Για το βιβλίο του Στίβεν Φράι (Stephen Fry) «Οδύσσεια» (μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, εκδ. Πατάκη). Εικόνα: Ο Ματ Ντέιμον στην ταινία «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν που κάνει πρεμιέρα στις κινηματογραφικές αίθουσες σε όλη την Ελλάδα σήμερα.
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Το αίσθημα της νοσταλγίας είναι τόσο ισχυρό, ώστε η πρόκλησή του αποτελεί κύριο στόχο των έργων της παγκόσμιας κουλτούρας. Πόσο συχνά παρακολουθούμε τηλεοπτικές σειρές ή κινηματογραφικές ταινίες που αναπαριστούν περασμένες εποχές, κοντινές και μακρινές συγχρόνως, κάνοντάς μας να αναπολούμε την αύρα τους, τα περασμένα, τα οποία συνήθως στρογγυλεύουμε; Από σήμερα, σινεφίλ και μη, έχουν την ευκαιρία να δουν πώς το έχει πραγματευτεί ο Κρίστοφερ Νόλαν στην πολυαναμενόμενη ταινία του «Οδύσσεια» που στους ελληνικούς κινηματογράφους κάνει πρεμιέρα έχοντας πετύχει ήδη να ξεσηκωθεί πολύς θόρυβος.
Η νοσταλγία, φυσικά, είναι μια σύνθετη λέξη, η οποία πηγάζει από τον «νόστο», την επιστροφή στην πατρίδα, που βρίσκεται στην καρδιά της ομηρικής «Οδύσσειας» και στη συνέχεια, τόσων και τόσων ακόμη αφηγήσεων – από την «Ιθάκη» του Καβάφη έως το «E.T.: Ο εξωγήινος» του Στίβεν Σπίλμπεργκ και την «Οδύσσεια του διαστήματος» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, συνήθως τα μεγάλα έργα παρουσιάζουν μια ιδιαίτερη παραλλαγή αυτού του ανεξάντλητου, μεγάλου θέματος.
Η Οδύσσεια του Στίβεν Φράι
Όλα ξεκινούν από τα ομηρικά έπη, αναφέρουμε συχνά, και παρότι δεν πρέπει να υποτιμούμε την επιρροή άλλων κειμένων, όπως της Βίβλου, η επίδραση που εξακολουθούν να ασκούν η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» είναι αδιαμφισβήτητη. Πόσες διασκευές, πόσες αναδιηγήσεις έχουν κυκλοφορήσει μέσα στα χρόνια… Ενόψει της πρεμιέρας της ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, που έχει ήδη προκαλέσει αντιπαραθέσεις στο πλαίσιο της μεγάλης συζήτησης για την πολιτική ορθότητα, μπορούμε να διαβάσουμε το πρόσφατο βιβλίο του Στίβεν Φράι Οδύσσεια (μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, εκδ. Πατάκη), στο οποίο ο ευρυμαθής κωμικός ηθοποιός και σκηνοθέτης χαρτογραφεί με τα δικά του εργαλεία το ταξίδι του Οδυσσέα. Και όχι μόνο…
Ο Φράι βρίσκει την κατάλληλη αφορμή ώστε να μιλήσει γενικότερα για την αρχαιοελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία, που τόσο αγαπάει. Με χιούμορ, και γλώσσα απλή, παρουσιάζει με μυθιστορηματικό τρόπο τις περιπέτειες του Οδυσσέα, αλλά και του Αινεία, του Αγαμέμνονα, κ.ά., καθώς αναζητούν τον δρόμο προς το σπίτι τους – στην περίπτωση του Αινεία, φυσικά, δεν έχουμε να κάνουμε με την επιστροφή στην πατρίδα, αλλά με την οικοδόμησή της, εφόσον πρόκειται για τον Τρώα επιζώντα που στη συνέχεια ίδρυσε τη Ρώμη.
Κάπως έτσι, πέρα από τον πολυμήχανο βασιλιά της Ιθάκης και τα κοντινά του πρόσωπα, συναντούμε διάφορους ακόμη ήρωες. Ο κοινός άξονας, γύρω από τον οποίο περιστρέφονται οι ιστορίες που λέει ο Φράι, είναι ο «νόστος». Βέβαια, δεν πρόκειται τόσο για ένα έργο Ιστορίας, αλλά περισσότερο για ένα βιβλίο με λογοτεχνικές ποιότητες, μια μυθοπλασία με αφηγηματικό προσανατολισμό. Για αυτό, κιόλας, καμιά φορά φαίνεται πως ο Φράι χάνει την εστίασή του, ξεχνώντας κάπως τα δεινά που ταλανίζουν τον Οδυσσέα και τους δικούς του ανθρώπους και αναπτύσσοντας τις επιμέρους αφηγήσεις. Ασφαλώς, τα παθήματα του Οίκου των Ατρειδών περιγράφονται και στο ποίημα του Ομήρου, όμως όχι ως μέρος της κύριας δράσης: λειτουργούν περισσότερο «συμβολικά», θα λέγαμε σήμερα, αντιστικτικά προς τις περιπέτειες του Οδυσσέα. Η μοίρα του Αγαμέμνονα προϊδεάζει τον Οδυσσέα για όσα θα συναντήσει επιστρέφοντας, ενώ ο Ορέστης αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση για τον Τηλέμαχο.
Τα θετικά στοιχεία
Θα αδικούσαμε, βέβαια, το βιβλίο εάν αναφέραμε μονάχα ένα σχόλιο για την κάπως χαλαρή δομή του πρώτου μέρους του – στη συνέχεια, άλλωστε, ο Φράι πράγματι επικεντρώνεται κατεξοχήν στην ομηρική περιπέτεια. Η γλώσσα του συγγραφέα, όπως μας την παρουσιάζει η καλή μετάφραση του Πέτρου Γεωργίου, διαβάζεται με ευχαρίστηση. Από τις διάφορες αναφορές, φαίνεται, επίσης, πως η έρευνα που έχει πραγματοποιήσει ο Φράι -και συμπληρωματικά, ο Δημήτρης Ελευθεράκης, που αναλαμβάνει τον σχολιασμό της ελληνικής έκδοσης- είναι διεξοδική. Η πρώτη ύλη έχει χωνευτεί και επεξεργαστεί.
Ο Φράι δεν παρουσιάζει απλώς, βήμα βήμα, ξερά, τα επεισόδια της «Οδύσσειας», αλλά με τη συγγραφική του ιδιοσυγκρασία πλέκει μια ζωντανή αφήγηση – αυτό είναι, άλλωστε, το στοίχημα που βάζει ο δημιουργός κάθε διασκευής, και η ανά χείρας έκδοση έχει πράγματι ενδιαφέρον, ιδίως για όσους δεν θυμούνται αρκετά καλά τον μύθο. Μας ξαναδείχνει, από τη δική του οπτική, τις περιπέτειες του Οδυσσέα και, γιατί όχι, στη συνέχεια μας ανοίγει μια πύλη που οδηγεί κατευθείαν στο ίδιο το έπος.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Στίβεν Φράι είναι βραβευμένος κωμικός, ηθοποιός, παρουσιαστής και σκηνοθέτης. Έγινε διάσημος από τις κωμικές τηλεοπτικές σειρές «A Bit of Fry and Laurie» (σε σενάριο δικό του σε συνεργασία με τον Hugh Laurie) και «Jeeves and Wooster», καθώς και από την κωμική σειρά «Μαύρη οχιά» («Blackadder») ως στρατηγός Melchett. Παρουσίασε περισσότερα από 180 επεισόδια του τηλεοπτικού παιχνιδιού «QI» και αφηγήθηκε και τα επτά μυθιστορήματα του Χάρι Πότερ σε audio book.
Η ελληνική μυθολογία αποτελεί τη θεματολογία πολλών βιβλίων του. Έχει επίσης γράψει πέντε μυθιστορήματα, που αγαπήθηκαν πολύ από το αναγνωστικό κοινό, καθώς και τρία αυτοβιογραφικά βιβλία.
