«Μεσούγκα» του Ισαάκ Μπασέβις Σίνγκερ (κριτική) – Ευφρόσυνη τρέλα στη μεταπολεμική Νέα Υόρκη

«Μεσούγκα» σημαίνει «τρελός» στα γίντις και δεν θα μπορούσε να είναι πιο εύγλωττος τίτλος για να περιγράψει τον κοινό Εβραίο που χάρη στην εύνοια της μοίρας κατάφερε να επιβιώσει από τη σφοδρή τρέλα του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, το Ολοκαύτωμα, στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και, τελικά, να μεταβεί στη μακρινή Αμερική για να συνεχίσει τη ζωή του. Μόνο που η τρέλα αυτού του παρελθοντικού κόσμου τον ακολουθεί.

Ο Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1935. Έκτοτε, ξεκίνησε να γράφει λίγο πολύ αποκλειστικά για τον εβραϊκό κόσμο της προπολεμικής Πολωνίας, ή για την ακρίβεια, για τον χασιδικό κόσμο της προπολεμικής Πολωνίας, στην οποία γεννήθηκε, ως γιος ραβίνου, το 1904. Έτσι, όχι μόνο γράφει στα γίντις, αλλά τα θέματα που έχει επιλέξει περιορίζονται ακόμη περισσότερο στον τόπο, στην κουλτούρα και στη σχέση του παρόντος των ηρώων του με το παρελθόν.

Post mortem

Το Μεσούγκα είναι το τρίτο μυθιστόρημα του Σίνγκερ που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1991. Κι όμως, ο ιδιοφυής και ολίγον κατεργάρης Σίνγκερ μοιάζει να εμφανίζεται ερχόμενος από τον τάφο, όπως πολύ άλλοι ήρωες του βιβλίου. Με την κοφτερή του ματιά, το Μεσούγκα είναι ένα ακόμη έργο που εντάσσεται στη γνωστή κωμικοτραγική φόρμα που επέλεξε ο Σίνγκερ, να δημιουργεί τα διηγήματα και τα μυθιστορήματά του. Τοποθετείται χρονικά στη δεκαετία του ’50 στο Μανχάταν, λίγα χρόνια μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με τις μνήμες από την καταστροφή και τη μάχη για την επιβίωση να είναι ακόμη νωπές.

Βασικός αφηγητής και ήρωας του μυθιστορήματος είναι ο Άαρον Γκράιτινγκερ, ένας Πολωνός εξόριστος στα τέλη της δεκαετίας του ’40, ο οποίος κάνει ραδιοφωνικές εκπομπές (δίνει συμβουλές για μια σειρά από θέματα) και γράφει μυθιστορήματα σε συνέχειες, τα οποία δημοσιεύονται στον ημερήσιο Τύπο. Θα έλεγε κανείς πως ο Σίνγκερ χρησιμοποιεί τον Άαρον ως το δικό του alter ego, καθώς θυμίζει πολύ τη ζωή του συγγραφέα στα νεανικά του χρόνια, τότε που πρωτοπάτησε στην άλλη άκρη του Ατλαντικού και προσπαθούσε να βρει μια άκρη.

Ο Άαρον χαίρει της αποδοχής του κοινού. Οι αναγνώστες του ανταποκρίνονται με ενθουσιασμό στην άψογη απεικόνιση της ζωής στην παλιά χώρα, λες και ο συγγραφέας κουβαλάει ατόφιες εικόνες της παλιάς ζωής. Είναι συμπαθητικός τύπος, με έντονη ροπή προς τα ερωτικά μπλεξίματα με παντρεμένες ή ανύπαντρες γυναίκες (δεν κάνει διακρίσεις), χάνει μονίμως τα χρήματα και τα κλειδιά του και γενικώς δείχνει μπερδεμένος ή απασχολημένος με κάτι.

Η Μίριαμ

Η κύρια σύντροφος του Άαρον είναι η Μίριαμ, μια σαγηνευτική νεαρή γυναίκα με δυσάρεστο παρελθόν, η οποία γράφει μια διατριβή για το έργο του. Ο Άαρον και ο απαίσιος σύζυγός της, ωστόσο, δεν είναι οι μόνοι άντρες στη ζωή της. Η Μίριαμ είναι πιστή στους πατρικούς «συζύγους» της, τον Άαρον και τον 67χρονο Μαξ Άμπερνταμ, μια πραγματική δύναμη της φύσης, που δεν το βάζει κάτω με τίποτα. Τα απροσδόκητα γεγονότα που αφορούν αυτή την περίεργη «οικογένεια» αποτελούν την καρδιά της αφήγησης.

Προς το τέλος, αρκετοί χαρακτήρες βρίσκονται στο Τελ Αβίβ, κάτι που δίνει στον Σίνγκερ την ευκαιρία να εκθέσει διαφορετικές απόψεις για μια σειρά από πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, συχνά με κωμικό τρόπο.

Οι δευτερεύοντες χαρακτήρες του Σίνγκερ, αν και μερικές φορές μοιάζουν με κινούμενα σχέδια, σχεδιάζονται με το συνηθισμένο κωμικό του στιλ. Σε αυτούς περιλαμβάνονται, μεταξύ πολλών άλλων, ένας αδίστακτος οδηγός ταξί με ριζοσπαστικές απόψεις και μια πλούσια χήρα με δόντια που θυμίζουν κατσίκα. Προς το τέλος, αρκετοί χαρακτήρες βρίσκονται στο Τελ Αβίβ, κάτι που δίνει στον Σίνγκερ την ευκαιρία να εκθέσει διαφορετικές απόψεις για μια σειρά από πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, συχνά με κωμικό τρόπο. Προσφέρει επίσης ένα συνεχές σχόλιο για τις διαφορές μεταξύ των εβραϊκών, που θεωρείται η επίσημη γλώσσα, και των γίντις, που είναι η γλώσσα της εξορίας.

Δεδομένου ότι το έργο διαδραματίζεται στις αρχές της δεκαετίας του 1950, προκύπτει ότι οι χαρακτήρες στοιχειώνονται από τρομερές πρόσφατες αναμνήσεις. Παρά τη λεκτική τους ενέργεια και το υψηλό τους ηθικό (ένα από τα χαρακτηριστικά των βιβλίων του Σίνγκερ είναι ότι διαθέτουν εξαιρετικούς ομιλητές), οι διάφοροι επιζώντες πενθούν αγαπημένα τους πρόσωπα. Όλοι τους, ωστόσο, είναι «χαμένες ψυχές», υποκείμενες σε μελαγχολία, δηλητηριώδη όνειρα και σκέψεις αυτοκτονίας. Οι εικόνες που κουβαλούν στο μυαλό τους δεν γίνεται παρά να αφυπνίζονται συνεχώς και να τους στοιχειώνουν. Είναι, ωστόσο, η αντίδραση του Άαρον όταν ανακαλύπτει την «πραγματική αλήθεια» για τη νεαρή ερωμένη του, η οποία και η ίδια επέζησε του Ολοκαυτώματος, που χρησιμεύει ως ηθικός κρίκος του βιβλίου.

Η έννοια της τρέλας

Όσο για την έννοια της «μεσουγά», ο Σίνγκερ ενσωματώνει στην αφηγηματική του ιστορία αναφορές στην έμφυτη τρέλα όχι μόνο των αγχωμένων ανδρών και γυναικών του, αλλά και στα τρελά γεγονότα που έχουν διαμορφώσει τη συμπεριφορά τους. Κάποια στιγμή γράφει: «Μερικές φορές μου φαίνεται ότι ολόκληρος ο κόσμος είναι ένα απέραντο τρελοκομείο». Οι διαφορετικές παραλλαγές του ίδιου θέματος, κοινώς της διάχυτης τρέλας που έχει κυριεύσει τον κόσμο, απότοκη ενός παγκόσμιου πολέμου, μετατρέπονται από τον συγγραφέα σε «υλικό», το οποίο επεξεργάζεται με καλοπροαίρετη ειρωνεία, αλλά και συμπόνια. Η μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου είναι ευφρόσυνη.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Iσαάκ Mπάσεβις Σίνγκερ γεννήθηκε το 1904 στην πόλη Ραζιμίν της Πολωνίας, η οποία τότε αποτελούσε μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, από οικογένεια χασιδικών ραβίνων. Από νωρίς απορρίπτει τα οικογενειακά σχέδια να γίνει κι αυτός ραβίνος και το 1935 δημοσιεύει σε συνέχειες το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο Σατανάς στο Γκόρεϋ, που είναι γραμμένο στα γίντις, γλώσσα που δεν θα εγκαταλείψει ποτέ ο λογοτέχνης Σίνγκερ. Την ίδια χρονιά φεύγει για τις ΗΠΑ, όπου βρίσκεται ήδη ο αδελφός του, και το 1943 γίνεται Αμερικανός υπήκοος.

Το 1950 εκδίδει το πρώτο του έργο στις ΗΠΑ, το μυθιστόρημα Η οικογένεια Μόσκατ, πάντα στα γίντις. Από τότε θα εναλλάσσει μυθιστορήματα με συλλογές διηγημάτων. Το 1978 του απονέμεται το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Πεθαίνει το 1995 στο Μαϊάμι της Φλόριντα. Τρία χρόνια μετά το θάνατό του εκδίδεται το μυθιστόρημά του Σκιές στον ποταμό Χάντσον, ένα είδος «ανακεφαλαίωσης» όλου του έργου του.