Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο συγγραφέας και μεταφραστής Παναγιώτης Κεχαγιάς για τη μετάφραση του μυθιστορήματος του Ουίλιαμ Φόκνερ [William Faulkner] «Καθώς Ψυχορραγώ» (εκδ. Gutenberg).
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης συναντήσατε δυσκολίες που δεν τις περιμένατε;
Δυστυχώς η εικόνα που έχει κανείς για ένα βιβλίο σαν αναγνώστης διαφέρει πολύ από αυτό που συναντάει ως μεταφραστής. Έτσι λοιπόν, παρότι όταν ξεκίνησα τη μετάφραση του Καθώς Ψυχορραγώ είχα μια αρκετά καλή επαφή με το έργο του Φόκνερ στο πρωτότυπο –άρα ήξερα τις κυριότερες δυσκολίες που θα συναντούσα, όπως τα σημεία με δυσνόητο ή και εντελώς ανακατεμένο συντακτικό, ή τα υπέροχα μαξιμαλιστικά κομμάτια (για παράδειγμα ο Τζούελ και το άλογο ή η πρώτη περιγραφή του λασπωμένου ποταμού)– κατέληξαν να με δυσκολέψουν εξίσου πράγματα που σαν αναγνώστης δεν τους είχα δώσει μεγάλη σημασία.
Ένα τέτοιο είναι η αγάπη του Φόκνερ για το it, το οποίο πολλές φορές δεν είναι ξεκάθαρο σε τι αναφέρεται. Του Φόκνερ του αρέσει να κρύβει πληροφορίες από τον αναγνώστη. Πολλές φορές, λοιπόν, δεν είναι ξεκάθαρο αν αυτό στο οποίο αναφέρεται είναι στην προηγούμενη ή στην προ-προηγούμενη σελίδα, ενώ πολλές φορές είναι στην επόμενη ή τη μεθεπόμενη. Έτσι έπρεπε συχνά-πυκνά, ανάμεσα σε όλες τις υπόλοιπες μεταβλητές που έπρεπε να κρατάω στο μυαλό μου, σαν ζογκλέρ με καμιά δεκαριά αναμμένους πυρσούς, να έχω κατά νου και τι είναι αυτό το it κάθε φορά. Κι αυτό ήταν μόνο ένα από τα διάφορα προβλήματα που ανέκυψαν. Ας πούμε πως ο πονοκέφαλος έγινε πολύ φίλος μου.
Συμβουλευτήκατε παλαιότερες μεταφράσεις του κειμένου στα ελληνικά ή αποδόσεις του σε άλλη γλώσσα;
Άλλη γλώσσα πέρα από τα αγγλικά δεν ξέρω, οπότε όχι. Όσον αφορά τα ελληνικά, υπάρχει φυσικά η διάσημη μετάφραση του Κουμανταρέα, την οποία δεν συμβουλεύτηκα πριν τελειώσω και τη δεύτερη επιμέλεια στη δική μου. Μετά έκανα αντιπαραβολή σε όλο το κείμενο με τη μετάφραση του Κουμανταρέα και ανακάλυψα πως δεν έχει αφήσει λέξη να πέσει κάτω και πως η μετάφραση, παρά τις ιδιοσυγκρασιακές διαφορές που έχω μαζί της στο θέμα της ντοπιολαλιάς, είναι ολόσωστη, πέρα από ελάχιστες και ελάσσονες παρανοήσεις. Να σημειώσω επίσης πως και ο Κουμανταρέας (μαζί με τον επιμελητή ή την επιμελήτρια στον Κέδρο το 1969) με τη σειρά του με έσωσε και μένα από μερικές όχι και τόσο ελάσσονες παρανοήσεις, κάτι για το οποίο είμαι ευγνώμων.
Σε κάθε περίπτωση, ακόμη πιστεύω πως μια μετάφραση δεν μπορεί να είναι καλή αν δεν είναι πιστή, κι ότι μπορεί να είναι πιστή, σε έναν μεγάλο βαθμό, χωρίς να είναι ατσούμπαλη. Αυτό που χρειάζεται είναι κάποιες λίγες, ελάχιστες, ελευθερίες, και πολύ περισσότερη δουλειά.
Πώς τοποθετείστε στο δίλημμα «πιστή μετάφραση / καλή μετάφραση»;
Αν μου είχατε κάνει αυτήν την ερώτηση όταν ξεκίνησα να μεταφράζω θα σας απαντούσα διορθώνοντας το δίλημμα σε «πιστή μετάφραση / κακή μετάφραση». Έκτοτε έχω βάλει μερικές σταγόνες νεράκι στον κουβά με το κρασί μου. Ξεκινάω με μια πολύ πιστή μετάφραση και στην επιμέλεια τραβάω ίσα-ίσα το κείμενο όσο χρειάζεται για να διαβάζεται στα ελληνικά χωρίς να κλωτσάει. Αυτή η ισορροπία είναι για μένα ιδιαίτερα σημαντική. Από τη στιγμή που η μετάφραση τέτοιων κειμένων είναι εξ ορισμού μια διαδικασία συμβιβασμών και παραχωρήσεων –συνθηκολόγησης, είναι η πρώτη λέξη που μου ήρθε στο μυαλό–, ας κατακτώ τουλάχιστον αυτό. Σε κάθε περίπτωση, ακόμη πιστεύω πως μια μετάφραση δεν μπορεί να είναι καλή αν δεν είναι πιστή, κι ότι μπορεί να είναι πιστή, σε έναν μεγάλο βαθμό, χωρίς να είναι ατσούμπαλη. Αυτό που χρειάζεται είναι κάποιες λίγες, ελάχιστες, ελευθερίες, και πολύ περισσότερη δουλειά.
Προτιμάτε να μεταφράζετε κείμενα συγγραφέων που έχετε μεταφράσει βιβλία τους ή να γνωρίζετε νέους συγγραφικούς κόσμους;
Δεν έχω κανένα πρόβλημα να μεταφράζω συγγραφείς που δεν έχω μεταφράσει. Προτιμάω όμως να μεταφράζω μαξιμαλιστική λογοτεχνία ή εν πάση περιπτώσει βιβλία που μου αρέσουν. Δεν μεταφράζω ποτέ ένα βιβλίο που δεν το στηρίζω αναγνωστικά.
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης η χρονική απόσταση που σας χωρίζει με τον συγγραφέα αισθανθήκατε ότι ήταν ανασταλτικός παράγοντας για τη μετάφραση ή λειτούργησε με τρόπο απελευθερωτικό για το μεταφρασμένο κείμενο;
Η ηλικία ενός έργου δεν έχει καμία σημασία στο πώς το μεταφράζω, ίσως επειδή δεν μεταφράζω έργα που προηγούνται του μοντερνισμού, οπότε μιλάμε κυρίως για τον 20ο αιώνα (το Μπίλλυ Μπαντ ήταν μια εξαίρεση, αλλά ούτως ή άλλως ο Μέλβιλ είναι προπάτορας του μοντερνισμού και είχα και συναγωνιστή τον Κώστα Σπαθαράκη, που γνωρίζει πολύ καλύτερα από μένα τα παλαιά ιδιώματα). Αυτό που έχει σημασία όμως είναι κάθε φορά να βρίσκεις το υφολογικό εύρος στο οποίο μπορείς να κινηθείς. Αυτό απαιτεί και μια πολύ καλή γνώση της γλώσσας-πηγής, κι όταν λέμε πολύ καλή γνώση δεν εννοούμε εδώ το λεξιλόγιο ή το συντακτικό, αλλά τις συνδηλώσεις, τους χρωματισμούς και τις λεπτές, παράπλευρες έννοιες που κουβαλά μαζί της η κάθε λέξη.
Ο Παναγιώτης Κεχαγιάς γεννήθηκε το 1978 στην Αθήνα. Έχει γράψει τη συλλογή διηγημάτων Τελευταία Προειδοποίηση (εκδ. Αντίποδες), ενώ έχει μεταφράσει συγχρονους και παλαιότερους αγγλόφωνους συγγραφείς.
