«Το χρώμα που ήρθε από το διάστημα» του Χ.Φ. Λάβκραφτ (κριτική) – Ο φόβος για το άγνωστο κατακλύζει τους ανθρώπους

Πιθανώς να είναι η ειρωνεία της τύχης ότι ο άνθρωπος που έμελλε να συνδεθεί όσο κανείς άλλος με τον όρο «κοσμικός», όπως αυτός χρησιμοποιείται για να περιγράψει όσα προέρχονται από το διάστημα ή το σύμπαν, παρά από τη Γη, πίστευε πως «δεν είμαστε φτιαγμένοι για μακρινά ταξίδια».^[1] Πρόκειται για τον συγγραφέα Χ. Φ. Λάβκραφτ, θεμελιωτή ενός ξεχωριστού υποείδους της λογοτεχνίας τρόμου, του αποκαλούμενου «λαβκραφτικού», που βασίζεται στο αίσθημα του δέους για το άγνωστο.

Το εκτενές διήγημά του Το χρώμα που ήρθε από το διάστημα (εκδ. Δώμα, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου) ανοίγει με την επίσκεψη ενός τοπογράφου στις αχανείς εκτάσεις της υπαίθρου που κυκλώνουν από παντού την πόλη Άρκαμ. Καθώς μελετά το έδαφος, με στόχο την κατασκευή ενός ταμιευτήρα, ο ανώνυμος αφηγητής φτάνει αναπάντεχα στον τεφρό ξερότοπο -φράση του Μπλέηκ και του Σαίξπηρ, μας ενημερώνει το μεταφραστικό σημείωμα-, μια ολοσχερώς καμένη έκταση όπου η φύση αδυνατεί να αναγεννηθεί.

Το Κακό ασκεί νοσηρή γοητεία κι έτσι ο ήρωας αρχίζει να διερευνά την ιστορία της περιοχής προσπαθώντας να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους εκείνα τα χωράφια μοιάζουν να έχουν «φαγωθεί από οξύ». Επισκέπτεται τον γέροντα Άμμι Πιρς, ημιπαράφρονα κατά τους ντόπιους, που του μαρτυρά όσα διαδραματίστηκαν πριν από πολλά χρόνια. Όλα ξεκίνησαν με την πτώση ενός μετεωρίτη δίπλα από το σπίτι της οικογένειας Γκάρντνερ. Το πέτρωμα περιέκλειε ένα μικρότερο σφαιρίδιο, χρώματος που ήταν «αδύνατο να περιγραφεί».

Όσα κατόπιν έλαβαν χώρα ήταν ανεξήγητα και φρικτά. Τα φρούτα στα δέντρα των Γκάρντνερ έβγαιναν διογκωμένα και πικρά. Τα ζώα εμφανίζονταν παραμορφωμένα. Τα παιδιά της οικογένειας εξαφανίστηκαν κι οι γονείς άρχισαν να χάνουν το μυαλό τους. Κάποια στιγμή, ο Άμμι θέλησε να επισκεφτεί το αγρόκτημά τους, να ελέγξει την κατάσταση της υγείας τους. Τον περίμεναν δυσάρεστες εκπλήξεις, εν μέρει πέρα από τα τελευταία όρια της αντίληψής του.

Ο λαβκραφτικός τρόμος στο διήγημα

Ο Μισέλ Ουελμπέκ κατατάσσει Το χρώμα που ήρθε από το διάστημα στα «μεγάλα κείμενα» του δημιουργού του.^[2] Αναμφιβόλως, αποτελεί επαρκές δείγμα γραφής ώστε ο ανυποψίαστος αναγνώστης να μυηθεί στον λαβκραφτικό τρόμο.

Ο φόβος για το άγνωστο· πώς καλλιεργείται στην ιστορία; Οι χαρακτήρες της ουδέποτε μαθαίνουν την προέλευση του μετεωρίτη ούτε μπορούν να ρίξουν φως στα μυστικά του. Οι επιστήμονες οι οποίοι καταφτάνουν στην αγροικία και απομονώνουν μέρος του πετρώματος για να το εξετάσουν δεν καταλήγουν σε ουσιώδη συμπεράσματα. Όταν ο πατέρας της οικογένειας Γκάρντνερ τούς πληροφορεί πως ο όγκος του μετεωρίτη μίκρυνε μέσα σε μια νύχτα, «οι σοφοί δάσκαλοι του απάντησαν πως οι πέτρες δεν συρρικνώνονται» – ο Λάβκραφτ επιλέγει, σε αυτό το σημείο, ένα ύφος διακριτικά σκωπτικό. Ο ανθρώπινος νους, κι οι επιστήμες που αναπτύχθηκαν από αυτόν, είναι περιορισμένου εύρους. Οι ορθολογιστικές προσεγγίσεις δεν αρκούν για να ερμηνεύσουν το σύμπαν – ούτε η στροφή προς την παραδοσιακή θρησκεία. Πράγματι, οι ήρωες επικαλούνται συχνά το θείο [«Όλο αυτό ήταν κάποιου είδους θεία δίκη» (σελ. 39), «Έτσι που ‘ναι φτιαγμένο και μ’ αυτά που κάνει, δεν μπορεί να είναι απ’ την πλάση του Θεού» (σελ. 51), «Τι ήταν αυτό το πράγμα, μόνον ο Θεός το ξέρει» (σελ. 63)], αλλά δεν λαμβάνουν απαντήσεις.

Οι κυριολεκτικά απερίγραπτες καταστάσεις, που δεν εικονοποιούνται, είναι σταθερό μοτίβο στις ιστορίες του Λάβκραφτ

Οι άνθρωποι αδυνατούν να χαρακτηρίσουν ακόμα και το χρώμα της ακτινοβολίας που παράγει ο μετεωρίτης. Οι κυριολεκτικά απερίγραπτες καταστάσεις, που δεν εικονοποιούνται, είναι σταθερό μοτίβο στις ιστορίες του Λάβκραφτ – στην κινηματογραφική διασκευή του συγκεκριμένου διηγήματος από τον σκηνοθέτη Ρίτσαρντ Στάνλεϊ (2019) αξιοποιείται το χρώμα μωβ (ιώδες) για να «ντυθεί» ο μετεωρίτης, παραπέμποντας στο υπεριώδες, που βρίσκεται πέρα από τα όρια του φάσματος του ορατού φωτός και προκαλεί διάφορες μεταλλάξεις.

Εντέλει, οι ήρωες αποδίδουν σε κάποιο αλλόκοσμο «χτικιό» την αιτία θανάτου του Γκάρντνερ και της οικογένειάς του. Όταν ο Άμμι ζητά εξηγήσεις από τον ημιθανή αγρότη, εκείνος του απαντά παραληρηματικά κι αποσπασματικά. Μόλις που μπορεί να βάλει στη σειρά κάποιες λέξεις – σ’ αυτή την πρωτόγονη κατάσταση επιστρέφουν οι άνθρωποι αφού έρθουν σε επαφή με τις φρίκες που τους επιφυλάσσει ο Λάβκραφτ:

«Τίποτα… τίποτα… το χρώμα… καίει… κρύο και υγρό, αλλά καίει… ζούσε στο πηγάδι… το είδα (…)» [σελ. 44]

Η εγκιβωτισμένη αφήγηση

Παρουσιάζει ενδιαφέρον η επιλογή ενός πρωτοπρόσωπου αφηγητή -του τοπογράφου που επισκέπτεται για πρώτη φορά το Άρκαμ-, ο οποίος στη συνέχεια υποχωρεί και διηγείται την ιστορία του Άμμι Πιρς, στην ουσία σε τρίτο πρόσωπο, για να επανέλθει διακριτά στο τέλος, όπου εκθέτει κάποια συμπεράσματά του για την υπόθεση. Βεβαίως, η δραματική ιστορία, η ιστορία του Πιρς, που συμπεριλαμβάνει όλα τα γεγονότα που έχουν βαρύτητα, δίνεται μέσω της εμβόλιμης αφήγησης.

Το τέχνασμα των δύο αφηγηματικών πλαισίων έχει χρησιμοποιηθεί εκτενώς στη μυθοπλασία, με το Στρίψιμο της βίδας του Χένρι Τζέιμς και την Καρδιά του σκότους του Τζόζεφ Κόνραντ να αποτελούν δυο τρανά παραδείγματα βιβλίων που το αξιοποιούν.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, χάρη σ’ αυτή την ιδιαιτερότητα, η ιστορία του Πιρς παραμένει σκοπίμως ασαφής. Ενδεικτικά, οι παραμορφώσεις των ζώων, έργο του μετεωρίτη, δεν απεικονίζονται με ακρίβεια: «Οι σωματικές αναλογίες της μαρμότας έμοιαζαν διαφορετικές μ’ έναν τρόπο που ήταν αδύνατον να τον περιγράψεις ακριβώς». Ο τοπογράφος δεν είναι ένας αυτόπτης μάρτυρας αλλά ένας ιστοριογράφος που βασίζεται στα λεγόμενα του Πιρς. Εξαρχής, προειδοποιεί πως έχει συμπληρώσει, με δική του πρωτοβουλία, ορισμένα από τα κενά της υπόθεσης: «Χρειάστηκε πολλές φορές… να γεφυρώσω χάσματα σε σημεία όπου η αίσθησή του για τον λογικό ειρμό των γεγονότων έπαυε να λειτουργεί» (σελ. 13).

Ο αναγνώστης καλείται να συμμετέχει, να πλάσει με τη φαντασία του όσα δεν γίνεται να καταγραφούν.

Ο αναγνώστης καλείται να συμμετέχει, να πλάσει με τη φαντασία του όσα δεν γίνεται να καταγραφούν. Κάπως έτσι «λειτουργεί» ο τρόμος στο Χρώμα που ήρθε από το διάστημα. Άλλωστε, πώς θα μπορούσε μια λαβκραφτική ιστορία, με θέμα τον φόβο για το άγνωστο, να ‘χει έναν παντογνώστη αφηγητή;

Ήταν ο Λάβκραφτ εχθρός του ρεαλισμού;

Ο Μισέλ Ουελμπέκ, στη μελέτη του Χ. Φ. Λάβκραφτ: Εναντίον του κόσμου, εναντίον της ζωής (εκδ. Εστία, μτφρ. Βασίλειος Πατσογιάννης), γράφει πως ο Λάβκραφτ «απομακρύνθηκε ολοκληρωτικά από την πραγματικότητα. Γενικά, μπορούμε να πούμε ότι λίγοι συγγραφείς, ακόμα και οι πιο πιστοί στη λογοτεχνία του φανταστικού, έκαναν τόσο μικρές παραχωρήσεις στο πραγματικό» (σελ. 29). Σ’ αυτή την άποψη επιστρέφει συνεχώς: «Η απόρριψη κάθε μορφής ρεαλισμού συνιστά αναγκαίο προαπαιτούμενο για να μπει κανείς στο σύμπαν του έργου του» (σελ. 72).

Προκειμένου να στηρίξει περαιτέρω τον ισχυρισμό του, παραθέτει τα λόγια του ιδίου του Λάβκραφτ: «(…) θεωρώ ότι γραπτά αυτού του είδους διευρύνουν αδιακρίτως τα ευτελέστερα στοιχεία της ζωής και μεταγράφουν με έναν δουλικό τρόπο γεγονότα κοινότοπα, τα οποία συνταιριάζουν με ό,τι τραχύ συναίσθημα θα μπορούσε να τρέφει ένας θυρωρός ή ναυτικός, χωρίς να προσδίδουν σ’ αυτά το πνεύμα ή τη χροιά οιασδήποτε δημιουργικής φαντασίας». (σελ. 73)

Ο Ουελμπέκ έχει δίκιο εν μέρει. Ο Λάβκραφτ ήταν πολέμιος του ισοπεδωτικού ορθολογισμού.

Ο Ουελμπέκ έχει δίκιο εν μέρει. Ο Λάβκραφτ ήταν πολέμιος του ισοπεδωτικού ορθολογισμού. Στις μυθοπλασίες του δεν αξιοποίησε το καθημερινό ούτε ανέδειξε άγνωστες πτυχές εκ πρώτης όψεως τετριμμένων στοιχείων. Οι πρωταγωνιστές του θυμίζουν ανδρείκελα -καθώς δεν παρέχονται παρά ελάχιστες πληροφορίες για το παρελθόν, την τάξη στην οποία ανήκουν και τον ψυχισμό τους- που αποσυναρμολογούνται.

Από την άλλη, είναι γεγονός πως ο Λάβκραφτ επηρεάστηκε έντονα από στοιχεία που συνέβαλλαν στην εμφάνιση του ρεαλισμού και του νατουραλισμού, όπως η δαρβινική θεωρία της εξέλιξης των ειδών και οι εντυπωσιακές εξελίξεις στους τομείς της επιστήμης της εποχής του. Παρότι κινείται σε μεγάλο βαθμό σε διαφορετική κατεύθυνση από τα παραπάνω ρεύματα -άλλωστε, δημοσίευσε την περίοδο που εμφανίστηκαν ο μοντερνισμός κι οι πρωτοπορίες-, ο Λάβκραφτ, σε κάποια σημεία, συγκλίνει παραδόξως μ’ αυτά. Παρουσίασε την αδιέξοδη πορεία του ανθρώπινου γένους σ’ ένα σύμπαν που αδιαφορεί γι’ αυτό κι ακολουθεί απροσδιόριστους, «αταβιστικούς» νόμους που όμως ορίζουν το διαφεύγον νόημα. «Ο τρόμος στον Λάβκραφτ είναι καθαρά υλικός», σημειώνει ο Ουελμπέκ.^[3] «Τι είναι ο μέγας Κθούλου; Μια διάταξη ηλεκτρονίων, όπως κι εμείς».

Με τον τρόπο του, ο Λάβκραφτ αναζητούσε την «αλήθεια» -ό,τι κι αν σημαίνει η συγκεκριμένη έννοια-, καταλήγοντας όμως σε δυσοίωνα συμπεράσματα. Η παρακάτω περικοπή από το Χρώμα που ήρθε από το διάστημα, με τη λεπτομερή, πειστική περιγραφή των επιστημονικών διαδικασιών, φανερώνει την επίμονη προσπάθεια εύρεσης απαντήσεων με τεκμηριωμένες μεθόδους:

«Τη ζέσταναν με κάρβουνο κι εκείνη δεν έκανε τίποτα, δεν απελευθέρωσε κανενός είδους αιχμαλωτισμένο αέριο, βρέθηκε αρνητική σε μέταλλα κατά τη δοκιμασία μαργαρίτου βόρακος, και σύντομα αποδείχθηκε εντελώς μη πτητική, σε οποιαδήποτε εργαστηριακώς εφικτή θερμοκρασία, ακόμα και στη φλόγα του οξυυδρικού αερίου. Αποδείχθηκε εξαιρετικά εύπλαστη στη σφυρηλάτηση, και στο σκοτάδι η φωτεινότητά της ήταν εντονότατη. […] Κι όταν κατά τη θέρμανσή της μπροστά σε φασματοσκόπιο εμφανίστηκαν λωρίδες με χρώμα που δεν θύμιζε κανένα απ’ τα γνωστά χρώματα του κανονικού φάσματος, ακούστηκαν πολλοί αλαφιασμένοι ψίθυροι περί νέων χημικών στοιχείων, αλλόκοτων οπτικών ιδιοτήτων (…)» [σελ. 17]

Ο Λάβκραφτ, παρουσιάζοντας την αβέβαιη μοίρα του Ανθρώπου σε ένα ακατανόητο σύμπαν, προέβλεψε την εποχή μας, στην οποία ανακυκλώνονται συνεχώς αντιλήψεις και καταστάσεις που μοιάζουν παράλογες. Όπως σημειώνει ο Μπενχαμίν Λαμπατούτ στο δοκίμιό του Ο λίθος της τρέλας (εκδ. Δώμα, μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου), ο ερημίτης-συγγραφέας από το Πρόβιντενς προετοίμασε «το δρόμο για τη συγκεχυμένη πραγματικότητα εντός της οποίας κατοικούμε».

Βιβλιογραφικές αναφορές
[1] Μπενχαμίν Λαμπατούτ, Ο λίθος της τρέλας (εκδ. Δώμα, μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου)
[2] Μισέλ Ουελμπέκ, Χ. Φ. Λάβκραφτ: Εναντίον του κόσμου, εναντίον της ζωής (εκδ. Εστία, μτφρ. Βασίλειος Πατσογιάννης)
[3] Ο Ουελμπέκ κάνει λόγο για μια «ύλη» που δεν υπακούει αυστηρά στους νόμους της φύσης, όπως έχουν διατυπωθεί από τον άνθρωπο: «Οι Μεγάλοι Παλαιοί, συνέχισε ο Κάστρο, δεν ήταν φτιαγμένοι από σάρκα και οστά. Είχαν μορφή, πράγματι –το αποδείκνυε άλλωστε κι εκείνο το αστρόπλαστο ειδώλιο– αλλά η μορφή τους δεν ήταν καμωμένη από ύλη» [Το κάλεσμα του Κθούλου (εκδ. Δώμα, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου)]

＊Ο ΣΟΛΩΝ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι απόφοιτος φαρμακευτικής, δημοσιογράφος και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε σε επιλογή κειμένων και μετάφρασή του η ανθολογία «Τα μυστικά της συγγραφής» (εκδ. Key Books).

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Howard Phillips Lovecraft γεννήθηκε το 1890 στο Πρόβιντενς του Ρόουντ Άιλαντ.

H υγεία του ήταν εύθραυστη, έζησε φτωχός, δεν μπόρεσε να σπουδάσει. Έγραψε ιστορίες τρόμου και επιστημονικής φαντασίας. Πέθανε, μάλλον αφανής, το 1937. Το έργο του ανακαλύφθηκε εκ νέου μετά τη δεκαετία του ’70. Σήμερα θεωρείται ένας από τους συγγραφείς με την ισχυρότερη επίδραση στην ποπ κουλτούρα του 20ού αιώνα. Το Κάλεσμα του Κθούλου, η γνωστότερη νουβέλα του, δημοσιεύτηκε το 1928 στο περιοδικό Weird Tales.