«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

Φιγούρες αιωρούμενες, ρευστές, δίχως χαρακτηριστικά στα πρόσωπα, άμορφες, σχεδόν μη ανθρώπινες ή φτιαγμένες από ένα πνεύμα που έβλεπε τον κόσμο σαν μια δονούμενη μηχανή που μπορούσε να συνθλίψει τα πάντα.

Τώρα που έχουν περάσει εκατό χρόνια από τη στιγμή που ο Φραντς Κάφκα έφυγε πρόωρα, και γνωρίζοντας σχεδόν τα πάντα για την προσωπική και λογοτεχνική ζωή του, είμαστε σε θέση να τον φανταστούμε ακόμη και ως σκιτσογράφο.

Με μελάνι και χαρτί

Ο συγγραφέας που πρόσφερε στην ανθρωπότητα έργα όπως η Μεταμόρφωση, η Δίκη και ο Πύργος, στις ώρες της μοναξιάς του, ενδεχομένως, αλλά και στις άλλες της εντατικής προσήλωσης σε ένα όραμα περίκλειστο και βαθύ, είναι σφόδρα πιθανό να άφηνε τον εαυτό του ελεύθερο και με ένα πενάκι που περιείχε ινδικό μελάνι να σχεδίαζε στο χαρτί κάποιες φιγούρες που, λες, και ξεπηδούν από τα γραπτά του.

Αυτές οι φιγούρες τώρα πια είναι ελεύθερες δικαιωμάτων, επομένως είμαστε σε θέση να δούμε κι αυτή την κρυφή διάσταση του Κάφκα. Στα ελληνικά μάς έρχονται από τις εκδόσεις Οξύ σε μια άκρως προσεγμένη έκδοση που, εκτός των σχεδίων του Τσέχου συγγραφέα, συμπληρώνεται με την κατατοπιστική εισαγωγή του καθηγητή Συγκριτικής Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης, Jordi Llovet.

Σ’ αυτό το σημείωμα μαθαίνουμε πως η τελευταία επιθυμία του Κάφκα προς τον επιστήθιο φίλο του Μαξ Μπροντ ήταν να καούν τα πάντα: όχι μόνο τα χειρόγραφά του, αλλά και τα σχέδια. Φυσικά, όπως γνωρίζουμε, ο Μπροντ τον παράκουσε κι αμέσως μετά τον θάνατό του εξέδωσε τα μείζονα έργα του.

Μπορεί η επιμέλεια που έκανε συνολικά στα χειρόγραφα και τα γράμματα του Κάφκα να μην ήταν επαγγελματικού επιπέδου, εντούτοις χάρη σ’ αυτόν δεν χάσαμε το έργο ενός από τους σημαντικότερους και πιο ξεχωριστούς συγγραφείς του 20ου αιώνα.

Άλλη αντιμετώπιση

Σε αντίθεση με τα μυθιστορήματα και τα διηγήματα του Κάφκα που βγήκαν σχεδόν αμέσως στο φως και έγιναν κτήμα της παγκόσμιας κοινότητας, τα σχέδια του έτυχαν άλλης αντιμετώπισης.

Το 2006, χάρη στον τσέχικο εκδοτικό οίκο Vitalis κάποια σχέδια έγιναν γνωστά, εντούτοις τα περισσότερα βρίσκονταν στην κατοχή της γραμματέα του Μπροντ, Ester Hoffe, κατόπιν κληροδότησης που της είχε κάνει. Στη συνέχεια, η Hoffe, ακολουθώντας την ίδια τακτική, παραχώρησε τα δικαιώματα των σχεδίων στις κόρες της.

Σήμερα, όλα τα σχέδια βρίσκονται στο Εθνικό Μουσείο του Ισραήλ, το οποίο εδρεύει στην Ιερουσαλήμ. Ήταν το τέλος μιας μακράς δικαστικής διαμάχης που βρήκε νικητή το Εθνικό Μουσείο έναντι των θυγατέρων της Hoffe.

Όσο ζούσε ο Μπροντ απέτρεψε να γίνουν εκθέσεις με τα σχέδια του Κάφκα (αν και κάποια τα είχε πουλήσει σε προσιτή τιμή στη Βιέννη), λέγοντας πως πολλά από αυτά ήταν τσαλακωμένα ή ήταν προσαρτισμένα σε χειρόγραφα του Κάφκα, επομένως δεν γινόταν να απελευθερωθούν από το συγκείμενό τους και να τα δει κανείς αυτόνομα.

Όταν πέθανε ο Μπροντ, τη διαχείριση αυτών των σχεδίων ανέλαβε η Hoffe και το πρώτο που έκανε ήταν να τα διπλοκλειδώσει έτσι ώστε να μην μπορεί να έχει πρόσβαση κανένας σ’ αυτά. Ζητούσε, δε, υπέρογκα ποσά για να δώσει την άδεια έστω και μόνο να φωτογραφηθούν αυτά τα έργα.

Για χρόνια, λοιπόν, αυτά τα σχέδια ήταν καλά φυλαγμένα και μόνο όταν έληξε η δικαστική διαμάχη βγήκαν από το επτασφράγιστο κλουβί τους και οι διεθνείς εκδοτικοί οίκοι ανέλαβαν μια ξεχωριστική έκδοση ενός βιβλίου που θα περιλαμβάνει μόνο αυτά τα έργα.

Ο θαυμασμός για τον Πικάσο 

Από τον Llovet μαθαίνουμε πως ο Κάφκα θαύμαζαε το έργο του Πικάσο, εντούτοις το γνώρισε πολύ αργότερα. Οπότε δεν μπορούμε να πούμε ότι τα δικά του σκίτσα επηρεάστηκαν από τον Ισπανό ζωγράφο.

Ο Κάφκα ενδιαφερόταν έντονα για τα εικαστικά. Πήγαινε σε εκθέσεις, είχε άποψη για την τέχνη των συγκαιρινών του ζωγράφων, αλλά κανένας εξ αυτών δεν φαίνεται να τον επηρέασε στις δικές του δοκιμές.

Γενικώς, ο Κάφκα ενδιαφερόταν έντονα για τα εικαστικά. Πήγαινε σε εκθέσεις, είχε άποψη για την τέχνη των συγκακρινών του ζωγράφων, αλλά κανένας εξ αυτών δεν φαίνεται να τον επηρέασε στις δικές του δοκιμές. Φαίνεται πως έμελλε ακόμη και σ’ αυτή την παράπλευρη καλλιτεχνική δραστηριότητα να ακολουθήσει τον ολότελα προσωπικό του δρόμο.

Όπως συνέβη και στη λογοτεχνία όπου μπορεί αρχικά να τον ενέταξαν στο ρεύμα του εξπρεσιονισμού, ωστόσο στη συνέχεια αποδείχθηκε πως ο Κάφκα ήταν ο γεννήτορας και ο μοναδικός φορέας μιας σχολής που πριν από αυτόν δεν υπήρχε και μετά απ΄αυτόν απέκτησε πολλά μέλη.

Κοιτώντας τα σχέδιά του σου γεννιέται, μέσω άλλων δρόμων, η ίδια υπαρξιακή αγωνία που διατρέχει τα βιβλία του. Οι φιγούρες πλέουν στο χώρο του χαρτιού, ίπτανται ή άλλες είναι καθισμένες σε καρέκλες.

Κοιτώντας τα σχέδιά του σου γεννιέται, μέσω άλλων δρόμων, η ίδια υπαρξιακή αγωνία που διατρέχει τα βιβλία του. Οι φιγούρες πλέουν στο χώρο του χαρτιού, ίπτανται ή άλλες είναι καθισμένες σε καρέκλες.

Η στάση του σώματός τους πολλές φορές είναι κυρτή, ενώ τα χαρακτηριστικά τους είναι υπερβολικά και δυσανάλογα. Ο μινιμαλισμός των λεπτών γραμμών που έχει σχεδιάσει ο Κάφκα δημιουργούν ζωηρά σύνολα φιγούρων που μοιάζουν να είναι ημιτελείς.

Όμως τούτο είναι σύμφυτο με τον Κάφκα και τη δύσκολη ζωή που του έτυχε και είχε ως αποτέλεσμα να αφήσει πολλά πράγματα ανολοκλήρωτα, καθώς έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 40 ετών.

Η ελληνική έκδοση από τις εκδόσεις Οξύ έχει και ένα επιπλέον ενδιαφέρον: όλα τα σχέδια συνδυάζονται με μικρές περικοπές από τα γνωστά έργα του συγγραφέα. Κάπως έτσι μπορεί κανείς να δει την υπόγεια συνομιλία ανάμεσα στη μια πλευρά της δημιουργίας του και την έτερη. Η μετάφραση ανήκει στις Μαρία Μπεζαντάκου και Σοφία Χρυσαφοπούλου ενώ η έκδοση, όπως σημείωσα και νωρίτερα, είναι αψεγάδιαστη.