Η πρώτη μέρα της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης ξεκίνησε με εκδηλώσεις από το πρωί. Η προσέλευση των επισκεπτών αυξήθηκε από το απόγευμα οπότε έγιναν τα εγκαίνια του περιπτέρου της τιμώμενης χώρας Βουλγαρία, ενώ στη ζώνη 19:00-20:00 ορισμένες εκδηλώσεις «ξεχείλιζαν» από κόσμο.
Γράφει η Φανή Χατζή
Η πρώτη μέρα της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης (ΔΕΒΘ) αν και μέρα πλήρης σε εκδηλώσεις φέτος που μάλιστα είχαν προγραμματιστεί από τις 11 το πρωί, ξεκίνησε με χαλαρούς ρυθμούς από τη άποψη της προσέλευσης. Με τα επίσημα εγκαίνια να έχουν γίνει από την Τετάρτη, το κεντρικό γεγονός της Πέμπτης ήταν τα εγκαίνια του περιπτέρου της Βουλγαρίας στις 17:00 που συγκέντρωσαν πολύ κόσμο. Οι επισκέπτες άρχισαν να αυξάνονται κλιμακωτά και προς το βραδάκι άρχισε να συρρέουν μαζικά, μέχρι και το κλείσιμο της μέρας. Σε κάθε περίπτωση φέτος, με το σύστημα δωρεάν δελτίων εισόδου που διανέμονται στους επισκέπτες, γίνεται για πρώτη φορά η προσπάθεια να αποτυπωθεί σε αριθμούς το κοινό που επισκέπτεται την έκθεση, στοιχείο που το περιμένουμε με ενδιαφέρον.
Έμφυλο ξεκίνημα
Νωρίς το μεσημέρι, σε ώρες εργάσιμες για τους περισσότερους, οι εκδηλώσεις ήταν λίγες και συγκέντρωναν μικρό αριθμό θεατών. Αυτό δεν ίσχυσε για την πρώτη εκδήλωση που παρακολουθήσαμε στη 13:00, με τίτλο «Έμφυλη και συμπεριληπτική γλώσσα στην ελληνική: όψεις της γλωσσικής χρήσης και της μετάφρασης» σε μια κατάμεστη αίθουσα. Υπό τον συντονισμό της καθηγήτριας Κοινωνιογλωσσολογίας Αναστασίας Στάμου, οι ομιλητές ανέδειξαν πολύπλευρα τις έμφυλες προκλήσεις στη μετάφραση, τις ελλείψεις θηλυκών όρων στα λεξικά, τα ζητήματα ατζέντας της κάθε γλώσσας, τις συνδηλώσεις που υποκρύπτει κάθε λέξη. Η επίκουρος καθηγήτρια Μεταφρασεολογίας στο Τμήμα Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΑΠΘ Βασιλική Μίσιου τόνισε ότι το έμφυλο ζήτημα στη μετάφραση πρόκειται ουσιαστικά για ένα ζήτημα «συμμετρίας μεταξύ γλωσσικών συστημάτων», καθώς το μεταφράζον υποκείμενο στα ελληνικά καλείται να πάρει μια θέση, την οποία δεν παίρνει απαραίτητα το συγγράφον υποκείμενο, πχ στα αγγλικά. Η Αγγελική Αλβανούδη, επίκουρος καθηγήτρια Κοινωνιογλωσσολογίας, Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΑΠΘ, παρατήρησε για τη χρήση του ουδετέρου ότι στα ελληνικά δεν λειτουργεί καλά ως νεολογισμός γιατί το ουδέτερο δηλώνει γένος του άψυχου κόσμου και ως τέτοιο έχει συνδηλώσεις κατωτερότητας. Πολλές φορές «με τη χρήση του ουδετέρου μειώνεις το στάτους των ανθρώπων που ήθελες να αναδείξεις» σημείωσε χαρακτηριστικά.
Ο Νίκος Σαραντάκος, μεταφραστής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, και μέλος της Ομάδας Εργασίας του έργου «Έμφυλοι τύποι ουσιαστικών: Θηλυκά Επαγγελματικά / Θεσμικά Ουσιαστικά», μοιράστηκε τις δυσκολίες σύνταξης ενός οδηγού για την θηλυκοποίηση των ουσιαστικών που δηλώνουν ενεργούντα πρόσωπα, επαγγέλματα και αξιώματα. Ο ίδιος υπογράμμισε και τις έντονες αντιδράσεις που προκαλούν οι προσπάθειες συμπεριληπτικής γλώσσας. Χαρακτήρισε αυτές τις αντιστάσεις ως μια «ηχηρή μειοψηφία» που αντιδρά βίαια και τις σύγκρινε με τις αντίστοιχες αντιδράσεις στον όρο «γυναικοκτονία».
Ανάπτυγμα παιδιού
Στη συνέχεια, παρακολουθήσαμε την παρουσίαση της σειράς «Ανάπτυγμα Παιδιού και Οικογένειας» των εκδόσεων Ροπή, υπό την επιστημονική επιμέλεια του ομότιμου καθηγητή Ψυχιατρικής Παιδιού και Εφήβου-ΑΠΘ, Γρηγόρη Αμπατζόγλου, ο οποίος συντόνιζε και το πάνελ. Συγκεκριμένα παρουσιάστηκαν δύο από τα τρία βιβλία που κυκλοφορούν και απευθύνονται σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας και εκπαίδευσης, καθώς και σε γονείς που αναζητούν τα εργαλεία πλοήγησης σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο οικογενειακής ζωής. Η Σάσα Σεβασλίδου, επιμελήτρια Β' Παιδοψυχιατρικής Κέντρο Ψυχικής Υγείας Κεντρικού Τομέα Θεσσαλονίκης, ΨΝΘ παρουσίασε το βιβλίο Πώς να χρησιμοποιείτε τις οθόνες στην οικογένεια της Έλενα Πασκινέλι καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι οι οθόνες είναι παντού και η επαφή των παιδιών με την τεχνολογία αναπόφευκτη, οπότε είναι απαραίτητο να μάθουμε στα παιδιά να κάνουν ερωτήσεις, να διαχειρίζονται τον χρόνο τους και να αντιμετωπίζουν με κριτική σκέψη τις οθόνες.
Στη συνέχεια πήρε το λόγο η Χριστίνα Χατζηδημητρίου, κλινική ψυχολόγος, επίκουρη καθηγήτρια Anatolia American University για να παρουσιάσει το βιβλίο του Μορίς Μπερζέ με τίτλο Το υπερκινητικό παιδί: Μια κλινική και θεραπευτική προσέγγιση, υποδεικνύοντας τη φροντιστική προσέγγιση του συγγραφέα.
Μέσα από την ομιλία της παρουσιάστηκαν οι επτά υποομάδες αστάθειας που διακρίνει ο συγγραφέας αλλά και οι διάφορες θεραπευτικές προσεγγίσεις που προτείνει. Τέλος, ο Κωνσταντίνος Βουγιούκας, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, σχολίασε αμφότερα τα βιβλία, εμμένοντας στο ζήτημα των οθονών, για τη ρύθμιση του οποίου τόνισε ότι χρειάζονται κανόνες και όρια.
Ποιητικό μεσημέρι
Σε μια γεμάτη αίθουσα έγινε η παρουσίαση του δίτομου έργου (εκδ. Μετρονόμος) για το σύνολο του ποιητικού έργου του Μάρκου Μέσκου, ανάμεσα σε γνώστες του έργου του και φίλους του. Όλοι όσοι πήραν τον λόγο ήταν άνθρωποι που είχαν τη χαρά και τιμή να τον αποκαλούν φίλο τους, ενώ γνώριζαν διαφορετικές πτυχές του. Ο Αντώνης Ελευθεράκης, ιδιοκτήτης του βιβλιοπωλείου «Το Κεντρί», στέκι του ποιητή που έζησε πολλά χρόνια στην πόλη, μοιράστηκε ανεκδοτολογικού τύπου ιστορίες. Το ίδιο έκανε και η Ελένη Χοντολίδου, η οποία είχε ετοιμάσει μεγάλο λόγο, αλλά λόγω πίεσης του χρόνου μοιράστηκε κάποια συγκινητικά στιγμιότυπα, όπως τη στήριξη του Μέσκου στους νέους ποιητές που του έστελναν τις συλλογές τους και αυτός απαντούσε ανελλιπώς. Η ίδια ετοιμάζει εργασία για τον ποιητή με τίτλο «Της ζωής του τα ανακοινώσιμα».
Σε πιο ακαδημαϊκό λόγο κινήθηκε ο Μιχάλης Μπαρτσίδης, διδάσκων φιλοσοφίας στο ΕΑΠ, που επιχείρησε μια χαρτογράφηση των βασικών θεματικών της ποίησης του Μέσκου, εμμένοντας στη φύση και την ιστορία, αλλά και την «αγάπη ως ζωτική ψευδαίσθηση». Παρόμοια κινήθηκε και ο καθηγητής φιλοσοφίας ΑΠΘ Άρης Στυλιανού, ο οποίος τόνισε και την κομμουνιστική ιδεολογική ταυτότητα του Μέσκου. Ο ραδιοφωνικός παραγωγός και δημοσιογράφος Γιάννης Τσολακίδης μίλησε για τη σχέση του ποιητή με το ραδιόφωνο, τη μουσική και την επικείμενη μελοποίηση των ποιημάτων του. Τέλος, πήρε από το κοινό τον λόγο ο Θωμάς Κοροβίνης, εν είδει guest star, ο οποίος διάβασε ένα κείμενό του – επιστολή στον φίλο του, που έγραψε όταν αυτός απεβίωσε.
Εκκλησία και αριστερά
Σε δύσκολες συνθήκες πραγματοποιήθηκε η παρουσίαση του βιβλίου Εκκλησία και Αριστερά. Ιωακείμ Αποστολίδης, ο αγωνιστής ιεράρχης του δρ. Πάνου Φίτζιου από τη σειρά Κάλλιστος των εκδόσεων Σάλτο, καθώς ο ήχος από τις άλλες αίθουσες κάλυπτε τις ομιλίες. Παρόλα αυτά, οι τοποθετήσεις της Αντωνίας Κυριατζή, αναπληρώτριας καθηγήτριας Εκκλησιαστικής Ιστορίας ΑΠΘ, του βουλευτή του ΚΚΕ (Α’ Θεσ/νίκης) Γιάννη Δελή και του Ομότιμου Καθηγητή Εκκλησιαστικής Ιστορίας (ΑΠΘ) Διονύση Βαλαή ανέδειξαν τις πτυχές του βιβλίου και της προσωπικότητας του αντιστασιακού ιεράρχη. Ο Ιωακείμ Κοζάνης, ο οποίος εντάχθηκε στην αντίσταση του ΕΑΜ κατά τη διάρκεια της Κατοχής και στη συνέχεια συμπορεύτηκε ιδεολογικά με την Αριστερά αναδείχτηκε επίσης σαν μια προσωπικότητα που έθετε ζητήματα «ταμπού» για την εποχή, όπως η καύση των νεκρών και το διαζύγιο. Η συζήτηση φώτισε τη συμμετοχή του κλήρου στην Εθνική αντίσταση, η οποία συχνά παραγνωρίζεται αλλά και γενικά τα ιδεολογικά ρεύματα της Εκκλησίας. Όμως, όταν παρενέβη στη συζήτηση ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Φιλόθεος, ο οποίος συνεχάρη τον συγγραφέα και τις εκδόσεις για την ανάδειξη αυτής της προσωπικότητας, εισέφερε μια άλλη οπτική, υπενθυμίζοντας ευγενικά ότι «οι επίσκοποι κινούνται πέρα από πρόσωπα και γεγονότα, πέρα από ιστορικά γεγονότα συγκεκριμένων εποχών γιατί μπορούν να υπηρετούν με συνέπεια το δόγμα της εκκλησίας».
Κατά τις 18:00 συναντήσαμε τη Τεοντόρα Ντίμοβα, για να μιλήσουμε για τα βιβλία της, λίγο πριν τη συνομιλία της με τη Λίλα Κονομάρα για την ελληνική και βουλγαρική λογοτεχνία. Πριν το τέλος της ομιλίας του, όμως, προλάβαμε τον Κώστα Ζουράρι, ο οποίος με τον γνωστό χειμαρρώδη λόγο του, όρθιος καθ’ όλη τη διάρκεια, έκανε μια απόπειρα προσέγγισης του «ελληνικού τρόπου», όπως χαρακτηριστικά ανέφερε.
Κορύφωση στις 19:00
Στις 19:00, κορυφώθηκε η προσέλευση τόσο στην έκθεση όσο και στις εκδηλώσεις. Στην αίθουσα Αλέξανδρος Κοτζιάς, η Σώτη Τριανταφύλλου, ιστορικός των ΗΠΑ και ο Τάκης Παππάς, πολιτικός επιστήμονας συνομίλησαν με τη Φιλού Μαυροδέλλου, συντονίστρια της Λέσχης Ανάγνωσης του Αρχαιολογικού, καθηγήτρια Γαλλικής Φιλολογίας με θέμα «Αμερικανικός λαϊκισμός, αυταρχισμός και ‘‘χαρισματικές ηγεσίες’’ στις ΗΠΑ».
Οι τρεις τους προσπάθησαν αρχικά να σκιαγραφήσουν τις λεπτές διαφορές ανάμεσα στις ανελεύθερες δημοκρατίες και τα αυταρχικά κράτη, ορίζοντας τον σύγχρονο λαϊκισμό ως εχθρό της δημοκρατίας. Εξετάστηκε εξονυχιστικά ο όρος «χαρισματική ηγεσία» με την βεμπερική του σημασία, που προσιδιάζει σε ηγέτες που έχουν προσωπική σχέση με το κοινό τους, δημιουργώντας κάτι σαν θρησκεία. Μετά από μια αναδρομή σε ηγέτες που έφεραν αυτά τα χαρακτηριστικά, η συζήτηση εστίασε αναπόφευκτα στον Ντόναλντ Τραμπ, έναν άνθρωπο που με βάση τη Σώτη Τριανταφύλλου «συγκεντρώνει όλες τις αμερικανικές ιδιότητες: κυνήγι πλούτου, υπεροψία, περιφρόνηση διανοούμενων, λαϊκότητα, παιδαριώδη συμπεριφορά», ενώ για τον Παππά παίζει ρόλο στη δημοφιλία του και η απεύθυνσή του στους επαρχιώτες Αμερικάνους. Η πρωτοφανής πέραση του «κινήματός» του, πάντως, αποδόθηκε και στην αμεσότητα που του προσφέρει η χρήση των social media.
Κι ενώ η συζήτηση άρχισε να μετατοπίζεται στην Ευρώπη και τον κίνδυνο της ακροδεξιάς στα καθ’ ημάς, μεγάλο ήταν το ενδιαφέρον και στην έτερη ασφυκτικά γεμάτη εκδήλωση των Πανεπιστημιακών Εκδόσων Κρήτης την ίδια ώρα με τίτλο Από τη Γιουγκοσλαβία στα Δυτικά Βαλκάνια: Μελέτες ενός ευρωπαϊκού διαμελισμού, 1991-2011 του Robert M. Hayden με ομιλητές τον Γιώργο Αγγελόπουλο, αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Αρχαιολογίας και Ιστορίας ΑΠΘ, Ιωάννη Μάνο, καθηγητή στο Τμήμα Βαλκανικών, Ανατολικών και Σλαβικών Σπουδών ΠΑΜΑΚ, και Δήμητρα Κόφτη, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πάντειο Πανεπιστήμιο.
Τελευταίος πήρε τον λόγο και ο ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, Ρόμπερτ Μ. Χέιντεν (Robert Μ. Hayden), ενώ προλόγισε η Αλίκη Αγγελίδου, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πάντειο Πανεπιστήμιο. Στο σημείο που πετύχαμε τη συζήτηση οι ομιλητές στάθηκαν στην κριτική ματιά του συγγραφέα απέναντι στο αποικιοκρατικό δυτικό βλέμμα στα Βαλκάνια και την έμφαση του στη μελέτη πηγών γραμμένων στις γλώσσες της βαλκανικής χερσονήσου και όχι στα αγγλικά. Αυτό είχε μεγάλη σημασία, όπως τόνισε και ο ίδιος ο συγγραφέας, διότι οι αγγλόφωνες πηγές συνετέλεσαν στη δημιουργία ενός κλίματος σχετικά με το τέλος της ομόσπονδης Γιουγκοσλαβίας και τον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε το οποίο δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα. Τέλος, αναφέρθηκαν και στις ιδιομορφίες της σχέσης της Ελλάδας με τις Βαλκανικές χώρες, η οποία κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα χαρακτηρίζεται μεν από πολιτική ετερότητα, αλλά δεν παύει να διαθέτει κοινά πολιτισμικά συμφραζόμενα.
