Κόρμακ ΜακΚάρθι: Ένας στυλίστας της γραφής

Η Maggie Doherty ξεκινά το κείμενό της κάνοντας ειδική μνεία στους λογοτεχνικούς πρωταγωνιστές του ΜακΚάρθι: όλοι τους είναι μοναχικοί, πληγωμένοι άνδρες που προσπαθούν να επιβιώσουν σε έναν εχθρικό κόσμο. Παρόλο που ο Μπόμπι Γουέστερν, ο πρωταγωνιστής του Επιβάτη, φαινομενικά αποκλίνει από αυτό το αρχέτυπο, εντέλει αποδεικνύεται πως έχει πολλά κοινά με τους υπόλοιπους μακαρθικούς ήρωες:

«Ένας άντρας περπατά σε ένα άγονο τοπίο. Είναι τραυματισμένος ή άρρωστος, αλλά είναι αρκετά ανθεκτικός για να καταφέρει να επιβιώσει. Καθώς περπατά, παρατηρεί προσεχτικά το περιβάλλον του, ψάχνοντας για αλλαγές στον αέρα ή στο φως, ψάχνοντας για ίχνη ζώων ή ανθρώπων. Πρέπει να είναι πολύ προσεκτικός - η ίδια του η ζωή εξαρτάται από αυτό. Γιατί ο άντρας, παρόλο που είναι δυνατός και γρήγορος, είναι ευάλωτος: Είναι εντελώς μόνος, βρίσκεται μακριά από το σπίτι του και δεν έχει κανέναν σύμμαχο, είναι ευλογημένος και καταραμένος από τη μοναξιά.

»Έτσι είναι ένας τυπικός ήρωας του Κόρμακ ΜακΚάρθι – ή ένας τυπικός αντιήρωάς του. Έτσι είναι ο Τζον Γκρέιντι Κόουλ, ο έφηβος πρωταγωνιστής τού Όλα τα όμορφα άλογα, ο οποίος ταξιδεύει με ωτοστόπ από μια φυλακή του Μεξικού προς μια καταπράσινη χασιέντα, όπου και ελπίζει να ξανασυναντήσει τον έρωτα της ζωής του. Έτσι είναι ο Άντον Σίγκαρ, ο ασταμάτητος δολοφόνος στο Καμία πατρίδα για τους μελλοθάνατους, που επιβιώνει από μάχες με όπλα και αυτοκινητιστικά δυστυχήματα, σαν ένας σύγχρονος Αχιλλέας. Έτσι είναι και το θήραμα του Σίγκαρ: ο οξυγονοκολλητής Λουέλιν Μος, ο οποίος διασχίζει την έρημο του Τέξας τη νύχτα, προσπαθώντας να αποφύγει όσους θέλουν να τον σκοτώσουν. Έτσι είναι κι ο ανώνυμος πατέρας στο δυστοπικό μυθιστόρημα Ο δρόμος, ο οποίος μάχεται με κανιβάλους, και βήχει φτύνοντας αίμα, καθώς πορεύεται με τον μικρό γιο του προς τη θάλασσα.

»Ο Μπόμπι Γουέστερν, ο πρωταγωνιστής του νέου μυθιστορήματος του ΜακΚάρθι Ο επιβάτης, αρχικά φαίνεται να μην αντιπροσωπεύει αυτό το αρχέτυπο. Είναι ένας πρώην οδηγός σε αγώνες αυτοκινήτων που έγινε δύτης διάσωσης, αποτελεί μέρος του κοινωνικού συνόλου και εκ πρώτης όψεως είναι αγαπητός. Βυθίζεται στα βάθη του Κόλπου του Μεξικού με τον φίλο του, τον Όιλερ. Του αρέσει να συζητά με έναν εύθυμο έμπορο ναρκωτικών που ονομάζεται Λονγκ Τζον Σεντάν, ο οποίος τον αποκαλεί στοργικά «αφεντικό». Συχνάζει σε ένα μπαρ στη γαλλική συνοικία της Νέας Ορλεάνης όπου όλοι γνωρίζουν το όνομά του. Σε αντίθεση με τους άλλους ήρωες του ΜακΚάρθι, δεν φαίνεται μοναχικός - καταφέρνει να γίνει φίλος ακόμα και με έναν άνδρα που ζει σε ένα νησί έξω από την Ιβηρική Χερσόνησο.

»Στη συνέχεια, όμως, μαθαίνουμε πως ο Μπόμπι είναι συντετριμμένος. Πενθεί για τη μικρότερη αδερφή του, την Αλίσια, μια ιδιοφυή μαθηματικό που αυτοκτόνησε οκτώ χρόνια νωρίτερα, το 1972· βλέπουμε την προσωπική της ζωή -κυρίως τις παραισθήσεις της- σε ιντερμέδια γραμμένα σε italics. Ο Μπόμπι είναι εσωστρεφής, του αρέσει να κάνει βόλτες ολομόναχος, και στην πραγματικότητα, μιλάει στοργικά μόνο στη γάτα του. Όταν κάποιοι κυβερνητικοί πράκτορες εμφανίζονται για να του κάνουν ερωτήσεις -υποχρεώνοντάς τον να εγκαταλείψει το διαμέρισμά του, ύστερα τη Νέα Ορλεάνη κι ύστερα τις Ηνωμένες Πολιτείες-, αποδέχεται τη μοίρα του χωρίς να προβάλει ιδιαίτερη αντίσταση. Λες και ήξερε πάντα πως θα κατέληγε μόνος - λες και πίστευε πως ήταν ήδη μόνος».

(…)

«Ο ΜακΚάρθι έχει χτίσει τη φήμη του ερημίτη. Είναι αυτοδίδακτος, έχει εγκαταλείψει το κολλέγιο και σε μεγάλο βαθμό δεν έχει τις κοινωνικές κι επαγγελματικές υποχρεώσεις που επιβαρύνουν άλλους συγγραφείς. Όπως ο Τόμας Πίντσον και ο Τζ. Ντ. Σάλιντζερ, αποφεύγει τις συνεντεύξεις. Σε αντίθεση με πολλούς άλλους συγγραφείς, δεν γράφει κριτικές βιβλίων, δεν παραδίδει διαλέξεις, δεν διδάσκει. Προτού το βιβλίο του Όλα τα όμορφα άλογα εμφανιστεί στις λίστες με τα ευπώλητα, τα έργα του δεν σημείωναν ιδιαίτερη εμπορική επιτυχία. Η δεύτερη πρώην σύζυγός του ισχυρίζεται πως, όταν ήταν ζευγάρι, ζούσαν σε συνθήκες απόλυτης εξαθλίωσης, κάνοντας μπάνιο σε μια λίμνη και τρώγοντας μόνο φασόλια - ο ΜακΚάρθι είναι τρεις φορές παντρεμένος και τρεις φορές διαζευγμένος. Κατά τη διάρκεια των ετών της μεγάλης φτώχιας, επιβίωνε χάρη σε μια πληθώρα λογοτεχνικών ιδρυμάτων, που του απένειμαν περιστασιακώς υποτροφίες. Όταν έμαθε πως είχε κερδίσει την υποτροφία «Genius Grant» του ιδρύματος MacArthur, το 1981, ζούσε σε ένα μοτέλ στο Νόξβιλ του Τενεσί, που βρισκόταν πολύ κοντά στο προηγούμενο σπίτι του, όπου επιβίωνε χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα.

»Οπότε, όταν ο ΜακΚάρθι γράφει για αλήτες και απόκληρους, για άντρες χωρίς σταθερή δουλειά, που ζουν σε μεγάλο βαθμό χάρη στην ευφυΐα τους, ξέρει καλά για τι πράγμα μιλάει. Τα πρώιμα μυθιστορήματά του -The orchard keeper, Outer dark, Child of God και Suttree- βασίζονται στις εμπειρίες που αποκόμισε από μια λιτή ζωή στην επαρχία και, σε μικρότερο βαθμό, στην παιδική του ηλικία στο Νόξβιλ. Αφού μετακόμισε στο Ελ Πάσο του Τέξας, το 1976, ο ΜακΚάρθι άρχισε να ενδιαφέρεται για τους καουμπόηδες και τους εγκληματίες της αμερικανικής Δύσης. Το Ματωμένος μεσημβρινός, ένα ιστορικό, παρωδιακό έπος επηρεασμένο από τα κείμενα του Χέρμαν Μέλβιλ, περιγράφει τη ζωή του πρωταγωνιστή του, που είναι γνωστός μονάχα ως ‘’το παιδί’’ και εντάσσεται σε μια παραστρατιωτική συμμορία που μπλέκεται σε ανούσιες αψιμαχίες κοντά στα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικού. Η τριλογία των συνόρων (Όλα τα όμορφα άλογα, Το πέρασμα, Πεδινές πολιτείες), που δημοσιεύτηκε τη δεκαετία του ‘90, παρουσιάζει μια πιο ρομαντική εικόνα της περιοχής. Τα μυθιστορήματα, που διαδραματίζονται στα μέσα του 20ου αιώνα, επικεντρώνονται στον Κόουλ και στον Μπίλι Πάρχαμ, δυο μέλη της εργατικής τάξης που ζουν μαζί με τα ζώα τους και φροντίζουν τα αδέρφια τους και τους αδερφικούς τους φίλους. Όμως, το κορυφαίο έργο του ΜακΚάρθι στο είδος του γουέστερν είναι το Καμία πατρίδα για τους μελλοθάνατους, ένα έντονο αστυνομικό μυθιστόρημα που διασκευάστηκε αργότερα για τον κινηματογράφο από τους αδερφούς Κοέν. Το βιβλίο διερευνά με σύγχρονο τρόπο τα σπουδαία θέματα που απασχολούν συχνά τον συγγραφέα - την ανομία, τη μοιρολατρία και την ανεξέλεγκτη βία».

Ο ΜακΚάρθι ως διάδοχος του Φόκνερ

Ο ΜακΚάρθι, γράφει η Maggie Doherty, δημιουργεί έργα που συνεχίζουν την παράδοση του αμερικανικού λογοτεχνικού μοντερνισμού. «Οι προτάσεις του είτε είναι περίτεχνες και δαιδαλώδεις, κλίνοντας προς το μπαρόκ, είτε είναι απλές και εστιάζουν στην περιγραφή των δράσεων».

Σύμφωνα με την Doherty, ο ΜακΚάρθι μπορεί να συγκριθεί με συγγραφείς όπως ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ και ο Ουίλιαμ Φόκνερ:

«Όπως ο Φόκνερ, έτσι ο ΜακΚάρθι είναι ένας Αμερικανός μυθοποιός. Στα πρώτα μυθιστορήματά του, κατασκεύασε τη δική του κομητεία Yoknapatawpha στους λόφους των Απαλάχιων. Στα έργα του ΜακΚάρθι, όμως, ξεχωρίζει η θρησκευτικότητα, σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι στα έργα του Φόκνερ. Οι χαρακτήρες του είναι προσκυνητές και άσωτοι υιοί· συμμετέχουν σε εκστρατείες· έρχονται αντιμέτωποι με το κακό· είναι έκπτωτοι· ένας χαρακτήρας του μοιάζει με ‘’μετανοημένο άνθρωπο του Μεσαίωνα’’· δύο άλλοι, ντυμένοι με κουρέλια, θυμίζουν μοναχούς· άλλοι βρίσκουν γαλήνη χάρη σε ένα ‘’τρομαχτικό θαύμα’’· γίνονται μάρτυρες· ανασταίνονται από τους νεκρούς.

»Ο ΜακΚάρθι δεν χρησιμοποιεί τον Χριστιανισμό για να προωθήσει μια συγκεκριμένη ηθική στάση - αν μη τι άλλο, ισχύει το αντίθετο. Τα μυθιστορήματά του υποδηλώνουν πως το κακό ανέκαθεν παραμόνευε και ανέκαθεν θα παραμονεύει δίπλα μας, είτε με τη μορφή μιας ομάδας ένοπλων Κομάντσι, ‘’μιας φριχτής λεγεώνας’’ που διασχίζει έναν λόφο έφιππη, είτε με τη μορφή μιας περιπλανώμενης συμμορίας κανίβαλων που έχουν ανθρώπινη σάρκα κολλημένη ανάμεσα στα δόντια τους. Σε έναν τέτοιο κόσμο, προτείνει, το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ενεργούμε με ακεραιότητα και με γενναιοδωρία, χωρίς να περιμένουμε έλεος ή κάποια άλλη ανταμοιβή. Οι πιο αξιοθαύμαστοι χαρακτήρες στη μυθοπλασία του ΜακΚάρθι είναι οι ανώνυμοι εργάτες και οι φτωχοί επαρχιώτες που μοιράζονται το λιγοστό φαγητό τους με αγνώστους που ταξιδεύουν, χωρίς να κάνουν ερωτήσεις. Όπως τα παιδιά και οι άγιοι, έτσι κι αυτοί πιστεύουν πως ο κόσμος είναι γεμάτος με μυστήρια που υπερβαίνουν τον ανθρώπινο νου».

Ο πρωταγωνιστής του «Επιβάτη» συντρίβεται σταδιακά

Κατά τη δεκαετία του ‘90, ο ΜακΚάρθι άρχισε να επισκέπτεται το Ινστιτούτο της Santa Fe, ένα ερευνητικό κέντρο όπου συχνάζουν διάφοροι μελετητές και συζητούν για θέματα σχετικά με την επιστήμη. Ο συγγραφέας άρχισε να παρακολουθεί διαλέξεις εντός του Ινστιτούτου. Στη συνέχεια, έγινε μέλος του και ύστερα ανέλαβε τη διαχείρισή του.

«Ο Επιβάτης και το Stella Maris είναι τα πρώτα βιβλία όπου φαίνεται η σημαντική επιρροή που άσκησε το Ινστιτούτο στον συγγραφέα. Και τα δύο βιβλία αφορούν στην επιστημονική έρευνα και στην ηθική, και τα δύο περιέχουν αρκετές συζητήσεις για τα μαθηματικά. Ο Μπόμπι και η Αλίσια έχουν κλίση στις επιστήμες - ο Μπόμπι στη φυσική και η Αλίσια στα μαθηματικά. Τα αδέρφια φαίνεται πως κληρονόμησαν τις ικανότητές τους από τον συγχωρεμένο πατέρα τους, που ήταν ένας από τους κατασκευαστές της ατομικής βόμβας. Ειδικά για τον Μπόμπι, η εφεύρεση της βόμβας μπορεί να συγκριθεί με το προπατορικό αμάρτημα. Όταν η κυβέρνηση αρχίζει να τον ανακρίνει, σχετικά με ένα μυστηριώδες αεροπορικό δυστύχημα που συνέβη στην αρχή του μυθιστορήματος, ο Μπόμπι πιστεύει πως είναι ένοχος εκ των προτέρων. Η γιαγιά του από την πλευρά της μητέρας του υποψιάζεται μερικές φορές πως η οικογένειά τους είναι καταραμένη».

Καθώς εξελίσσεται η ιστορία, ο Μπόμπι συντρίβεται και χάνει τα πάντα - γίνεται σταδιακά ένας τυπικός πρωταγωνιστής του ΜακΚάρθι, μοναχικός και απομονωμένος:

«Το μυθιστόρημα ξεκινά με μια μεταμοντέρνα πινελιά: ένα αεροπλάνο συντρίβεται και ένας από τους επιβάτες αγνοείται. Οι ομοσπονδιακοί πράκτορες ανακρίνουν επανειλημμένα τον Μπόμπι, ο οποίος εξέτασε τα απομεινάρια του αεροπλάνου μα δεν γνωρίζει τίποτα για την υπόθεση. Αρχικά, διαβάζουμε μια ιστορία για τις ραδιουργίες του FBI, που θυμίζει ιστορία του Ντον ΝτεΛίλο, η οποία σύντομα εξελίσσεται σε τραγωδία καθώς οδεύουμε προς το αναπόφευκτο τέλος της. Ο Μπόμπι, που αναλαμβάνει την ευθύνη για τον θάνατο της αδερφής του καθώς και για τα εγκλήματα πολέμου του έθνους του, υπομένει κάθε βάσανο προκειμένου να μετανοήσει. Στα μέσα του μυθιστορήματος, κάθεται στο στασίδι μιας εκκλησίας και φέρνει στο νου του τις εικόνες της έκρηξης της ατομικής βόμβας και των συνεπειών της. […] Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να συγχωρεθεί για μια πράξη τόσο αποτρόπαιη;»

Η «ανδροκρατούμενη» μυθοπλασία του ΜακΚάρθι και το «Stella Maris»

Στο άρθρο της, η Doherty επισημαίνει πως στα βιβλία του ΜακΚάρθι οι γυναίκες διαδραματίζουν δευτερεύοντα ρόλο, είναι απλώς οι ερωμένες ή οι μητέρες των κεντρικών ηρώων. Το βιβλίο Stella Maris, το δεύτερο μέρος του μυθιστορηματικού δίπτυχου, διαδραματίζεται στον τελευταίο χρόνο της ζωής της Αλίσια, της αδερφής του Μπόμπι, η οποία φιλοξενείται σε ένα ψυχιατρικό ίδρυμα του Ουισκόνσιν. Εκείνη την περίοδο, ο Μπόμπι νοσηλεύεται διασωληνωμένος μετά από ένα ατύχημα. Η μελαγχολική Αλίσια συνομιλεί με τον ψυχαναλυτή της για τα κουάρκ, για το Πρόγραμμα Μανχάταν, για τα μαθηματικά - για οτιδήποτε άλλο πέρα από τη σχέση της με τον αδερφό της.

Η κριτική της Maggie Doherty για το Stella Maris είναι αρκετά αυστηρή. Σημειώνει πως ο ΜακΚάρθι δεν σκιαγραφεί επαρκώς τον χαρακτήρα της Αλίσια. Σύμφωνα με την αρθρογράφο, το βιβλίο φανερώνει περισσότερα για την ψυχοσύνθεση του ίδιου του συγγραφέα, παρά για τον συναισθηματικό κόσμο της ηρωίδας του:

«Στον Επιβάτη, η Αλίσια είναι ένα μυστήριο - είναι ενδιαφέρουσα επειδή είναι απρόσιτη. Στο Stella Maris, ο ΜακΚάρθι φανερώνει το δημιούργημα που κρύβεται πίσω από το πέπλο. Όμως, αυτό που αποκαλύπτεται είναι το ρηχό πορτρέτο μιας ταραγμένης νεαρής γυναίκας. Κάποια σημεία είναι κλισέ, ενώ σε κάποια άλλα λείπει η απαραίτητη εστίαση. Το φύλο της Αλίσια δεν φαίνεται να επηρεάζει τη σκέψη της ή τη ζωή της με κανέναν ουσιαστικό τρόπο. Γίνονται μόνο κάποιες αναφορές στους γιατρούς που μπορεί να την κακοποίησαν, καθώς και στην ασυνήθιστη κλίση των γυναικών στα μαθηματικά. Η Αλίσια θα μπορούσε να είναι οποιοδήποτε άτομο με πρόσβαση στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη και με ταλέντο στα μαθηματικά - θα μπορούσε κάλλιστα να είναι και ο ίδιος ο ΜακΚάρθι. Μέσω της Αλίσια, ο ΜακΚάρθι μιλά με στόμφο για τα αγαπημένα θέματά του, που έχουν να κάνουν με το ανθρώπινο μυαλό: γιατί το ασυνείδητο επικοινωνεί μαζί μας χρησιμοποιώντας εικόνες και όνειρα και όχι λέξεις;»

Ο όψιμος ΜακΚάρθι είναι ένας στυλίστας της γραφής

«Για ένα διάστημα, φαινόταν πως τα όψιμα έργα του ΜακΚάρθι, ο οποίος είναι ογδόντα εννέα ετών πλέον, θα χαρακτηρίζονταν από ένα συμβατικότερο ύφος. Παρά τη φρικιαστική κεντρική ιστορία, ο Δρόμος είναι ένα συμβατικό έργο, συνεκτικό και ηθικά απλοϊκό. Ο πατέρας και ο γιος είναι οι καλοί τύποι, οι κανίβαλοι είναι οι κακοί και η καλοσύνη κερδίζει στο τέλος. Δεν υπάρχουν κενά, δεν υπάρχουν παρεκκλίσεις και αντιφάσεις. Δεν είναι τυχαίο πως το συγκεκριμένο μυθιστόρημα τιμήθηκε με βραβείο Πούλιτζερ.

»Χάρη στον Επιβάτη, ο όψιμος ΜακΚάρθι καθιερώνεται ως στυλίστας. Το συγκεκριμένο βιβλίο είναι το μεγάλο επίτευγμα των γηρατειών του. Είναι επεισοδιακό και στιλιστικά ανομοιόμορφο, μπερδεμένο και αντιφατικό και χαρακτηρίζεται από το ‘’αίσθημα του αποχωρισμού και της εξορίας’’, όπως θα έλεγε ο θεωρητικός της λογοτεχνίας Edward Said. […] Είναι ένα μυθιστόρημα που θα έγραφες για να υπενθυμίσεις στον εαυτό σου πως ο καθένας μας πεθαίνει -και ίσως ζει- μόνος του».