Αντρές Μοντέρο: «Είμαστε άνθρωποι, πάντα θα μας αρέσουν οι ιστορίες και τα παραμύθια»

Ζωή και θάνατος μαζί. Βροχή που πέφτει ακατάπαυστα. Άνθρωποι που μιλούν με νεκρούς. Στοιχειά που επεμβαίνουν στις καταστάσεις των ζώντων. Τα διηγήματα του Αντρές Μοντέρο στη συλλογή Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή θαυμάζονται για την επινοητικότητα, το ύφος και τη σκοτεινή αύρα τους.

Σκοτεινή, αλλά όχι ανησυχητική. Δεν έχουν σκοπό να τρομάξουν, αλλά και προκαλέσουν ρίγη συγκίνησης και να φτιάξουν εικόνες στον αναγνώστη που ξεφεύγουν από την πραγματική πραγματικότητα. Με αφορμή την παρουσία του στο φετινό ΛΕΑ, βρεθήκαμε με τον Χιλιανό συγγραφέα και συζητήσαμε για τη δύναμη που έχει η αφήγηση στη ζωή του και τις ζωές μας.

Δηλώνετε προφορικός αφηγητής. Επειδή στην Ελλάδα δεν είμαστε πολύ εξοικειωμένοι μ’ αυτό, θέλετε να πείτε τι ακριβώς κάνετε;

Είναι ένα κανονικό επάγγελμα. Στη Λατινική Αμερική είναι πολύ διαδεδομένο. Είμαστε παραμυθάδες, για να το καταλάβετε. Πάω σε διάφορα μέρη και λέω τις ιστορίες και τα παραμύθια μου μπροστά σε κόσμο. Είσαι εσύ και ο λόγος σου. Καμία άλλη βοήθεια. Συνήθως είναι παραμύθια και ιστορίες που συνδέονται με την οικογενειακή σου παράδοση. Τα τελευταία χρόνια το συγκεκριμένο επάγγελμα έχει μεγάλη άνοδο. Προσωπικά πληρώνομαι για να βγαίνω στο κοινό και να λέω τις ιστορίες μου.

Μου θυμίζει το βιβλίο του Μάριο Βάργκας Γιόσα «Ο άνθρωπος που έλεγε ιστορίες» αυτό που κάνετε.

Ναι, ακριβώς αυτό περιγράφει και το βιβλίο που αναφέρετε. Η μόνη διαφορά είναι ότι εγώ το κάνω στην πόλη. Πάω σε σχολεία, σε θέατρα, σε πανεπιστήμια. Στην περίπτωση του Γιόσα, ο άνθρωπος που λέει τις ιστορίες του πήγαινε πιο πολύ στα βουνά. Ήταν πιο πολύ ένας κοινωνικός αφηγητής.

Όλος ο ανθρώπινος πολιτισμός ξεκινάει από την προφορικότητα. Τα δικά μας έπη του Ομήρου μεταφέρθηκαν από στόμα σε στόμα για να φτάσουν σήμερα έως εμάς σε γραπτή μορφή.

Η προφορική αφήγηση είναι μια καλλιτεχνική δημιουργία. Δεν είναι μόνο αρχαία, αλλά υπάρχει και στις μέρες μας πολύ έντονα. Μέσα από τη λογοτεχνία που έχουμε, καταλαβαίνουμε πόσο παλιά είναι η προφορικότητα και ο Όμηρος, όντως, είναι πολύ καλό παράδειγμα. Από την άλλη, όμως, αυτή η τέχνη αναδύεται στις μέρες μας. Ο κινηματογράφος και το ραδιόφωνο κάποια στιγμή άρχισαν να υποκαθιστούν την αφήγηση, αλλά όταν έχασαν τη δύναμή τους, η αφήγηση επέστρεψε. Τώρα στις μέρες μας ανθούν τα podcast. Δεν είναι τυχαίο.

Η τέχνη της αφήγησης μάς διακρίνει από τα ζώα. Είναι αυτό που μας κάνει ανθρώπους. Δεν νομίζω πως η τεχνολογία μπορεί να απειλήσει την ανάγκη του ανθρώπου να αφηγείται ιστορίες.

Φοβάστε την τεχνολογία, ειδικά την Τεχνητή Νοημοσύνη, ότι μπορεί να υποκαταστήσει τις αυθεντικές ιστορίες των ανθρώπων;

Η τέχνη της αφήγησης μάς διακρίνει από τα ζώα. Είναι αυτό που μας κάνει ανθρώπους. Δεν νομίζω πως η τεχνολογία μπορεί να απειλήσει την ανάγκη του ανθρώπου να αφηγείται ιστορίες. Αυτή η ανάγκη να λέμε παραμύθια και ιστορίες δεν θα τελειώσει ποτέ. Είναι κομμάτι της ύπαρξής μας. Οσο πιο πολύ βελτιώνεται ο τεχνολογικός πολιτισμός μας, τόσο πιο πολύ χρειαζόμαστε την αφήγηση. Έτσι γινόμαστε πιο δυνατοί και μας συνδέει με την ανθρωπινότητά μας.

Οι πρώτες ιστορίες που ακούσατε από ποιον ήταν;

Από τον πατέρα μου. Μετά τη δουλειά μάς μάζευε όλα τα παιδιά στο κρεβάτι, έσβηνε τα φώτα και άρχιζε να μας λέει ιστορίες. Δεν ήταν μόνο γνωστά παραμύθια ή από βιβλία, αλλά ήταν και οικογενειακές ιστορίες. Αυτό μου έδωσε μια φόρμα στη δική μου φαντασία. Εκεί βρίσκεται ο κόσμος για τον οποίο γράφω.

Άρα, αυτή ήταν η οδός για να μπείτε στη λογοτεχνία;

Ναι, αυτός ο προφορικός λόγος ήταν η βασική αιτία. Βέβαια, ακόμη κι αν δεν ήταν ο πατέρας μου, πάλι θα πήγαινα προς τη λογοτεχνία. Στο σπίτι έβρισκα βιβλία στο σπίτι που τα διάβαζα γιατί μετά ήθελα να τα διηγηθώ. Από τα οκτώ είχα καταλάβει πως ήθελα να γίνω ένας παραμυθάς. Αυτό που ήθελα ήταν να μπορώ να γράφω κάτι και στη συνέχεια να το αφηγούμαι.

Ο Aντρές Μοντέρο είναι συγγραφέας και προφορικός αφηγητής. Το 2017 ο συγγραφέας απέσπασε το βραβείο X Premio Iberoamericano de Novela Elena Poniatowska, στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου στην Πόλη του Μεξικού, για το έργο του Tony Ninguno. Έχει επίσης τιμηθεί με το βραβείο Marta Brunet και το Βραβείο της Πόλης του Σαντιάγο για το εφηβικό Alguien toca la puerta. Για το Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή απέσπασε το Βραβείο της Ακαδημίας Γλώσσας της Χιλής και το Βραβείο της Πόλης του Σαντιάγο. Διευθύνει τη Σχολή Λογοτεχνίας και Προφορικής Παράδοσης Casa Contada.

Οι ιστορίες του βιβλίου σας είναι δική σας επινόηση ή κουβαλούν θρύλους και μύθους της Χιλής;

Οι ιστορίες βασικά έχουν δημιουργεί από εμένα, αλλά από εκεί που έρχονται αυτές οι ιστορίες, η βασική τους επιρροή, είναι η ύπαιθρος της Χιλής. Είναι ιστορίες που έχω ακούσει ως ταξιδιώτης. Υπάρχει, όντως, ένας χώρος που βάζουν τα παιδιά που κλαίνε συνέχεια, όπως γράφω στο βιβλίο μου. Αυτό δεν είναι δική μου επινόηση, είναι πραγματικότητα. Καταλαβαίνω πως αν το διαβάσει κανείς θα νομίζει πως βγήκε από βιβλίο του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. Ο προπάππους μου, πάντως, είχε φτιάξει ένα τέτοιο δωμάτιο-φυλακή και άφηνε τον παππού μου εκεί για να κλάψει. Αυτές οι αφηγήσεις προέρχονται είτε από μέλη της οικογένειάς μου είτε από ιθαγενείς που πέρασαν στην Ευρώπη μέσω της αποικιοκρατίας της Ισπανίας.

Κάποιοι ήρωες του βιβλίου βλέπουν τον θάνατο στα μάτια. Πριν το κάνουν ακολουθούν ένα τελετουργικό ξαθαγιασμού με νερό.

Το νερό διατρέχει σχεδόν όλες τις ιστορίες σας. Του δίνετε κάποιο συμβολισμό;

Η αλήθεια είναι ότι δεν το είχα σκεφτεί τόσο αναλυτικά. Η επαρχία της Χιλής δίνει στις ιστορίες αυτό το υγρό στοιχείο. Η Χιλή έχει πολλή βροχή, όπως και θάλασσα. Από την άλλη, όντως, το νερό σε καθαγιάζει. Κάποιοι ήρωες του βιβλίου βλέπουν τον θάνατο στα μάτια. Πριν το κάνουν ακολουθούν ένα τελετουργικό ξαθαγιασμού με νερό.

Τα διηγήματά σας μου θυμίζουν έντονα τον Μάρκες και τον Ρούλφο. Δέχεστε τον ορισμό «μαγικός ρεαλισμός»;

Καταρχάς είναι δύο από τους αγαπημένους μου συγγραφείς. Υπάρχει μεγάλη επιρροή από εκεί. Το τελευταίο μέρος του βιβλίου μου είναι κάτι σαν αφιέρωση στον Ρούλφο. Δεν ξέρω αν μπορούμε να το πούμε μαγικό ρεαλισμό αυτό που κάνω, καθώς έχει πολλά στοιχεία γκόθικ.

Στην κριτική που έγραψα για το βιβλίο σας είχα αναφέρει τον χαρακτηρισμό southern gothic.

Νομίζω πως λέμε το ίδιο πράγμα.

Επιμένω λίγο σ΄ αυτούς τους δύο συγγραφείς. Ο Μάρκες δημιούργησε το Μακόντο και ο Ρούλφο την Κομάλα. Και οι δικές σας ιστορίες κινούνται σε μια επινοημένη περιοχή.

Θα μπορούσα να τις βάλω να αναπτύσσονται σε μια υπαρκτή περιοχή της περιφέρειας της Χιλής. Ωστόσο, η επινόηση μου έδωσε την ευλυγισία ώστε να να φτιάξω έναν αναχρονιστικό και άγνωστο κόσμο όπου ο χρόνος κυλάει περίεργα.

Επίσης, στις ιστορίες σας η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν. Μοιάζει όλο αυτό σαν αέναος κύκλος. Είναι κάτι που υπάρχει στην κουλτούρα της Χιλής ή εσείς βρήκατε κάτι εκεί και θέλατε να το τονίσετε συγγραφικά;

Στις μεγάλες πόλεις της Χιλής δύσκολα θα βρει κανείς κάτι τέτοιο, αλλά εγώ έχω βασιστεί στην επαρχία της Χιλής. Ακόμη κι εκεί επιφανειακά δεν το βλέπεις, αλλά αν ψάξεις και σκάψεις πιο πολύ, βλέπεις πως αυτή η συνύπαρξη ζωής και θανάτου υπάρχει πολύ έντονα. Τα παραμύθια των ιθαγενών έχουν αυτό το ιερεοτελεστικό στοιχείο που περιλαμβάνει και τη ζωή και τον θάνατο. Κάτι τέτοιο δεν το βρίσκεις στην πόλη.

Στην επαρχία όταν πέσει ένα μήλο από το δέντρο επιστρέφει στη γη και είναι μέρος αυτού που ήταν εξαρχής. Στην πόλη αν πέσει ένα μήλο στο δρόμο, πάει τελείωσε.

Πάντως και εδώ στην Ελλάδα ισχύει αυτό.

Στην επαρχία όταν πέσει ένα μήλο από το δέντρο επιστρέφει στη γη και είναι μέρος αυτού που ήταν εξαρχής. Στην πόλη αν πέσει ένα μήλο στο δρόμο, πάει τελείωσε. Αυτή είναι η διαφορά στο πώς βλέπουν οι άνθρωποι στην επαρχία τον θάνατο και τη ζωή σε σχέση με εμάς που ζούμε στην πόλη.

Ξέρουμε τη Χιλή για τους ποιητές και τους συγγραφείς της. Από τον Νερούδα έως τον Σεπούλβεδα και τον Μπολάνιο. Υπάρχει αυτή τη στιγμή κάποιο ρεύμα με νέους συγγραφείς που θα αναδειχθούν τα επόμενα χρόνια;

Η Χιλή είναι γνωστή για τους ποιητές της. Αυτό είναι αλήθεια. Αυτοί οι ποιητές έφτιαξαν ένα ύφος πάνω στο οποίο κινούνται ακόμη και οι πεζογράφοι. Με αποτέλεσμα τα έργα τους να έχουν έντονη ποιητικότητα. Αυτή τη στιγμή στη Χιλή υπάρχει ένα κύμα αφηγητών. Προσωπικά πιστεύω πως ο Αλεχάντρο Σάμπρα είναι ο καλύτερος όλων μας. Η χώρα μου είναι σε πολύ καλό σημείο αυτή τη στιγμή, καθώς οι συγγραφείς της βγαίνουν στο εξωτερικό, γίνονται γνωστοί διεθνώς. Η ποίηση του παρελθόντος μάς βοηθάει να γίνουμε σπουδαιότεροι.