Ο Ουίλλιαμ Σαίξπηρ στο εργαστήρι της Λένιας Ζαφειροπούλου

Τα σονέτα του Σαίξπηρ τα διάβαζα πολύ στην εφηβεία, στη μετάφραση του Βασίλη Ρώτα. Ο Σαίξπηρ ποιητής δεν μπορεί ούτε θέλει να κρύψει τον Σαίξπηρ δραματουργό. Ο έρωτας στα σονέτα, όπως και σε άλλα του έργα, στο Πολύ Κακό για το Τίποτα, στο Ημέρωμα της Στρίγγλας, στην Δωδεκάτη Νύχτα ή στο Όνειρο είναι ένα ατελείωτο παιχνίδι status: μια ασίγαστη πάλη για το ποιος θα κρατά τα ηνία και κατά πού θα τραβήξει το άρμα του έρωτα. Κι οι ερωτευμένοι του Σαίξπηρ κατατρώγονται πάντα από μια μισοσοβαρή, μισογελοία εκδικητικότητα προς τον αγαπημένο για τα δεινά που προκαλεί η λατρεία του. Όπως σχεδόν όλα στον Σαίξπηρ, τα σονέτα είναι κλαυσίγελως. Υψηλόφρονες δεήσεις μαζί με ζηλότυπη μικροπρέπεια, ιδεαλισμός μαζί με χυδαιολογία.
Την μετάφραση την άρχισα δοκιμαστικά και λίγο σαν παιχνίδι για το «μικρό» έτος Σαίξπηρ 2014 και το αφιέρωμα του περιοδικού ΠΟΙΗΤΙΚΗ. Αποφάσισα τότε να μεταφράσω ένα αρκετά μεγάλο μέρος του έργου για να αναμετρηθώ μαζί του και να δω αν θα μπορούσα να το δαμάσω ολόκληρο.

Ο έρωτας στα σονέτα είναι ένα ατελείωτο παιχνίδι status: μια ασίγαστη πάλη για το ποιος θα κρατά τα ηνία και κατά πού θα τραβήξει το άρμα του έρωτα. Κι οι ερωτευμένοι του Σαίξπηρ κατατρώγονται πάντα από μια μισοσοβαρή, μισογελοία εκδικητικότητα προς τον αγαπημένο για τα δεινά που προκαλεί η λατρεία του. Όπως σχεδόν όλα στον Σαίξπηρ, τα σονέτα είναι κλαυσίγελως. Υψηλόφρονες δεήσεις μαζί με ζηλότυπη μικροπρέπεια, ιδεαλισμός μαζί με χυδαιολογία.

Η «κουζίνα» της μετάφρασης των σονέτων έχει περισσότερο κόπο στην προετοιμασία παρά στην εκτέλεση. Χρειάζεται οπωσδήποτε μια κριτική έκδοση για να βοηθηθείς στους δαιδαλώδεις συλλογισμούς, τα ιδιοφυιή λογοπαίγνια αλλά και τα διπλά νοήματα που σχετίζονται με τους συνειρμούς του αναγνώστη της εποχής. Μέσα τους υπάρχουν πολλές αναφορές στη Βίβλο, στην λατινική γραμματεία, στον θεατρικό, νομικό και εμπορικό κόσμο της ελισαβετιανής Αγγλίας. Πάμπολλα τολμηρότατα και δυσμετάφραστα σεξουαλικά υπονοούμενα κρύβονται μέσα ή κάτω απ' τις λέξεις και πρέπει να διασωθούν. Ένα καλό έχουν όμως αυτά τα σονέτα και αυτό κάνει την έμμετρη μετάφραση ολόκληρου του έργου εφικτή: δεν είναι κανονικά σονέτα με διπλές ρίμες. Κάθε τετράστιχο έχει τη δική του ρίμα, όλα τα τελικά δίστιχα μια ξεχωριστή ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. Ο Σαίξπηρ δε νοιάζεται τόσο για το αισθητικό αποτέλεσμα, δεν είναι δεξιοτέχνης της φόρμας αλλά του συλλογισμού και της περιπέτειας του αισθήματος. Δεν ενδιαφέρεται τόσο για την τελειότητα της μορφής, συχνά οι ρίμες του είναι μόνο οπτικές. Αυτό απενοχοποιεί τον μεταφραστή και τον προτρέπει να κινηθεί κι εκείνος με γρήγορες κι ελεύθερες χειρονομίες όπως ο ποιητής του.

Μεταφράζοντας, είχα δίπλα μου τον Βασίλη Ρώτα, ο οποίος όμως λίγο με βοήθησε γιατί δεν ενδιαφέρεται πολύ για την πιστότητα ούτε για τη διάσωση ολόκληρης της εξίσωσης του σαιξπηρικού νοήματος. Είχα κοντά μου και τις ωραιότατες, κομψές αποδόσεις του Διονύση Καψάλη. Κατά τα άλλα δούλεψα με σχολιασμένες εκδόσεις του πρωτοτύπου, αγγλικές και γερμανικές.

Ο Σαίξπηρ δε νοιάζεται τόσο για το αισθητικό αποτέλεσμα, δεν είναι δεξιοτέχνης της φόρμας αλλά του συλλογισμού και της περιπέτειας του αισθήματος. Δεν ενδιαφέρεται τόσο για την τελειότητα της μορφής, συχνά οι ρίμες του είναι μόνο οπτικές. Αυτό απενοχοποιεί τον μεταφραστή και τον προτρέπει να κινηθεί κι εκείνος με γρήγορες κι ελεύθερες χειρονομίες όπως ο ποιητής του.

Για μένα η πιστότητα είναι η εν τω νόμω πρώτη και μεγάλη εντολή. Δευτέρα δε ομοία αυτή, η εξεύρεση μιας φόρμας που να αντικατοπτρίζει την φόρμα του πρωτοτύπου. Αυτό το δίδυμο, πιστό νόημα, πιστή φόρμα είναι όπως καταλαβαίνετε μια διελκυνστίνδα μέσα στο μυαλό του μεταφραστή. Το μέτρο και η ρίμα θα μου κλέψουν κάτι από το πλήρες νόημα. Από την άλλη, τη φόρμα πρέπει να τη διαλέξω τέτοια που να εξυπηρετεί το νόημα: να μου επιτρέπει δηλαδή να χωρέσω μέσα της ένα μεγάλο μέρος του πρωτότυπου νοήματος. Στα σονέτα λοιπόν του Σαίξπηρ έχω στο πρωτότυπο ενδεκασύλλαβο, τις μικροσκοπικές αγλλικές λέξεις κι ένα πυκνό, περιπλοκότατο νόημα. Σε καμιά περίπτωση δεν παραιτούμαι από το μέτρο και τη ρίμα, αλλιώς το σκεύος μέσα στο οποίο σερβίρω το νόημα δεν έχει πλέον τίποτε κοινό με το σκεύος του ποιητή. Παραιτούμαι όμως απ' τον ενδεκασύλλαβο γιατί οι ελληνικές λέξεις είναι μακριές και κλιτές και δεν χωρούν τον σαιξπηρικό συλλογισμό μέσα σε 11 συλλαβές. Διαλέγω λοιπόν δεκαπεντασύλλαβο και το κάνω και για έναν άλλο λόγο: επειδή θέλω στα ελληνικά ένα αποτέλεσμα που να μυρίζει Αναγέννηση. Και τα δικά μας αναγεννησιακά έργα, ο Ερωτόκριτος, η Ερωφίλη κι οι Παραλογές είναι γραμμένα σε δεκαπεντασύλλαβο. Επίσης, αυτός ο στίχος είναι ο πιο φυσικός ρυθμός της νέας ελληνικής γλώσσας και δίνει μια αίσθηση ταχύτητας και ευκολίας στον αναγνώστη, όπως δίνει περιέργως και το πρωτότυπο, παρά το περίπλοκο νόημά του. Όλα αυτά δεν είναι βέβαια δόγμα και δεν τα αποφασίζω θεωρητικά αλλά κατά τη διάρκεια της μάχης. Ο μεταφραστής είναι καπετάνιος και το πρωτότυπο είναι το πολύτιμο εμπόρευμα του πλοίου του. Το εμπόρευμα πρέπει να φθάσει στην ακτή. Στην τρικυμία θα δει τι πρέπει να πετάξει στη θάλασσα, για να σωθεί. Κι ακόμα, πρέπει το εσωτερικό του ρολόι να χτυπά περίπου στο ρυθμό του πρωτοτύπου. Αλλιώς δεν θα τα καταφέρει καλά.

Τον έχω διαβάσει πολύ τον Σαίξπηρ και τον διαλέγω πάντα όταν αισθάνομαι σκοτάδι, κόπωση ή μονοτονία. Το εύρος του, ο πλούτος του, το υπέρτερο χιούμορ, το ότι μοιάζει να έχει εποπτεία όλου του κόσμου χωρίς ποτέ να ξεχνά το θάνατο, το ότι δεν κάνει ποτέ κήρυγμα και προπαγάνδα, δεν δίνει απαντήσεις και μόνο ρωτά κι αμφιβάλλει: όλα αυτά δρουν για μένα θεραπευτικά. Ο Σαίξπηρ είναι ένα αληθινό φάρμακο.

Τον έχω διαβάσει πολύ τον Σαίξπηρ και τον διαλέγω πάντα όταν αισθάνομαι σκοτάδι, κόπωση ή μονοτονία. Το εύρος του, ο πλούτος του, το υπέρτερο χιούμορ, το ότι μοιάζει να έχει εποπτεία όλου του κόσμου χωρίς ποτέ να ξεχνά το θάνατο, το ότι δεν κάνει ποτέ κήρυγμα και προπαγάνδα, δεν δίνει απαντήσεις και μόνο ρωτά κι αμφιβάλλει: όλα αυτά δρουν για μένα θεραπευτικά. Ο Σαίξπηρ είναι ένα αληθινό φάρμακο. Κι ο δικός του ασίγαστος κόσμος τροφοδοτεί πάντα τον αναγνώστη με πλούτο και φόρα για τη ζωή. Τώρα θα δοκιμάσω τις δυνάμεις μου στην τραγικωμωδία Measure for Measure, πάλι για τις εκδόσεις Gutenberg.

Info
Η Λένια Ζαφειροπούλου είναι λυρική τραγουδίστρια, ποιήτρια και μεταφράστρια. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1979. Σπούδασε τραγούδι, πιάνο και Lied στη Musikhochschule της Στουτγάρδης και όπερα στο Opera Course του Guildhal School of Music and Drama και στο National Opera Studio του Λονδίνου. Έχει κερδίσει υποτροφίες των ιδρυμάτων Μαρία Κάλλας και Αλέξανδρος Ωνάσης, καθώς και του Royal Opera House Covent Garden.