Για τη νουβέλα της Μαρίας Ξυλούρη «Υφάντρα» (εκδ. Μεταίχμιο). Εικόνα: Ο πίνακας του Alexander Rothaug «Οι τρεις μοίρες» (1910).
Γράφει η Φανή Χατζή
Η Μαρία Ξυλούρη, μετά από τα μυθιστορήματα Rewind (2009, εκδ. Καλέντη), Πώς τελειώνει ο κόσμος (2012, εκδ. Καλέντη) και Η νυχτερινή βάρδια του Καλλιγράφου (2015, εκδ. Καλέντη) και ένα «πέρασμα» από τη μικρή φόρμα, με τη συλλογή Πέτρινα πλοία (2021, εκδ. Μεταίχμιο) που συγκέντρωσε πολλά διηγήματά της, δοκιμάζεται φέτος στη νουβέλα. Η Υφάντρα ως αυθύπαρκτο μέρος ενός αφηγηματικού κύκλου με τον τίτλο #Αμερικές αρχίζει να υφαίνει έναν κόσμο που δεν μας αποκαλύπτεται στο σύνολό του, αλλά διαφαίνεται πολύ ελκυστικός.
Η Υφάντρα είναι μια νουβέλα λεπτοδουλεμένη, σαν ένα σφιχτής πλέξης υφαντό. Μέσα σε μικρές προτάσεις, η Μαρία Ξυλούρη συμπυκνώνει ολόκληρους κόσμους, σαν κάθε λέξη να είναι μια προσεκτική βελονιά. Η υφαντική σαν τέχνη, σύμβολο και ταυτοτικό στοιχείο είναι κεντρική στην αφήγηση και την κοσμογονία της συγγραφέα. Γίνεται, επίσης το μέσο της συγγραφέα για να προσεγγίσει τη μοίρα, το αναπόδραστο του θανάτου, την αγάπη, τη βία, την πίστη, αλλά και τη γραφή. Με μεγάλη άνεση στη μεταπήδηση ανάμεσα σε δυο χρονικά επίπεδα, και ένα λιτό πλην λυρικό τρόπο, η Ξυλούρη παραδίδει μια διαχρονική νουβέλα.
Η υπόθεση
Η Μπιάνκα προέρχεται από μια οικογένεια υφάντρων, ανήκει σε μια μακρά γενεαλογία γυναικών που ακολουθούσαν ευλαβικά το ίδιο τελετουργικό. Κάθε Σαββατόβραδο, έβαζαν στο παράθυρο «βωμό» τους μια ματωμένη δαχτυλήθρα, προσφορά προς μια αθέατη αδελφότητα, προσευχή σε κάποια άγνωστη θεά. Όσες υφάντρες προσπάθησαν να διαρρήξουν τη συνέχεια και απαρνήθηκαν την οικογενειακή παράδοση δεν είχαν καλό τέλος. Η μητέρα της Μπιάνκα ήταν μία από αυτές. Η ίδια ωστόσο, μεγαλωμένη από τη γιαγιά της, δεν σταμάτησε ποτέ να ματώνει τη δαχτυλήθρα της το Σάββατο, ακόμα κι όταν έχανε αίμα απ’ όλο της το κορμί από τα χτυπήματα του συζύγου της.
Σαν νεαρό κορίτσι, η Μπιάνκα ύφαινε πολύχρωμους κόσμους. Όταν παντρεύτηκε τον κακοποιητικό Άλντο, όμως, η ζωή και τα υφαντά της έγιναν γκρίζα. Η βία του ξεσπούσε στο κορμί της και της στοίχισε οποιαδήποτε ευκαιρία οικογενειακής χαράς. Όταν ξέφυγε για να σώσει τον εαυτό της και το έμβρυό της, την περιμάζεψε ένας ευκατάστατος ξένος, ο κύριος Τέιλορ, που της πρόσφερε ένα καταφύγιο και αργότερα μια δουλειά. Η σωτηρία αυτή βάραινε τη Μπιάνκα ως έντονη υποχρέωση και χρόνια αργότερα, ως οικονόμος στο σπίτι του κυρίου Τέιλορ, έχει πλέον την ευκαιρία να ανταποδώσει τη χάρη. Για να θεραπεύσει τη βαριά άρρωστη σύζυγο του κυρίου Τέιλορ επικαλείται έναν αρχέγονο θρύλο και η Επισκέπτρια βρίσκεται εκεί για να τον πραγματώσει.
Αμερικές
Η Υφάντρα είναι μέρος ενός νέου ευρύτερου αφηγηματικού κύκλου, τον οποίο οραματίστηκε και επεξεργάζεται η συγγραφέας εδώ και χρόνια, με τίτλο «Αμερικές». Η Μπιάνκα γεννήθηκε στο μυαλό της ως η γιαγιά ενός κεντρικού της ήρωα αλλά σύντομα απέκτησε τη δική της ιστορία. Ο εγγονός της Μπιάνκα θα είναι το πρώτο αρσενικό τέκνο σε μια γεναλογία γυναικών που γεννούν γυναίκες και θα τον γνωρίσουμε σε επόμενο βιβλίο. Αυτός ο νέος κύκλος εντάσσεται οργανικά στο αφηγηματικό πλέγμα που δημιουργεί η συγγραφέας με το σύνολο του έργου της. Η Επισκέπτρια, για παράδειγμα, είναι συγγενής της θεραπεύτριας- μαυρομπλέ γυναίκας που εμφανίζεται στη Νυχτερινή βάρδια του καλλιγράφου, ενώ σημαντικό ρόλο και εδώ διαδραματίζουν τα πτηνά, χαρακτηριστικά στη γραφή της Ξυλούρη.
Η Ξυλούρη εκκινεί από αυτή τη συσχέτιση της μοίρας με την υφαντική, χωρίς ωστόσο να επιθυμεί την αναδιήγηση κάποιου μύθου.
Στην Υφάντρα, επικρατεί η αίσθηση του αρχέγονου, του μυθικού. Η έλλειψη της σύγχρονης τεχνολογίας, οι χειρωνακτικές εργασίες, οι πατριαρχικοί κανόνες παραπέμπουν σε άλλη εποχή. Από τα ονόματα, τις υπόρρητες ιστορικές αναφορές και λεπτομέρειες καταλαβαίνουμε ότι πρόκειται μάλλον για την κατακερματισμένη μεταπολεμική Ιταλία. Όπως μας αποκάλυψε και η Μαρία Ξυλούρη στο πλαίσιο της 22ης ΔΕΒΘ, στο στάδιο της γραφής της νουβέλας, διάβαζε αρκετή ιστορία, εμβάθυνε στα βιβλία του ιστορικού Τζέιμς Χόλαντ για τον Β΄ΠΠ στην Ιταλία, ακόμα κι αν η έρευνά της δεν ενσωματώθηκε στο βιβλίο άμεσα.
Υφαντική, μοίρα και συγγραφή
Η Υφάντρα ανασύρει την έντονη συμβολοποιία που συνδέει την αρχαία αυτή τέχνη με τη Μοίρα, καταρχήν στην αρχαιοελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία, αλλά και σε άλλες μυθολογίες. Θυμόμαστε τις τρεις Μοίρες, Κλωθώ, Λάχεσι και Άτροπο που υφαίνουν τις τύχες των ανθρώπων. Με βάση το μύθο της Άλκηστης και του Αδμήτου, οι Μοίρες χάριζαν τη ζωή σε έναν άνθρωπο με την προϋπόθεση ότι κάποιος άλλος έπρεπε να πάρει τη θέση του. Η Ξυλούρη εκκινεί από αυτή τη συσχέτιση της μοίρας με την υφαντική, χωρίς ωστόσο να επιθυμεί την αναδιήγηση κάποιου μύθου. Περισσότερο φαίνεται να ιχνογραφεί τα αόρατα νήματα που συνδέουν τις ζωές μεταξύ τους, όπως συνδέουν και τους χαρακτήρες σε ένα λογοτεχνικό κείμενο. Η «ζωή» όπως και το «κείμενο» υπόκεινται στο τετελεσμένο της «μοίρας».
Οι υφάντρες ως ένα γυναικείο συλλογικό υποκείμενο που λοιδορούνται σαν μάγισσες από τους συγχρόνους τους, η αέναη κληροδοσία του τραύματος από μητέρα σε κόρη, αλλά και το λυτρωτικό σπάσιμο του κύκλου της έμφυλης βίας είναι κάποια από τα στοιχεία που υποστηρίζουν τη φεμινιστική ανάγνωση.
Σημαντικό και πυρηνικό πρόσωπο στη γραφή της Ξυλούρη είναι η Επισκέπτρια, ένα πλάσμα υπερβατικό και γήινο, μια μυθική μορφή. Όπως οι Μοίρες θεωρούνται κόρες της Νύχτας ή της Θέμιδος, έτσι και η Επισκέπτρια καταρχήν μοιάζει να υπηρετεί κάτι ανάμεσα στο θεϊκό δίκαιο και το προδιαγεγραμμένο, αμφότερα με τους δικούς τους κανόνες που δεν έχουν καμία σχέση με το «καλό» ή το «κακό». Στην προσπάθειά της να διατηρήσει μια κοσμική ισορροπία, όμως, γίνεται ο εξωτερικός παρατηρητής των κοινών ανθρώπων, πασχίζει να εξηγήσει την επιθυμία τους για έλεγχο, τη στάση τους απέναντι στο παρελθόν, τις προσωπικές τους βλέψεις, τις ψευδαισθήσεις και προκαταλήψεις τους. Οι «μικρές» τους συμπεριφορές έρχονται σε αντίθεση με τη «μεγάλη» εικόνα, αλλά όσο κι αν προσπαθεί να τους προβλέψει, αυτοί σε μεγάλο βαθμό τις διαφεύγουν. Στην αλληγορία της Ξυλούρη, η Επισκέπτρια, τελικά, δεν διαφέρει πολύ από τη μυθιστοριογράφο.
Φεμινιστικός άξονας
Μολονότι η συγγραφέας δήλωσε χαρακτηριστικά ότι δεν είχε πρόθεση να γράψει ένα φεμινιστικό βιβλίο, πολλά στοιχεία της γραφής της υποδεικνύουν μία τέτοια ανάγνωση. Η Μπιάνκα που, όταν λείπει ο άνδρας της, υφαίνει στωικά ελπίζοντας οι κλωστές της να περιπλέξουν τον δρόμο της επιστροφής του λειτουργεί σαν μια ισχυρή αντιστροφή της υπομονετικής και αφοσιωμένης Πηνελόπης. Οι υφάντρες ως ένα γυναικείο συλλογικό υποκείμενο που λοιδορούνται σαν μάγισσες από τους συγχρόνους τους, η αέναη κληροδοσία του τραύματος από μητέρα σε κόρη, αλλά και το λυτρωτικό σπάσιμο του κύκλου της έμφυλης βίας είναι κάποια από τα στοιχεία που υποστηρίζουν τη φεμινιστική ανάγνωση.
Όποια ανάγνωση κι αν επιλέξει κανείς για να διαβάσει την Υφάντρα, θα απολαύσει τα ετερόκλητα στοιχεία του, το φολκλόρ, το γοτθικό, τον μαγικό ρεαλισμό. Γιατί η γραφή της Ξυλούρη ναι μεν ακουμπά σε διάφορες λογοτεχνικές παραδόσεις, όμως διατηρεί τη μοναδικότητά της.
Κυρίως, όμως, η Ξυλούρη εξετάζει τους χαρακτήρες της ως θεματοφύλακες της πατριαρχίας. Η γιαγιά της Μπιάνκα που εκθέτει την εγγονή της στον θάνατο, δικαιολογώντας τον κακοποιητή της, το πράττει γιατί αναγνωρίζει στον γάμο μια μορφή χειραφέτησης. Η ίδια παντρεύτηκε «για να γίνει επιτέλους κάτι που δεν ήταν κόρη, κάτι που δεν ήταν στρυμωγμένο ανάμεσα σε δύο γονείς» και αδυνατεί να φανταστεί την εγγονή της εκτός αυτού του πλαισίου. Ο πατέρας του κυρίου Τέιλορ που κωλύεται να εκφράσει τη συγκίνηση και περηφάνια για τον γιο του έχει μάθει σε ένα συγκεκριμένο πρότυπο άνδρα και πατέρα. Μέσα από αυτούς τους δευτερεύοντες χαρακτήρες σκιαγραφούνται οι έμφυλοι ρόλοι ως αόρατες κλωστές που διαπλέκουν τις ζωές μας. Ταυτόχρονα, δίνεται η ευκαιρία στη συγγραφέα να εξετάσει και εδώ, όπως σε προηγούμενα έργα της, τη διαγενεακή σύγκρουση.
Μια νουβέλα που ξεχωρίζει
Όποια ανάγνωση κι αν επιλέξει κανείς για να διαβάσει την Υφάντρα, θα απολαύσει τα ετερόκλητα στοιχεία του, το φολκλόρ, το γοτθικό, τον μαγικό ρεαλισμό. Γιατί η γραφή της Ξυλούρη ναι μεν ακουμπά σε διάφορες λογοτεχνικές παραδόσεις, όμως διατηρεί τη μοναδικότητά της. Διαθέτει τη γνώριμη γοητεία μιας ιστορίας που θα μπορούσε να είναι ένα φεμινιστικό παραμύθι, μια παραβολή, ένας λαϊκός μύθος, αλλά και την ανατρεπτικότητα μιας αφήγησης που ξαφνιάζει γλωσσικά και υφολογικά.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Μαρία Ξυλούρη έχει γράψει τα μυθιστορήματα Rewind (2009), Πώς τελειώνει ο κόσμος (2012, Athens Prize for Literature 2013) και Η νυχτερινή βάρδια του καλλιγράφου (2015), τα οποία κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Καλέντη, και τη συλλογή διηγημάτων Πέτρινα πλοία (εκδ. Μεταίχμιο, 2021).
