ανάγνωση βιβλίων είναι παράνομη. Στη δυστοπία αυτή, ένα επίλεκτο σώμα, οι πυροδότες, εντοπίζει και καίει όσα λογοτεχνικά έργα έχουν απομείνει.
Το Φαρενάιτ 451 παραμένει τρομαχτικά επίκαιρο, εφόσον διανύουμε μια εποχή στην οποία οι απόπειρες λογοκρισίας αυξάνονται ραγδαία - όπως έχει σημειώσει και ο Σαλμάν Ρούσντι, ακόμα και στη Δύση, η ελευθερία της έκφρασης απειλείται, με τις απαγορεύσεις βιβλίων να έχουν ξεπεράσει κάθε προηγούμενο.
Βέβαια, το βιβλίο του Μπράντμπερι μπορεί να χαρακτηριστεί προφητικό και για διάφορους άλλους λόγους, εφόσον προέβλεψε τη χρήση των ακουστικών Bluetooth, των τηλεοράσεων με επίπεδη οθόνη, καθώς και των ATM.
Ξένος σε ξένη χώρα (εκδ. Αίολος, μτφρ. Βασίλης Καλλιπολίτης), του Ρόμπερτ Χάινλαϊν
Πρωταγωνιστής του μελλοντολογικού μυθιστορήματος του Χάινλαϊν είναι ο Βάλνταϊν Μάικλ Σμιθ, ένας άνθρωπος που μεγάλωσε στον Άρη και απέκτησε παραψυχικές δυνάμεις, αφού εκπαιδεύτηκε από τους κατοίκους του κόκκινου πλανήτη. Ο Σμιθ επιστρέφει στη Γη μετά από τη λήξη του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου, και ιδρύει τη δική του θρησκεία, αποκτώντας πολλούς ακολούθους, καθώς και αρκετούς εχθρούς.
Ίσως, στο μέλλον, αποδειχθεί πως το βιβλίο προέβλεψε το ταξίδι του ανθρώπου στον Άρη, ή τον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέχρι στιγμής, όμως, το Ξένος σε ξένη χώρα έχει καταφέρει να προβλέψει την εμφάνιση των στρωμάτων νερού.
Μάλιστα, επτά χρόνια μετά από την κυκλοφορία του μυθιστορήματος, η αίτηση του δημιουργού του πρώτου στρώματος νερού για την κατοχύρωση της πατέντας απορρίφθηκε, καθώς θεωρήθηκε πως το αντικείμενο είχε ήδη περιγραφθεί επαρκώς από τον Χάινλαϊν.
Γυρίστε τον γαλαξία με οτοστόπ (εκδ. Μίνωας, μτφρ. Δημήτρης Αρβανίτης), του Ντάγκλας Άνταμς
Στο πρώτο μέρος της επιτυχημένης σειράς του Ντάγκλας Άνταμς, ο πλανήτης Γη καταστρέφεται από την εξωγήινη φυλή των γραφειοκρατών Βόγκον, μα ένας άνθρωπος ονόματι Άρθουρ Ντεντ καταφέρει να επιβιώσει από τον αφανισμό κάνοντας οτοστόπ και επιβαίνοντας σε ένα διαστημόπλοιο.
Ο Ντεντ ταξιδεύει στον γαλαξία, συναντά εξωγήινους και μαθαίνει την απάντηση στην Ύψιστη Ερώτηση για τη Ζωή, το Σύμπαν και τα Πάντα. Για να καταφέρει να επικοινωνήσει με τους υπόλοιπους περιηγητές του διαστήματος, χρησιμοποιεί το θαυματουργό Ψάρι της Βαβέλ, ένα παράσιτο που, μόλις εισαχθεί στο αυτί του ξενιστή του, μεταφράζει αυτόματα την ομιλία κάθε οργανισμού.
Είκοσι χρόνια μετά από την κυκλοφορία του βιβλίου, οι δημιουργοί του πρώτου δωρεάν διαδικτυακού μεταφραστή ονόμασαν το πρόγραμμά τους Ψάρι της Βαβέλ, αποτίνοντας φόρο τιμής στον Ντάγκλας Άνταμς. Σήμερα, υπάρχουν εφαρμογές που μεταφράζουν στη στιγμή τον λόγο κάθε ανθρώπου, και είναι πολύ χρήσιμες για τα ταξίδια σε ξένες χώρες.
Τα μάτια του σκότους (εκδ. Ψυχογιός, μτφρ. Μαρία - Ρόζα Τραϊκόγλου), του Ντιν Κουντζ
Ο Κουντζ δεν κατάφερε να προβλέψει επακριβώς την Πανδημία του Covid-19, όμως έπεσε αρκετά κοντά: Τα μάτια του σκότους διαδραματίζονται στο έτος 2020 και αναφέρονται στη δημιουργία ενός εξαιρετικά θανατηφόρου και μεταδοτικού ιού με την ονομασία Γουχάν-400.
Παρόλο που τα συμπτώματα της ασθένειας που περιγράφει ο Κουντζ διαφέρουν αρκετά από τα συμπτώματα της λοίμωξης από τον κορωνοϊό, το βιβλίο, το οποίο γράφτηκε το 1981, εκτυλίσσεται στη χρονιά που ξεκίνησε η πανδημία και επίσης, συνδέει την ανάπτυξη του ιού με την πόλη της Γουχάν, στην οποία καταγράφτηκε το πρώτο κρούσμα το 2019.
Αξίζει να αναφερθεί πως στην αρχική έκδοση του βιβλίου, ο ιός δεν είναι ένα όπλο της Κίνας, αλλά της Σοβιετικής Ένωσης, και φέρει την ονομασία Γκόρκι-400. Οι επιμελητές των επόμενων εκδόσεων άλλαξαν κάποια στοιχεία για την προέλευσή του, μετά από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Νευρομάντης (εκδ. Αίολος, μτφρ. Δημήτρης Σταματιάδης), του Ουίλιαμ Γκίμπσον
Το μυθιστορηματικό ντεμπούτο του Γκίμπσον είναι το πρώτο έργο που τιμήθηκε και με τα τρία σπουδαία βραβεία για το είδος της επιστημονικής φαντασίας: τα βραβεία Νέμπιουλα, Χιούγκο και Φίλιπ Κ. Ντικ. Ο κεντρικός ήρωας, ο Κέις, ένας κλέφτης πληροφοριών, αναλαμβάνει να διεισδύσει στον Κυβερνοχώρο, για να ανακαλύψει τα μυστικά δυο προηγμένων προγραμμάτων τεχνητής νοημοσύνης.
Μεταξύ άλλων, ο Νευρομάντης προέβλεψε την εικονική πραγματικότητα, τον κυβερνοχώρο και την εμφάνιση των χάκερς.
