«Όταν ο κόσμος κοιμάται» της Φραντσέσκα Αλμπανέζε (κριτική) – Τα θύματα του πολέμου λένε την ιστορία τους

Πίσω από την αντικειμενικοποίηση των πολέμων, έτσι όπως μας παρέχεται καθημερινά (προς κατανάλωση) από τα ΜΜΕ του κόσμου, πέρα από την ψυχρότητα των αριθμών που μας πληροφορούν για τους θανάτους και τις καταστροφές και πίσω από τις σπουδαιοφανείς δηλώσεις των ηγετών, υπάρχει πάντα ο άνθρωπος. Αυτός που υφίσταται τα επίχειρα της Ιστορίας. Το να δίνεις τον λόγο σε αυτούς που πρώτοι υποδέχονται το κακό, αυτούς που υφίστανται τα δεινά και εγκαταβιούν μέσα στο σκότος των εχθροπραξιών, είναι η μέγιστη (και μόνη) γνώση που αξίζει να κρατήσουμε όλοι εμείς που βρισκόμαστε μακριά από τα πεδία των μαχών.

Το βιβλίο της Φραντσέσκα Αλμπανέζε Όταν ο κόσμος κοιμάται (μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας, εκδ. Τόπος) δεν ασχολείται με τα μεγάλα διακυβεύματα της πολιτικής, δεν μπαίνει στα χωράφια της διπλωματίας και δεν επιδιώκει να μας κάνει κοινωνούς των γεωπολιτικής, που μοιάζει με θανατηφόρο παίγνιο στις μέρες μας.

Αποτελεί μια σπάνια περίπτωση γραφής που κινείται με επιτυχία στο όριο ανάμεσα στη μαρτυρία και τη λογοτεχνία. Παρά το γεγονός ότι πρόκειται για μη φανταστικό έργο, καθώς καταγράφει τις εμπειρίες και τις παρατηρήσεις ανθρώπων από τη ζωή τους υπό κατοχή στην Παλαιστίνη, κατορθώνει να υπερβεί τον καθαρά τεκμηριωτικό χαρακτήρα των δημοσιεύσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να δημιουργήσει ένα κείμενο που διαθέτει αισθητική ένταση και αφηγηματικό βάρος.

Η συγγραφέας, ως Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη, έχει στη διάθεσή της έναν μοναδικό συνδυασμό γνώσεων και βιωμάτων, το οποίο μετατρέπει σε αφηγηματική τεχνική, προσεγγίζοντας την αφήγηση όπως θα προσέγγιζε ένας μυθιστοριογράφος την ψυχολογία και την καθημερινότητα των χαρακτήρων του.

Δέκα βιωματικές αφηγήσεις

Η δομή του βιβλίου είναι επιμελώς αποσπασματική· αποτελείται από δέκα προσωπικές αφηγήσεις ανθρώπων που συναντήθηκαν με την Αλμπανέζε ή που έχουν βιώσει τον πόλεμο, την κατοχή και την καθημερινή βία με τρόπους που οι αριθμοί και οι νομικές αναφορές αδυνατούν να αποδώσουν. Η επιλογή αυτής της μορφής -σχεδόν κεφαλαίων που λειτουργούν ανεξάρτητα αλλά και ως σύνολο- ενισχύει το αίσθημα της κατακερματισμένης πραγματικότητας στην οποία ζουν οι Παλαιστίνιοι και δημιουργεί μια συνειδητή αφήγηση πολλαπλών φωνών, όπου κάθε προσωπικό αφήγημα λειτουργεί ως μικρό, αυτόνομο οικοσύστημα εμπειριών, συναισθημάτων και παρατηρήσεων.

Οι καθημερινές κινήσεις, τα βλέμματα και οι λέξεις των ανθρώπων που αφηγούνται τις ιστορίες τους οικοδομούν ένα συνολικό ψυχογραφικό πορτρέτο της κατοχής, καθιστώντας την ανάγνωση ταυτόχρονα βιωματική και διανοητικά απαιτητική.

Μέσα από αυτή την τεχνική, η συγγραφέας αποφεύγει τον κίνδυνο της μονοδιάστατης ή αφηρημένης παρουσίασης· οι ιστορίες είναι συγκεκριμένες, σωματικές και βιωματικές. Το ύφος είναι ταυτόχρονα λιτό και ποιητικό. Αποφεύγει συνειδητά τον λυρισμό και καταφέρνει να αποδώσει με ακρίβεια και δύναμη εικόνες του πόνου και της αντοχής. Οι καθημερινές κινήσεις, τα βλέμματα και οι λέξεις των ανθρώπων που αφηγούνται τις ιστορίες τους οικοδομούν ένα συνολικό ψυχογραφικό πορτρέτο της κατοχής, καθιστώντας την ανάγνωση ταυτόχρονα βιωματική και διανοητικά απαιτητική. Η αφηγηματική φωνή διατηρεί ένα διπλό επίπεδο: από τη μια υπάρχει η προσωπική φωνή των αφηγούμενων, που δίνει το «αφήγημα από μέσα», και από την άλλη η φωνή της Αλμπανέζε, η οποία, ως ερευνήτρια, εισάγει το αναλυτικό, κριτικό και νομικό πλαίσιο.

Η ανθρώπινη ζεστασιά

Ο συνδυασμός αυτός επιτρέπει στο κείμενο να κινείται με άνεση ανάμεσα στην υποκειμενικότητα και την αντικειμενικότητα, χωρίς να χάνει ούτε την ανθρώπινη ζεστασιά ούτε τη νοητική αυστηρότητα που απαιτείται για την παρουσίαση τόσο ευαίσθητων θεμάτων. Ο αναγνώστης δεν αισθάνεται ότι διαβάζει έναν απλό νομικό ή ανθρωπιστικό τόμο· νιώθει ότι μπαίνει μέσα στην καθημερινότητα των ανθρώπων, συμμετέχοντας στα βιώματά τους, στις ελπίδες, στις απώλειες και στους φόβους τους.

Το στοιχείο που το καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον για έναν λογοτεχνικό αναγνώστη είναι η ικανότητα της Αλμπανέζε να μετατρέπει την τεκμηριωμένη εμπειρία σε αφηγηματικό υλικό με λογοτεχνική πυκνότητα.

Η ένταξη των προσωπικών αφηγήσεων στο ευρύτερο πλαίσιο ενός νομικού και ανθρωπιστικού κειμένου δημιουργεί μια σπάνια ειδολογική σύνθεση. Το βιβλίο δεν είναι απλώς συλλογή μαρτυριών· κινείται στο μεταίχμιο ανάμεσα στη λογοτεχνία και τη δημοσιογραφική-ανθρωπιστική καταγραφή. Το στοιχείο που το καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον για έναν λογοτεχνικό αναγνώστη είναι η ικανότητα της Αλμπανέζε να μετατρέπει την τεκμηριωμένη εμπειρία σε αφηγηματικό υλικό με λογοτεχνική πυκνότητα.

Αφηγηματική πολυφωνία

Οι αφηγήσεις λειτουργούν σαν μικρά διηγήματα, με σαφή αρχή, μέση και τέλος, ακόμη και όταν το σύνολο του έργου αποφεύγει την παραδοσιακή πλοκή. Κάθε κεφάλαιο, κάθε αφήγηση, είναι ένα μικρό πορτρέτο ανθρώπινων συναισθημάτων, όπου η αγωνία, η απώλεια, η οργή αλλά και η ελπίδα εκφράζονται με τρόπο άμεσο και συγκινητικό.

Αυτός ο συνδυασμός δημιουργεί μια μορφή κριτικής αφηγηματικής πολυφωνίας, που επιτρέπει στον αναγνώστη να αντιληφθεί τα βιώματα των Παλαιστίνιων

Το βιβλίο αξιοποιεί το εργαλείο της διπλής φωνής με μεγάλη επιδεξιότητα: από τη μία η φωνή των αφηγημένων προσώπων δίνει ζωντάνια και προσωπικότητα στις ιστορίες, ενώ από την άλλη η φωνή της συγγραφέως προσφέρει ανάλυση, θεσμικό και νομικό πλαίσιο. Αυτός ο συνδυασμός δημιουργεί μια μορφή κριτικής αφηγηματικής πολυφωνίας, που επιτρέπει στον αναγνώστη να αντιληφθεί τα βιώματα των Παλαιστίνιων χωρίς να χάνει τη σύνδεση με την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα.

Τα γεγονότα ως μέσο

Η Αλμπανέζε δεν περιορίζεται σε ψυχογραφικές περιγραφές· χρησιμοποιεί τα γεγονότα και τις παρατηρήσεις ως μέσο για να αναδείξει την ανθρωπιστική διάσταση του έργου, υπερβαίνοντας την απλή καταγραφή της βίας. Η συγγραφέας μετατρέπει την πραγματικότητα σε ζωντανό αφηγηματικό υλικό, όπου η τέχνη της αφήγησης συνυπάρχει με την αλήθεια των γεγονότων. Σε μια εποχή όπου οι πληροφορίες για τον πόλεμο και την κατοχή συχνά παραμένουν αποστασιοποιημένες, αυτό το βιβλίο προσφέρει μια προσωπική και βιωματική οπτική που ενεργοποιεί τον αναγνώστη συναισθηματικά και ηθικά.

Το έργο δεν περιορίζεται σε μια απλή καταγραφή· υποβάλλει, συγκινεί και διαφωτίζει, συνδυάζοντας το πνευματικό βάρος της τεκμηρίωσης με την καλλιτεχνική δύναμη της αφήγησης.

Η επιλογή του τίτλου λειτουργεί ως κριτική στο συλλογικό αίσθημα αδράνειας, υπογραμμίζοντας την απόσταση ανάμεσα στην καθημερινή αγωνία των ανθρώπων υπό κατοχή και την αδιαφορία του ευρύτερου κοινού. Αναδεικνύοντας τα προσωπικά βιώματα και τη συνολική εικόνα της κατοχής, το βιβλίο διαμορφώνει έναν νέο τύπο λογοτεχνίας μη φανταστικού, όπου η μαρτυρία, η ανάλυση και η αφηγηματική δεξιοτεχνία συνυπάρχουν.

Το έργο δεν περιορίζεται σε μια απλή καταγραφή· υποβάλλει, συγκινεί και διαφωτίζει, συνδυάζοντας το πνευματικό βάρος της τεκμηρίωσης με την καλλιτεχνική δύναμη της αφήγησης. Απευθύνεται τόσο στον ευαισθητοποιημένο αναγνώστη του λεγόμενου non fiction όσο και στον λογοτεχνικό αναγνώστη υψηλού επιπέδου. Η Aλμπανέζε ισορροπεί το βάρος της αλήθειας με τη γοητεία της λογοτεχνικής αφήγησης, προσφέροντας ένα έργο που είναι ταυτόχρονα μαρτυρία, λογοτεχνία και κοινωνικό σχόλιο. Μια πρόσκληση για τον αναγνώστη να παρακολουθήσει, να σκεφτεί και να αισθανθεί, με τρόπο που λίγα σύγχρονα έργα μπορούν να προσφέρουν.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Φραντσέσκα Αλμπανέζε (Francesca Albanese) είναι η Ειδική Εισηγήτρια των Ηνωμένων Εθνών για τα κατεχόμενα Παλαιστινιακά εδάφη. Νομικός και ακαδημαϊκός, διαθέτει πάνω από μια δεκαετία εμπειρίας στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Εικόνα: United Nations © Loey Felipe

Έχει συνεργαστεί με το Γραφείο του Ύπατου Αρμοστή για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την υπηρεσία του ΟΗΕ για τους Παλαιστίνιους πρόσφυγες. Από αυτή τη θέση, έχει παράσχει συμβουλές στα Ηνωμένα Έθνη, σε κυβερνήσεις και σε κοινωνικές οργανώσεις στη Μέση Ανατολή, στη Βόρεια Αφρική και στην περιοχή της Ασίας-Ειρηνικού.

Το 2023 δημοσίευσε το πρώτο της βιβλίο με τίτλο Κατηγορώ, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καιρός Πολιτισμού.