Ζιγκ ζαγκ στη βιβλιοθήκη μου (Ι)

Βιβλία μυθοπλασίας

Αυτή την εποχή διαβάζω μη συστηματικά, ατάκτως εριμμένος, ανάμεσα σε τρεχάματα, γραψίματα, εκκρεμότητες, μέριμνες, απεργίες, αυτοκτονίες, μικρές ή μεγάλες τραγωδίες, φαρσοκωμωδίες∙ το παράξενο είναι ότι, κατά μία έννοια, διαβάζω περισσότερο από ποτέ. 

Διαβάζω μη συστηματικά σημαίνει ότι ξαναγίνομαι παιδί. Αφήνομαι να περνάω από το ένα βιβλίο στο άλλο, σαν να ακροπατώ στα βότσαλα μιας λίμνης. Δεν διαβάζω για να μάθω, δεν διαβάζω για να «γράψω κάτι» στη συνέχεια, δεν διαβάζω με απώτερο σκοπό να αξιολογήσω. Ο λόγος που διαβάζω είναι ότι κάθε βιβλίο είναι κι ένας μικρός πλανήτης που περιμένει να κατοικηθεί. Και δεν μιλώ μόνο για τα βιβλία μυθοπλασίας, αλλά για κάθε βιβλίο. Άλλα είναι σαν τον Δία, υπερμεγέθη, με θερμοκρασίες που εξαερώνουν μέταλλα∙ κι άλλα σαν τον Πλούτωνα, μικροσκοπικά και παγωμένα. Υπάρχουν βέβαια και οι δορυφόροι, που όταν αποκτούν κάποια ιδιαίτερη σημασία για εμάς τους αποκαλούμε «φεγγάρια». Οι συνδυασμοί δεν έχουν τέλος.

Αντρέγιεφ

Μια από τις πλέον σημαδιακές συναντήσεις-ανακαλύψεις αυτών των τελευταίων μηνών ήταν για μένα ο Ρώσος συγγραφέας Λεονίντ Αντρέγιεφ. Μιλώντας, εκ των υστέρων, δεξιά κι αριστερά γι’ αυτόν, συνειδητοποίησα ότι είχα φτάσει κάπως καθυστερημένος στο ραντεβού. Από την άλλη –αυτό είναι το θαυμάσιο με τα βιβλία–, κατά κάποιο τρόπο σε αυτές τις συναντήσεις είσαι πάντοτε στην ώρα σου. Βρετανός. Τα σημαντικά κείμενα άλλωστε, δεν παλιώνουν, ούτε καν γερνάνε. Παραμένουν πάντοτε έμβρυα, σε αναζήτηση μαίας.

Ο Αντρέγιεφ είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση λογοτέχνη, ο οποίος παρότι έχει μεταφραστεί ευρύτατα –ακόμη και στη χώρα μας κυκλοφορούν βιβλία του από το 1936!– και υπήρξε αληθινός σταρ στον καιρό του, στη συνείδηση των περισσότερων αναγνωστών δεν κατέχει τη θέση που του αξίζει, δίπλα στους μεγάλους Ρώσους κλασικούς. Ο λόγος γι’ αυτή την «παραγνώριση» έχει να κάνει με τον γεγονός ότι πρόκειται για έναν συγγραφέα μοντέρνο, τόσο στη θεματολογία όσο και στους τρόπους∙ δυσκατάτακτο. Για τους καθεστωτικούς ήταν επαναστάτης και αριστερός, για τους επαναστάτες όχι ιδιαίτερα ενθουσιώδης και με υπαρξιακές εμμονές γύρω από ζητήματα που δεν προήγαν την υπόθεση του "αγώνα". Έτσι, παρά τη συστράτευσή του κατά καιρούς με τα αντιτσαρικά κινήματα, ο ίδιος παρέμεινε μέχρι τέλους αμφιλεγόμενος, αποτραβηγμένος, βουτηγμένος στην αμφιβολία. Έτσι, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση το έργο του βυθίστηκε ουσιαστικά στη λήθη, ειδικά κατά τη σταλινική περίοδο. Το ενδιαφέρον για εκείνον αναζωπυρώθηκε από τα χρόνια του Χρουστσόφ και μετά, ενώ από την πτώση του καθεστώτος τα βιβλία του μεταφράζονται και πάλι με φρενήρης ρυθμούς.

Διάβασα πρώτα τη σύντομη νουβέλα «Έρεβος» (Ροές, μτρφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου) κι ακολούθησαν δύο ακόμη, «Η σκέψη» και ο «Κυβερνήτης» (Άγρα, μτφρ. Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ). Ξεκινώντας από τα τελευταία, αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα του γιατί ο Αντρέγιεφ θεωρείται μάστορας στο είδος της νουβέλας. Η «σκέψη», πρωτοπρόσωπη εσωτερική αφήγηση ενός φυλακισμένου γιατρού, ο οποίος έχει ομολογήσει το φόνο του αντίζηλού του, όχι από πάθος αλλά, θα λέγαμε, από υπέρμετρη προσήλωση στις λογικές συνεπαγωγές. Έκτοτε, και ιδιαίτερα μετά τις θηριωδίες του ναζισμού στο όνομα του Λόγου και με εργαλείο τη λογική, δεν αμφιβάλουμε ότι η ύψιστη κατάκτηση του ανθρώπινου πνεύματος μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε πύλη για την κόλαση. Το δίλλημα του γιατρού, αν δηλαδή τον τρελαίνει η σκέψη του με την εμμονή του να αναζητά λογικές απαντήσεις στις πράξεις του ή αν οδηγήθηκε σε τερατώδεις πράξεις επειδή είναι τρελός, αποδίδεται εδώ με εξαίσιο τρόπο, περιγράφοντας τον τέλειο φαύλο κύκλο. Ο ήρωας και αφηγητής είναι πιασμένος στα δίχτυα της σκέψης του και μοιάζει να αδυνατεί να φανταστεί έναν ορίζοντα πέρα από αυτή, ένα άλλο πεδίο μέσα στο οποίο θα μπορούσαν να διευθετούνται τα ανθρώπινα πάθη.

Εντελώς διαφορετικής στόφας κείμενο, αλλά εξίσου υποβλητικό και αψεγάδιαστο, είναι ο «Κυβερνήτης». Αφού αιματοκύλισε μια όχι ιδιαίτερα βίαιη απεργιακή κινητοποίηση (από υπέρμετρο ζήλο, από φόβο, από ανασφάλεια, από επιπολαιότητα;), ο Κυβερνήτης μιας πολίχνης στην τσαρική Ρωσία βυθίζεται μέρα τη μέρα στο σκοτάδι των ενοχών του, καθώς γύρω του ανεβαίνει σαν πλημμυρίδα η βεβαιότητα της λαϊκής εκδίκησης υπό τη μορφή της εκτέλεσής του. Λίγα κείμενα, με προκαθορισμένο από την αρχή τέλος, καταφέρνουν να σταθμίσουν τόσο καλά την εσωτερική τους ένταση. Ο Αντρέγιεφ παραδίδει με τον Κυβερνήτη ένα αφήγημα που θα μπορούσε να αποτελέσει υλικό για ενδιαφέρουσες συζητήσεις και μελέτες σε κάποιο τμήμα πολιτικής επιστήμης ή φιλοσοφίας. Το θέμα της κοινωνικής και πολιτικής βίας, ως αναπόφευκτη απάντηση ενός λαού στον αυταρχισμό, αποκτά εδώ έναν αρχέγονο ντετερμινισμό, καθώς επιχειρείται να συνδεθεί η αντίδραση των κατοίκων της πληγωμένης κοινότητας με βαθύτερους ανθρωπολογικούς «νόμους του αίματος».

Στο «Έρεβος», από την άλλη, ένας αναρχικός (τρομοκράτης, θα λέγαμε σήμερα) την εποχή του Τσάρου καταλήγει κατάκοπος σε ένα πορνείο, με σκοπό να βρει εκεί ασφαλή κρυψώνα για να ανακτήσει τις δυνάμεις του, ήσυχος από τους διώκτες του. Όμως, η επαφή του με την εκλεπτυσμένη πόρνη Λιούμπα, με την οποία θα περάσει τη νύχτα του, θα γκρεμίσει τις βεβαιότητές του, το αίσθημα αποστολής που μέχρι εκείνη τη στιγμή τον διακατείχε. Ολόκληρη η δράση, με ελάχιστες εξαιρέσεις, διαδραματίζεται μέσα σε ένα δωμάτιο, έτσι που το «Έρεβος» εκτελείται σαν ολοκληρωμένο θεατρικό έργο. Σκοτεινό κι αμιφιλεγόμενο, διαβάζεται ακόμη και σήμερα με αμείωτο ενδιαφέρον, αφού τα θέματά του –ηθικά, πολιτικά, μα κυρίως υπαρξιακά− παραμένουν εξόχως ενεργά.

«Ροές» σκέψης και λογοτεχνίας

Με αφορμή το «Έρεβος» του Αντρέγιεφ, ας κάνουμε μια στάση σ’ αυτή την σειρά από βιβλία σκέψης όσο και επιλογές από την παγκόσμια λογοτεχνία, των εκδόσεων Ροές, με τον εύγλωττο τίτλο micro mega (βλ. φωτό). Σημαντικά κείμενα μικρής φόρμας, σε προσεγμένες μεταφράσεις, μας παραδίδονται σε μικρό σχήμα με μαλακό εξώφυλλο κι ελάχιστο βάρος, με δοκιμιακή αισθητική εξωφύλλου. Καθώς είμαι καθημερινός χρήστης των ΜΜΜ, και δη του μετρό, βρήκα σε αυτή τη σειρά έναν θαυμάσιο σύντροφο. Τρία ακόμη τομίδια της σειράς διάβασα συνοδεία των μεταλλικών κροταλισμάτων των συρμών, αλλά ουδόλως ενοχλήθηκα. Το «Ένα τρομερό ταξίδι» (μτφρ. Δήμητρα Παπαβασιλείου) του Ρομπέρτο Άρλτ φλερτάρει με το ύφος και τη θεματολογία του Έντγκαρ Άλαν Πόε και σε μεγάλο βαθμό τα καταφέρνει. Ο απόπλους με ένα «καταραμένο» πλοίο, που θα «κολλήσει» στη δίνη μιας πελώριας ρουφήχτρας του συνήθως ήρεμου Ειρηνικού Ωκεανού, δίνει την ευκαιρία στον συγγραφέα να πλάσει μερικούς αξιομνημόνευτους χαρακτήρες, όχι χωρίς σκωπτική διάθεση. Το τέλος απογοητεύει κάπως, αλλά το αναγνωστικό του αποτύπωμα σε συνοδεύει για μέρες. Κάτι ο διάχυτος ερωτισμός, κάτι η ατμόσφαιρα μιας επικείμενης μεγάλης καταστροφής, ενδεχομένως ο συνδυασμός των δύο, προσδίδει μια αύρα ελεγείας στο αφήγημα του Αρλτ.

Αντίθετα, η νουβέλα «Λεβιάθαν» (μτφρ. Πελαγία Τσινάρη) του Γιόζεφ Ροτ φέρει αναντιρρήτως τη σφραγίδα του σημαντικού συγγραφέα. Η μορφή του εβραίου εμπόρου κοραλλιών που χάνει σιγά σιγά έδαφος εξαιτίας της εισαγωγής σε κοντινό χωριό «τεχνητών» κοραλλιών είναι εντυπωτική και χαρακτηριστική μιας εποχής: Το ρεύμα της προόδου φέρνει μαζί του τη δυνατότητα οι άνθρωποι να ταξιδέψουν και να γνωρίσουν νέους κόσμους, αλλά την ίδια στιγμή εισάγει τα απατηλά καλούδια της τεχνολογίας. Τα ψεύτικα κοράλλια έχουν εντονότερα χρώματα, αλλά καμιά από τις θαυματουργές ιδιότητες που έκαναν τόσο αγαπητά τα κοράλλια του Νίσεν Πιτσένικ. Αρρώστια και κατάρα πέφτει στο χωριό του όταν ο έμπορος, αψηφώντας το ένστικτό του, αναμειγνύει τα γνήσια μα τα συνθετικά. Το συμβόλαιο εμπιστοσύνης με την κοινότητα διαρρηγνύεται, το τραγικό τέλος προς τη θάλασσα είναι η μοναδική διέξοδος του ήρωα.

Τέλος, η νουβέλα «Σατανάς» (μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου) του Λέον Τολστόι κεντρίζει την περιέργεια ήδη από το πραγματολογικό της υπόβαθρο, όπως μας δίνεται στο περικείμενο. Ο Τολστόι την είχε κρυμμένη στο μπράτσο μιας πολυθρόνας και απέφευγε να την εκδώσει, από το φόβο τόσο της γυναίκας του όσο και, πιθανότατα, άλλων προσώπων που ίσως αναγνώριζαν στους χαρακτήρες του βιβλίου το είδωλό τους. Η ιστορία, τυπική της εποχής των γαιοκτημόνων, όταν οι άρχοντες χρησιμοποιούσαν τις γυναίκες της περιοχής τους ως άτυπο χαρέμι, με το αζημίωτο φυσικά, και με την ανοχή του περίγυρου, συχνότατα, αποτελεί ταυτόχρονα ένα θαυμάσιο πρότυπο εκδραμάτισης όλων των συγκρούσεων, εξωτερικών και εσωτερικών, που γεννιούνται από τις προαιώνιες αντιθέσεις ανάμεσα στο συμβατικό γάμο, με τις κοινωνικές, οικονομικές και ηθικές συμβάσεις και επιταγές του, και στα ανεξέλεγκτα πάθη του σαρκικού έρωτα που γίνεται εμμονή και σαράκι. Το όνομα αυτής, Στεπανίδα.

Μες στην αμφιθυμία που περιέβαλε εξαρχής το όλο εγχείρημα, ο Τολστόι δυσκολευόταν να αποφασίσει για το τέλος του. Έγραψε δύο, τα οποία και τίθενται, εδώ, στη διάθεση του -συνηθισμένου πλέον σε μεταμοντέρνα τερτίπια- σύγχρονου αναγνώστη.  

Κάφκα

Αναζητούσα εδώ και καιρό μια αξιοπρεπή μετάφραση του αφηγήματος του Φραντς Κάφκα «Αναφορά σε μια Ακαδημία» (μτφρ. Δανάη Σπηλιώτη), του σπαραξικάρδιου μονολόγου (εν είδει «ανακοίνωσης») ενός πιθήκου προς το κοινό μιας αδιευκρίνιστης Ακαδημίας – ένα από τα πιο οξυδερκή και συγκινητικά κείμενά του. Η λύση δόθηκε via θεάτρου, στη θαυμάσια έκδοση όπου συνυπάρχουν, σε νέες μεταφράσεις, το εν λόγω διήγημα (που προσφέρεται για σκηνή αναπαράσταση) με την περιλάλητη «Μεταμόρφωση», που επίσης έχει διασκευαστεί κατά καιρούς για το θέατρο, σε μετάφραση Σάββα Στρούμπου. Ο τόμος (εκδ. Νεφέλη) συνοδεύεται από φωτογραφίες από τις παραστάσεις, καθώς και από το διασκευασμένο κείμενο (για τη Μεταμόρφωση), και χαρακτηρίζεται από φροντίδα και επιμέλεια. Για τον Κάφκα δεν θα ήθελα να πω κάτι πρόχειρο, έτσι, σ’ αυτό το σύντομο σημείωμα, εκτός από το εξής: Έχω την αίσθηση ότι αν και διαβάστηκε ως ο απόλυτος συγγραφέας του αιώνα που πέρασε, ενδέχεται να αποδειχτεί ο συγγραφέας του αιώνα που διανύουμε. Η υβριδοποίηση του ανθρώπου, η εγκαθίδρυση της συνθήκης του «στρατοπέδου» στην κανονικότητα της βιοπολιτικής, η παράλογη βία της γραφειοκρατίας, η εισβολή στα μύχια της προσωπικής ζωής από απρόσωπους μηχανισμούς, το βλέμμα του τρομαγμένου ζώου μπροστά στο λεπίδι, όλα αυτά και πολλά άλλα θέματα του καφκικού σύμπαντος είναι δυστυχώς μπροστά μας και όχι πίσω μας. To be continued…

Η ταινία του Μόμπιους

Διαβάζοντας τον «Ανακριτή» (Γαβριηλίδης), το τρίτο πεζογράφημα του Μάριου Μιχαηλίδη, στο μυαλό μου ήρθε η περίφημη ταινία του Μόμπιους, το εκπληκτικό εκείνο μαθηματικό αντικείμενο που έχει μόνο μία πλευρά, καίτοι τριών διαστάσεων. Όπως η «ταινία», έτσι και η νουβέλα του Μιχαηλίδη έχει ορισμένες θαυματουργές ιδιότητες, όπως να αναπλάθει διαρκώς τον ορίζοντα προσδοκιών του αναγνώστη, όσο οι σελίδες του γυρνούν. Έτσι, από χρονικό μιας ανάκρισης στην εποχή της επταετίας, με τα αντίστοιχα πραγματολογικά στοιχεία, εξελίσσεται σε ρευστή αναπαράσταση ενός κόσμου δίχως όρια ανάμεσα σε φαντασία και πραγματικότητα. Στις καλύτερες στιγμές της αφήγησης οι περιγραφές της άτυπης ανάκρισης, με την ιδιότυπη χορογραφία ανάμεσα στον (αυτό)βασανιζόμενο ήρωα και τον σκιώδη ανακριτή.

Από την άλλη, το λογοτεχνικό δοκίμιο «Φακός στο στόμα», (εκδ. Πόλις) του Χρήστου Χρυσόπουλου, μια στοχαστική περιδιάβαση στο κέντρο της Αθήνας και στις συνοικίες με στοιχεία μυθοπλασίας, διαθέτει πολλά από τα χαρίσματα που έχει ήδη επιδείξει ο συγγραφέας σε προηγούμενα βιβλία του. Ακρίβεια, θεωρητική επάρκεια, πολυπραγμοσύνη. Μου έλειψαν ωστόσο τα σώματα, ο ερωτισμός που ακόμη και σήμερα, μέσα στην κρίση, αποπνέει η πόλη∙ μου έλειψε η θέρμη της ανθρώπινης παρουσίας. Σε σχέση με τα προηγούμενα έργα του, η όλη σύνθεση δίνει την αίσθηση μιας κάπως εκβιασμένης προσπάθειας, με τις βασικότερες από τις θεωρητικές παρατηρήσεις που αφορούν το γράφειν και τις προβληματικές της αναπαράστασης να ενθέτονται ως «δάνεια» από ήδη δημοσιευμένα έργα του.

Ο Γιάννης Παλαβός συγκέντρωσε στη συλλογή «Αστείο» (εκδ. Νεφέλη) κάμποσα διηγήματα, αρκετά διαφορετικά μεταξύ τους στο ύφος και στην τεχνοτροπία. Τα περισσότερα διαβάζονται ευχάριστα, είναι στοχαστικά και οικονομημένα. Ταλαντούχος και πολυπράγμων, ο Γιάννης Παλαβός έχει προσεχθεί, χωρίς να έχει δώσει ακόμη έργο εφάμιλλο των δυνατοτήτων του – αυτή είναι, σε κάθε περίπτωση, η δική μου εικασία.

Από τη νεότερη αυτή γενιά συγγραφέων, η Μαρία Γιαγιάννου ξανοίχτηκε στα βαθιά με τη «Μελανίππη» της (εκδ. Σμίλη), με κίνδυνο το όλο εγχείρημα να πάσχει από έλλειψη συνοχής και κατεύθυνσης. Η αναγωγή στο μυθολογικό κόσμο, όπως στην περίπτωση αυτόν του θηλυκού Κενταύρου (η Μελανίππη είναι μια από τις χαμένες τραγωδίες του Ευριπίδη), δίνει μεν λαβές για λυσιτελείς αναλύσεις (αν τέτοια ανάγκη υπάρχει), μα δεν παρέχει υποκατάστατο αφηγηματικής συγκρότησης, καλοδουλεμένης δομής. Μια προσεκτικότερη ανάγνωση, πάντως, φανερώνει πίσω από τις ποιητικές εξάρσεις ορισμένες σημαντικές ποιότητες: δουλεμένη κι ακριβής γλώσσα, συγγραφικό νου, φαντασμαγορική εικονοποιεία που πυροδοτεί εκρήξεις συγκίνησης κι αισθητικής απόλαυσης, μαρτυρώντας ένα εκρηκτικό ταλέντο. Σε ένα πιο οργανωμένο αφηγηματικό πλαίσιο, με περισσότερη εμπιστοσύνη στην πεζότητα του πεζού λόγου, όλα αυτά ίσως λειτουργούσαν εντελέστερα, αφήνοντας χώρο στον αναγνώστη, που ασφυκτιά μες στην υπερβολική δόση «νοήματος». 

Τελειώνω αυτή τη συνοπτική αναδρομή στα αναγνώσματά μου με μια ιδιαίτερη περίπτωση, απέναντι στην οποία ομολογώ θετική προκατάληψη. Η Μέμη Κατσώνη προσήλθε αργά στη γραφή, έτοιμη, ώριμη, με άποψη. Τα εκ πρώτοις κρυπτικά διηγήματα της συλλογής «Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο» (Γαβριηλίδης) διαθέτουν πυκνότητα και πολυσημία – κύβους knorr λογοτεχνίας συνήθιζε η ίδια να τα αποκαλεί. Πράγματι: Τα κείμενα αυτά δύσκολα υποτάσσονται σε αυστηρές συντεταγμένες, τόσο στο χρόνο όσο και στο χώρο. Το μεγαλύτερό τους προτέρημα συνίσταται στο ότι αποτελούν «κόμβους», σημεία από τα οποία περνούν περισσότερες διαδρομές, πολλαπλές σημασίες. Έτσι, η αντιστοίχησή τους με σταθμούς του αθηναϊκού μετρό, και η αντίστοιχη γεωγραφία που επιβάλλεται στην ανάγνωση, θα πρέπει να ιδωθεί κυρίως μέσα από αυτό το πρίσμα: όχι ενός χώρου που ορίζεται, σαν τη διαγραφή μιας τροχιάς, αλλά ως σηματοδότηση ενός αδιανόητου χάρτη, κλειδιά μιας φανταστικής πόλης, τόποι συνάντησης όσο και απόκλισης. Έτσι, είτε πρόκειται για τον Λένιν στον Άγιο Αντώνιο είτε για τον Μοντιλιάνι στον Περισσό, είτε ακόμη για μια πεταλούδα που σπέρνει το χάος στη Νερατζιώτισσα, τα πλάσματα που ενοικούν στα διηγήματα αυτά είναι αρκούντως φασματικά και ρευστά ώστε να ακυρώνουν κάθε απόπειρα μονοδιάστατης ανάγνωσή τους.

Συνεχίζω την άλλη εβδομάδα, με τα μη μυθοπλαστικά βιβλία που διάβασα και με διάβασαν τους τελευταίους τρεις μήνες…

Διαβάστε τη συνέχεια: Ζιγκ ζαγκ στη βιβλιοθήκη (ΙΙ)

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά» (εκδ. Μεταίχμιο).