Για το μυθιστόρημα της Κέιτι Κιταμούρα (Katie Kitamura) «Οντισιόν» (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη, εκδ. Διόπτρα). Εικόνα: Στιγμιότυπο από την ταινία «Mommy» (2014) του Ξαβιέ Ντολάν.
Γράφει η Φανή Χατζή
ερμηνεία [η]: η ενέργεια ή το αποτέλεσμα του ερμηνεύω. 1. εύρεση στοιχείων για κτ. άγνωστο ή δυσνόητο, έτσι ώστε αυτό να γίνει γνωστό ή κατανοητό 2α. εξήγηση που γίνεται με ανάλυση του νοήματος ~ 2β. (για λέξη ή κείμενο) μετάφραση και συχνά σχολιασμένη απόδοση του νοήματος 3. απόδοση ενός ρόλου, στο θέατρο ή στον κινηματογράφο, από ηθοποιό ή ενός μουσικού κομματιού από μουσικό. (Λεξικό Τριανταφυλλίδη)
Να μιλήσουμε για την Οντισιόν (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη, εκδ. Διόπτρα), το πέμπτο βιβλίο της Κέιτι Κιταμούρα που βρέθηκε στη βραχεία λίστα του Μπούκερ 2025 και ήταν ένα από τα φαβορί, ενώ φέτος είναι στη στη μακρά λίστα του Women's Prize for Fiction 2026, είναι δύσκολη υπόθεση. Η φύση του βιβλίου είναι τόσο αινιγματική και σκοπίμως αμφίσημη, που όλο και κάτι θα χαθεί από τη μαγεία αν το βάλουμε στο μικροσκόπιο. Αξίζει, όμως, μια προσπάθεια, καταβύθισης σε αυτό το μεστό, ατμοσφαιρικό, λεπτών αποχρώσεων μυθιστόρημα, που αμφισβητεί τον μονοδιάστατο φακό μέσα από τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο.
Η μία πραγματικότητα
Η ανώνυμη αφηγήτρια της Οντισιόν, μια επαγγελματίας ηθοποιός, η οποία προετοιμάζεται για έναν σημαντικό θεατρικό ρόλο, συναντά σε ένα εστιατόριο στη Νέα Υόρκη έναν νεότερο άνδρα. Το σκηνικό προδίδει ένταση. Στην πραγματικότητα, λίγες μέρες πριν ήταν δυο ξένοι. Μέχρι που ο νεαρός εισέβαλε στη ζωή της και ισχυρίστηκε ότι είναι γιος της. Βασισμένος σε μια παλιότερη συνέντευξή της, στα λίγα που του έχουν πει οι γονείς του και την ομοιότητά τους, ο Ζέιβιερ θεωρεί ότι o ίδιος είναι το παιδί που αυτή έδωσε κάποτε για υιοθεσία.
Η ηθοποιός τον διαβεβαίωσε ότι κάτι τέτοιο δε θα μπορούσε να ισχύει, η φράση στη συνέντευξη που υπονόησε την υιοθεσία είναι προϊόν λογοκρισίας, ένας τρόπος της δημοσιογράφου να συσκοτίσει την πραγματικότητα της άμβλωσης. Δεν έγινε ποτέ μητέρα. Και παρόλο που ο Ζέιβιερ δέχτηκε την απάντησή της, οι δυο τους πρέπει να συνυπάρξουν στο θέατρο, γιατί ο νεαρός γίνεται προσωπικός βοηθός της σκηνοθέτιδάς της. Η ζωή της ηθοποιού αρχίζει να αποσταθεροποιείται και ο μέχρι πρότινος ξένος γίνεται καταλύτης στη σχέση της με τον άνδρα της, Τόμας, αλλά και στο επάγγελμά της. Αμφότερα μοιάζουν σε κρίση, καθώς ο άνδρας της την υποπτεύεται και η ίδια αδυνατεί να μπει βαθιά στον ρόλο που ετοιμάζει.
Παράλλαξη ή παραλλαγή;
Μπαίνοντας αγωνιωδώς στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, έπειτα από την προετοιμασία για σύγκρουση στο τέλος του πρώτου, εισαγόμαστε σε ένα άλλο σκηνικό, σαν να ανοίξαμε μια διαφορετική πόρτα στο πολυσχιδές σύμπαν. Ο χρόνος έχει προχωρήσει γραμμικά, η πρεμιέρα έχει παρέλθει επιτυχώς, η παράσταση πάει καλά, και η ηθοποιός δειπνεί τώρα στο ίδιο εστιατόριο της πρώτης «πράξης» μαζί με τον Τόμας και τον Ζέιβιερ. Ο Ζέιβιερ όμως σε αυτό το σενάριο είναι και ήταν ανέκαθεν γιος τους, μεγάλωσε μαζί τους στο διαμέρισμά τους στο Γουέστ Βίλατζ. Μετά από λίγα χρόνια σπουδών ξαναμπαίνει στη ζωή των γονιών του δυναμικά όταν τους ζητά να τον φιλοξενήσουν. Ποιο από τα δύο σενάρια είναι αληθινό; Είναι παράλληλα, εναλλακτικά ή αλληλοαποκλειόμενα;
Στο πρώτο μέρος δεν υπάρχει περίπτωση παιδιού, στο άλλο υπάρχει μια οικογένεια. Η παράσταση στη μεν περίπτωση λέγεται «Ακτή απέναντι», ενώ στην άλλη «Ποταμοί». Αυτές είναι οι μοναδικές διαφορές. Έχουμε την ίδια αφηγήτρια, τους ίδιους ήρωες, τον ίδιο γάμο, το ίδιο νεοϋρκέζικο διαμέρισμα με τα τρία δωμάτια. Οι δυο πραγματικότητες, τα δύο μέρη του βιβλίου είναι ευθέως ανταγωνιστικά, αντίθετα, κι όμως διαδέχονται το ένα το άλλο αρμονικά. Χωρίς να το πολυσκεφτούμε, προσαρμοζόμαστε γρήγορα στη δεύτερη πραγματικότητα, κι αυτό γιατί η Κιταμούρα δημιουργεί εξ αρχής μια ασταθή συνθήκη, που ούτως ή άλλως δεν μας άφηνε να λάβουμε τίποτα ως δεδομένο. «Μπορούν τα πράγματα να ξεειπωθούν και να ξεγίνουν, μπορεί το ρολόι να πάει και προς τα πίσω και προς τα μπρος, μπορεί η ιστορία να ξετυλιχθεί και προς τις δύο κατευθύνσεις;» ρωτά η αφηγήτρια σε ένα κρίσιμο σημείο.
Ερμηνεύοντας τον εαυτό και τους άλλους- Πρώτη σημασία της ερμηνείας
Το σώμα, εργαλείο στη δουλειά της ηθοποιού, φορέας ταυτοτήτων, προδότης της φυλής, αν και συνήθως λειτουργεί σαν πυξίδα, εδώ δεν μας βοηθά να ξεκλειδώσουμε πολλά για την ηρωίδα. Οι περιγραφές της είναι σπάνιες, δεν ξέρουμε πώς μοιάζει, παρά μόνο ότι δεν πρόκειται για λευκό άτομο και ότι βρίσκεται στη μέση ηλικία. Κι ενώ η εμφανής κομβική διαφορά ανάμεσα στα δύο μέρη είναι η μητρότητα, τόσο η εμπειρία της αποβολής όσο και της γέννας αναφέρονται ως περιστατικά με αντίκτυπο στις σχέσεις της και όχι σαν έντονες σωματικές αναμνήσεις. Η αφηγήτρια επιμένει ότι «το να μην κάνεις παιδιά [… ] δεν ήταν έλλειψη, είχε τη δική του παρουσία στον κόσμο, ήταν γεγονός από μόνο του», και πράγματι παίρνουμε μια γεύση από τις δύο αντίθετες καταστάσεις, χωρίς όμως να υπερτονίζονται οι διαφορές τους.
Ο «αρχετυπικός γιος», «ο βοηθός», «η καλή νύφη», είναι μερικοί ρόλοι που παρατηρεί η αφηγήτρια, καθώς δίνει κι αυτή τις δικές τις παραστάσεις, καθώς μεταμορφώνεται σε πιστή σύζυγο, καλή μαμά, ευγενική σταρ
Η μόνη δίοδος στην υπόσταση της ηρωίδας είναι μέσω της συνείδησης, περνάει μέσα από τη σκέψη της και τον εσωτερικό της μονόλογο. Ο διαρκής στοχασμός μάς βοηθά να δούμε την αντίληψη του εαυτού της, μια αντίληψη που μεσολαβείται διαρκώς από την άποψη που έχουν οι «άλλοι» γι’ αυτήν. Η αφηγήτρια περιηγείται στη ζωή, ακόμα και στις πιο ιδιωτικές στιγμές, φέροντας το «βλέμμα» αόρατων θεατών, προσπαθώντας να ερμηνεύσει τη σκέψη τους γι’ αυτήν. Είναι όμως το κατάλληλο άτομο για να αποδώσει και τις δικές τους χειρονομίες, τις μανιέρες, τα τικ τους και να καθρεφτιστεί η ίδια μέσα σε αυτές. Αυτό το στοιχείο της διαρκούς ερμηνείας μάς θυμίζει την αφηγήτρια της Τριλογίας της Ρέιτσελ Κασκ που σκιαγραφείται μέσα από τη συζήτηση με τους συνομιλητές της και την επίσης ανώνυμη αφηγήτρια στις Λεπτομέρειες της Ία Γένμπεργκ που καθρεφτίζεται στα τέσσερα πορτρέτα των ανθρώπων που μνημονεύει.
Ο ρόλος ως στοιχείο του εαυτού - Δεύτερη σημασία της ερμηνείας
Ο κοινωνιολόγος και ψυχολόγος Τζορτζ Χέρμπερτ Μηντ ήταν από τους πρώτους επιστήμονες που υποστήριξε ότι η έννοια του εαυτού κατασκευάζεται μέσα από την επικοινωνία και το παιχνίδι και κάθε εαυτός είναι κοινωνικός. Η κοινωνία μας, λοιπόν, σύμφωνα με τη θεωρία του, διαμορφώνεται μέσα από «πράξεις» που εκτελούν τα δρώντα υποκείμενα κατά την αλληλεπίδρασή τους, αναλαμβάνοντας ρόλους. Η αντίληψη αυτή αντανακλάται έντονα στην Οντισιόν, στις διαρκείς ιδιωτικές παραστάσεις των ηρώων. Ο «αρχετυπικός γιος», «ο βοηθός», «η καλή νύφη», είναι μερικοί ρόλοι που παρατηρεί η αφηγήτρια, καθώς δίνει κι αυτή τις δικές τις παραστάσεις, καθώς μεταμορφώνεται σε πιστή σύζυγο, καλή μαμά, ευγενική σταρ, καθώς ανταποκρίνεται σε αυτό που αναμένουν να δουν οι άλλοι από αυτήν.
Για την Κιταμούρα, όμως, δεν υπάρχει ένας «αυθεντικός» απογυμνωμένος εαυτός πίσω από το προσωπείο, αλλά αποσταθεροποιημένα, αποπροσανατολισμένα «εγώ» που περιμένουν την επόμενη οντισιόν.
Μέσα από την αφήγηση της ηθοποιού, πολλές σκηνές μοιάζουν με καλοδουλεμένες περφόρμανς, λόγια που διατυπώνονται για να ανταποκριθούν σε ένα άρρητο σενάριο οικογενειακής ή επαγγελματικής σκηνής. Όλοι παίρνουν μέρος σε μια παράσταση συναινώντας στην ενσάρκωση ρόλων, η οικογένεια γίνεται «μια αυταπάτη που μοιράζεσαι, μια κοινή επινόηση». Σπανίως βλέπουμε τις ρωγμές, την αλήθεια πίσω από τη σκηνοθεσία. Για την Κιταμούρα, όμως, δεν υπάρχει ένας «αυθεντικός» απογυμνωμένος εαυτός πίσω από το προσωπείο, αλλά αποσταθεροποιημένα, αποπροσανατολισμένα «εγώ» που περιμένουν την επόμενη οντισιόν. Η ερμηνεία, λοιπόν, και η συμμετοχή σε συλλογικές φαντασιώσεις, δεν είναι απλά ενδιάθετη στην κατασκευή του εαυτού, αλλά ο τρόπος να συνεχίσουμε να υπάρχουμε στον κόσμο.
Για τη γραφή
Η Κιταμούρα ξεδιπλώνει στο παρόν το εύρος της συγγραφικής της δεινότητας, διατηρώντας και τα δύο μέρη του βιβλίου της σε υφολογική συνοχή, με την ίδια ένταση και τη διαρκή αίσθηση μιας απειλής που υφέρπει. Τέμνει με ευκολία τα είδη, κινείται ανάμεσα στο ατμοσφαιρικό θρίλερ και το ανασκοπικό ψυχογράφημα, χωρίς να υποκύπτει σε κανένα από τα δύο. Αν και δημιουργεί μια ρευστή πραγματικότητα, μια ονειρική ή εφιαλτική ατμόσφαιρα, οι προτάσεις της είναι αιχμηρές και η γραφή διαυγής. Το μείζον, όμως, επίτευγμα της συγγραφέα είναι ότι αμφισβητεί τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την αλήθεια και την αυθεντικότητα και «διαβάζουμε» την τέχνη αλλά και τη ζωή.
Οι πολλαπλές ερμηνείες
Κάποιοι αναγνώστες ίσως πιστεύουν ότι θα βρουν απαντήσεις χωρίζοντας λογικά τα μέρη: όνειρο και πραγματικότητα (α λα Mulholland Drive), εναλλακτικές πραγματικότητες (α λα Sliding Doors), παράσταση και πραγματικότητα. Κάποιοι εξέλαβαν τη μία εκδοχή ως φανταστικό κατασκεύασμα της αναξιόπιστης αφηγήτριας. Αυτή η σύγχυση είναι προφανώς ηθελημένη.
Ακόμα κι αν λυθεί το βασικό αίνιγμα, όμως, θα υπάρχουν δευτερεύοντα ερωτήματα που θα παραμένουν αναπάντητα, θα στέκουν αυτούσια σαν ρητορικές ερωτήσεις. Γιατί στην πραγματικότητα η Κιταμούρα δεν δημιούργησε έναν μόνο λαβύρινθο, αλλά πολλούς. Η δε γοητεία της αφήγησης βρίσκεται στην έντονη αμφιθυμία που τη διακρίνει και στην ενδιάθετη αντίσταση στη μία και μοναδική ερμηνεία. Το ίδιο το βιβλίο διαχειρίζεται, εξάλλου, την πολυσημία της καθημερινής μας αλληλεπίδρασης και τις πολλαπλές «ερμηνείες» σαν εγγενές στοιχείο της ύπαρξης.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Κέιτι Κιταμούρα είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου Πρίνστον και έχει διδακτορικό στην αμερικανική λογοτεχνία από το London Consortium. Είναι συγγραφέας πέντε μυθιστορημάτων.
Το βιβλίο της Intimacies επιλέχθηκε ως ένα από τα 10 καλύτερα βιβλία του 2021 από την εφημερίδα New York Times, ήταν υποψήφιο για το National Book Award και το PEN/Faulkner Award, και φιναλίστ για το Joyce Carol Oates Prize. Ήταν επίσης ένα από τα αγαπημένα βιβλία του Μπαράκ Ομπάμα για το 2021.
Τα έργα της έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες και έχουν μεταφερθεί στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση. Έχει τιμηθεί με το Rome Prize in Literature, καθώς και με υποτροφίες από τα ιδρύματα Lannan, Santa Maddalena και Jan Michalski. Αρθρογραφεί στο New York Times Book Review, τον Guardian, το Granta, το Frieze κ.ά, και διδάσκει στο πρόγραμμα δημιουργικής γραφής του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.
Το πέμπτο μυθιστόρημά της, Οντισιόν, ήταν στη βραχεία λίστα των βραβείων Booker 2025 ενώ φέτος είναι στη μακρά λίστα του Women's Prize for Fiction 2026.
