Για τα βιβλία των Κορνήλιου Καστοριάδη «Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού», και Νίκου Γιαννίκα & Νίκου Ν. Μάλλιαρη «Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά» (εκδ. Μάγμα, αμφότερα).
Γράφει ο Νίκος Γουσγούνης
Η ταυτόχρονη κυκλοφορία των βιβλίων από τις εκδόσεις Μάγμα Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού – Συνεντεύξεις και διαλέξεις 1990-1996 (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας) του Κορνήλιου Καστοριάδη και των Νίκου Γιαννίκα και Νίκου Ν. Μάλλιαρη Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά – Η πολιτισμική διάσταση της εισβολής στην Ουκρανία, έδωσε στον Γιώργο-Κωνσταντίνο Μιχαηλίδη την αφορμή για μια ασυνήθιστα γόνιμη κριτική κίνηση: να διαβάσει τα δύο βιβλία όχι χωριστά, αλλά ως ένα ζεύγος που σχολιάζει το ένα το άλλο.
Σπάνια συναντά κανείς τέτοια μεθοδολογική τόλμη σε βιβλιοκριτική, και αξίζει να αναγνωριστεί πριν από οποιαδήποτε ένσταση. Η ιδέα ότι η «ασημαντότητα» της Δύσης, όπως τη διέγνωσε ο Καστοριάδης, μπορεί να διαβαστεί ως προϋπόθεση και όχι απλώς ως αντίθεση της ρωσικής βίας, είναι μια σύνδεση που κανένα από τα δύο βιβλία δεν διατύπωνε μόνο του.
Η διάγνωση του Καστοριάδη περί ασημαντότητας δεν είναι απλό ιδεολόγημα, όπως σωστά υπονοεί ο Μιχαηλίδης, αλλά ούτε και ουδέτερη ανθρωπολογική παρατήρηση. Χρειάζεται όμως μια χρονολογική διόρθωση: οι παρεμβάσεις του τόμου καλύπτουν το 1990-1997, δηλαδή προηγούνται του Millennium και της πλήρους ψηφιακής τεχνολογίας. Αυτό δεν αναιρεί τη διάγνωση, την τοποθετεί σε προγενέστερο κύμα. Θα ήταν ακριβέστερο να μιλάμε για δύο κύματα ασημαντότητας: ένα τηλεοπτικό και καταναλωτικό, που είδε ήδη ο Καστοριάδης, και ένα ψηφιακό, που ήρθε αργότερα και το επιτάχυνε δραματικά μέσω παγκοσμιοποίησης και τεχνολογιών όπως η generative AI. Ο Καστοριάδης έβλεπε τα πρώτα συμπτώματα, όχι την πλήρη νόσο.
Το δεύτερο βιβλίο πάσχει από μια πιο σοβαρή ασυμμετρία. Ο όρος «πτωχαλαζονεία» αποδίδει ακομψα τον ψυχολογικό μηχανισμό της ρωσικής πλευράς, την ταπείνωση που μεταλλάσσεται σε αφήγημα μεγαλείου. Απουσιάζει όμως το συμμετρικό της αντίστοιχο: η πλουσιοαλαζονεία της Δύσης απέναντι στη μεταψυχροπολεμική Ρωσία, από το 1992 και μετά, όταν εξέλιπε το αντίπαλο δέος και οι νικητές αντιμετώπισαν όχι μόνο την πολιτική υπόσταση αλλά και τον συνολικό ρωσικό πολιτισμό με περιφρόνηση. Αυτή η ένσταση δεν αθωώνει τη ρωσική επιλογή της εισβολής, ζητά απλώς η ίδια αυστηρότητα ανάλυσης να εφαρμοστεί και στις δύο πλευρές, όχι μόνο στην ηττημένη.
Η απουσία κλασικών εργαλείων πολεμολογίας ενισχύει αυτή την ανησυχία. Ούτε ο Bouthoul ούτε ο Sun Tzu εμφανίζονται στο βιβλίο, ενώ και οι δύο θα επέτρεπαν μια δομική, όχι μόνο ψυχολογική, ανάλυση του πολέμου ως θεσμού με δικές του λογικές, πέρα από τα συναισθηματικά συμπλέγματα των εμπλεκομένων λαών. Η ψυχολογική ανάγνωση της «πτωχαλαζονείας» είναι πολύτιμη, αλλά μόνη της κινδυνεύει να μετατρέψει μια γεωπολιτική σύγκρουση σε μελέτη εθνικού χαρακτήρα, μια οπτική που ο ίδιος ο Μιχαηλίδης ονομάζει, εύστοχα, εξωτισμό.
- Διαβάστε επίσης: «Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού» του Κορνήλιου Καστοριάδη (κριτική) – Εισαγωγή στη σκέψη ενός ανεξάρτητου διανοούμενου
Μια γόνιμη σύζευξη
Το πιο δυνατό σημείο της κριτικής παραμένει η γόνιμη σύζευξη: η ασημαντότητα της Δύσης δεν είναι απλώς το αντίθετο της ρωσικής βίας, αλλά ίσως η ίδια η προϋπόθεσή της. Μια Δύση χωρίς πρόταγμα δεν διαθέτει ούτε τη γλώσσα ούτε τη βούληση να αντιδράσει έγκαιρα. Αυτή η κίνηση, η ανάγνωση δύο ανεξάρτητων κειμένων μαζί ώστε να αναδυθεί ένα τρίτο ερώτημα που κανένα δεν έθετε μόνο του, δεν είναι απλώς έξυπνο εύρημα βιβλιοκριτικής. Είναι η ίδια μέθοδος που καθοδηγεί κάθε προσπάθεια θεωρητικής σύνθεσης ανάμεσα σε φαινομενικά ασύνδετους στοχαστές, από τον Weber στον Baudrillard έως τον ίδιο τον Καστοριάδη, όταν τίθενται δίπλα δίπλα για να φωτίσουν κάτι που κανείς τους δεν έβλεπε μόνος.
Αν οι Γιαννίκας και Μάλλιαρης είχαν λάβει υπόψη τη συμμετρική ασημαντότητα ως... πλουσιοαλαζονεία της Δύσης, το βιβλίο τους θα κέρδιζε σε πληρότητα χωρίς να χάσει τίποτα από την οξύτητά του απέναντι στον ρωσικό ιμπεριαλισμό. Η κριτική του Μιχαηλίδη ανοίγει ήδη αυτόν τον δρόμο, όταν επισημαίνει τον κίνδυνο εξωτισμού, αλλά δεν τον ολοκληρώνει.
- Διαβάστε επίσης: «Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού» & «Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά» – Ασημαντότητα και τανκς: Δύο όψεις της ίδιας παρακμής
Το ερώτημα του τίτλου παραμένει, λοιπόν, ανοιχτό με έναν επιπλέον στρόβιλο. Δεν πρόκειται μόνο για το αν η Δύση έχει καταστεί ασήμαντη. Πρόκειται και για το αν διατηρεί έναν επιλεκτικό ορθολογισμό, ικανό να αναλύει με ακρίβεια τις ψυχολογικές αλαζονείες των άλλων ενώ εξαιρεί συστηματικά τη δική της από τον ίδιο φακό.
*Ο ΝΙΚΟΣ ΓΟΥΣΓΟΥΝΗΣ είναι δρ. ανθρωπολογίας της Σορβόννης.
