Ο ιχνηλάτης βιβλιοπωλείων και βιβλιοθηκών Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης έρχεται και πάλι με τον Σάκο Εκστρατείας του, μιλώντας μας για βιβλία σαν να αφηγείται ιστορίες. Σήμερα, στο πρώτο μέρος, τρία βιβλία για ιδιαίτερες κι εν πολλοίς άγνωστες πλευρές του ναζισμού, που αποκαλύπτουν τη βαθύτερη φύση του. Στην κεντρική εικόνα, ο Hermann Göring στο ναζιστικό «τζουράσικ παρκ».
Του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη
Τα σπουδαία βιβλία σε οδηγούν αναπόδραστα (και ευπρόσδεκτα) στην ανάγνωση άλλων βιβλίων που με άμεσο τρόπο σχετίζονται με αυτά. Έτσι, μετά την περιπλάνηση στο Τούνελ του Γουίλιαμ Χ. Γκας, οδηγηθήκαμε σε μια σχεδόν εμμονική μελέτη έργων που συμβάλλουν στην εξιχνίαση όχι μόνον όσων θίγει μυθιστορηματικά το κορυφαίο αυτό έργο αλλά και στη διαύγαση του Αδιανόητου, της ανόδου του ναζισμού, και κάποιων ιδιαίτερων πτυχών του αποτρόπαιου αυτού μορφώματος. Έτσι, ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη γέμισε και άδειασε και ξαναγέμισε τους τελευταίους δύο μήνες. Κατόπιν, κάμποσα βιβλία στοιβάχτηκαν σε ντάνες, διαβάστηκαν, ταξινομήθηκαν, και θα παρουσιαστούν εδώ σε δύο μέρη.
Για τη ναζιστική φρίκη, και την ανάδυσή της, τις απαρχές της, τις αιτίες της, και τις συνέπειές της έχουν γραφτεί εξαντλητικά και (σχεδόν) τα πάντα. Και, συνάμα, το ζήτημα μοιάζει (και είναι) ανεξάντλητο. Αυτή την αποτρόπαιη μαζική νόσο την έχουν εξετάσει, και εξακολουθούν να την εξετάζουν, φιλόσοφοι, στοχαστές, δημοσιολόγοι, κοινωνιολόγοι, ιατροί, αλλά και μυθιστοριογράφοι, ποιητές, δραματουργοί, κινηματογραφιστές, εικαστικοί. Η πρόσφατη βιβλιογραφία (μόνο στη γλώσσα μας κυκλοφόρησαν μόλις τα τελευταία λίγα χρόνια κάμποσα διεισδυτικά πονήματα για τη μαζική ναζιστική παράνοια) εμπλουτίστηκε με έργα που συμβάλλουν στη διαύγαση του νοσηρού φαινομένου.
Ο Γερμανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Γιαν Μόνχαουπτ [Jan Monhaupt, 1983] αποδομεί, με ιδιαίτερη ενάργεια και ενέργεια τον μύθο των φιλόζωων ναζί και μας ξεναγεί σε σκοτεινά τοπία της αντιμετώπισης του ζωικού βασιλείου από τους αξιωματούχους του Τρίτου Ράιχ και τον ίδιο τον Αδόλφο Χίτλερ. Στο βιβλίο Ζώα στον Εθνικοσοσιαλισμό (μτφρ. Γιάννης Κέλογλου, εκδ. Gutenberg) διαβάζουμε (φρικιώντας – ιδίως εμείς που λατρεύουμε τις γάτες!) πώς οι ναζί κήρυξαν και διά νόμου τον πόλεμο στο υπέροχο αιλουροειδές, θεωρώντας το «ξένη, ανεξέλεγκτη φυλή από την Ανατολή». Η γάτα αντιμετωπίζεται ως σύμβολο μαγείας και ως ύποπτη συμμαχίας με τον διάβολο, ως ζωντανό που ενσαρκώνει οτιδήποτε έκλυτο και ανήθικο! Ιδιαίτερα κτηνώδης προς τις γάτες υπήρξε ένας ελεεινός χιτλερικός φανφαρόνος (χείριστο εθνικιστικό μασκαρά τον χαρακτηρίζει ο Τόμας Μαν σε επιστολή του προς τον Χέρμαν Έσε), ο Βιλ Φέσπερ, ο οποίος όχι μόνο διατεινόταν γραπτώς ότι οι γάτες είναι ζώα της πόλης (οι αγροτολάτρες ναζί μισούσαν τις περιπλοκές του άστεως), πανούργες, ύπουλες, αντικοινωνικές, οι Εβραίοι μεταξύ των ζώων, αλλά συχνά έβγαινε με τις καραμπίνες του και δολοφονούσε αδέσποτα γατιά.
Όσο για τα άλογα, που οι Γερμανοί υποκριτικά τα τίμησαν με αγάλματα και μνημεία, όταν πλέον δεν ήταν χρήσιμα, έβρισκαν φριχτό θάνατο. Κάθε μέρα του πολέμου χάνουν τη ζωή τους κατά μέσο όρο 865 άλογα της Βέρμαχτ – συνολικά 1,8 εκατομμύρια ίπποι θα σκοτωθούν στα πεδία των μαχών. Τον Δεκέμβριο του 1942, με εντολή του Χίτλερ, 4.000 άλογα του συμμαχικού ρουμανικού στρατού θα γίνουν κρεατόσουπα: οι στρατιώτες χώνουν χειροβομβίδες σε κουφάρια αλόγων και στη συνέχεια μαγειρεύουν σε νερό από χιόνι τα κομμάτια του κρέατος που πετάγονται.
Ο Χέρμαν Γκαίρινγκ, τιμώμενος με τον τίτλο Μάγιστρος του Ράιχ για τα Δάση και το Κυνήγι, θα στείλει στον θάνατο πανέμορφα ελάφια· λίγο έλλειψε μάλιστα να προκαλέσει τριγμούς στις καλές σχέσεις της ναζιστικής Γερμανίας με την Ουγγαρία όταν, σε ένα οργανωμένο κυνήγι, ο Ούγγρος πρωθυπουργός Γκιούλα Γκόμπος, πρόλαβε να σκοτώσει ένα ελάφι που είχε βάλει στο στόχαστρο ο Μάγιστρος, ο οποίος έγινε έξαλλος.
Η γάτα αντιμετωπίζεται ως σύμβολο μαγείας και ως ύποπτη συμμαχίας με τον διάβολο, ως ζωντανό που ενσαρκώνει οτιδήποτε έκλυτο και ανήθικο!
Οι ναζί θεωρούν τα λεγόμενα σκαθάρια της πατάτας, που ζημιώνουν την πατατοπαραγωγή, δολιοφθορείς εισαγώμενους από τη Γαλλία, συστήνουν μάλιστα την Υπηρεσία Αντικατασκοπείας Σκαθαριού της Πατάτας (!), τυπώνουν και διανέμουν προπαγανδιστικά φυλλάδια όπου τα σκαθάρια φορούν γαλλικά ναπολεόντεια καπέλα, πετούν με ελικοφόρα αεροπλάνα πάνω από χωράφια και πυροβολούν με κανόνα τις πατάτες· επιστρατεύουν μάλιστα γυμνασιόπαιδες ως σκαθαροκυνηγούς!
Κατά τα άλλα, στήνουν ζωολογικούς κήπους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης, προς τέρψη των αξιωματικών του Ράιχ αλλά και ως «παραβάν» που απομόνωναν τον χώρο των φρουρών από εκείνον των κρατουμένων. Θρυλείται ότι στο Μπούχεβαλντ υπήρχε ως κι ένας ρινόκερος (ας θυμηθούμε, συνειρμικά, ότι ο Πάμπλο Εσκομπάρ διατηρούσες τέσσερις ιπποπόταμους στο προσωπικό ζωολογικό του πάρκο!), ενώ στο εργοστάσιο θανάτου της Τρεμπλίνκα υπήρχαν, προς διασκέδαση των ανθρωποφυλάκων Ες Ες, κλουβιά με αλεπούδες και άλλα άγρια ζώα, καθώς και ένας περιστερώνας.
Πολλά φριχτά, ευτράπελα και τραγικά διαβάσαμε στο βιβλίο του Γιαν Μόνχαουπτ, τα οποία αποκαλύπτουν το πώς φέρθηκαν στα ζώα οι εθνικοσοσιαλιστές.
Επίσης πολλά φριχτά, ευτράπελα και τραγικά στεγάζονται σε ένα πόνημα για τον ρόλο των ναρκωτικών ουσιών στο Τρίτο Ράιχ. Ο Νόρμαν Όλερ [Norman Ohler, 1970], δεν είναι ιστορικός αλλά μεταπάνκ συγγραφέας και σεναριογράφος. Με κοφτούς ρυθμούς, προσεγμένο χιούμορ, και ξεσπάσματα ψυχεδελικής έμπνευσης (τα οποία επέκριναν κάποιοι ιστορικοί και μελετητές) συνθέτει το έργο Υπερδιέγερση – Τα Ναρκωτικά στο Τρίτο Ράιχ (μτφρ. Χρήστος Κοκκολάτος & Βασίλης Τσαλής, εκδ. Μεταίχμιο).
Ο Όλερ μιλάει επί μακρόν και διά μακρών για το σκεύασμα με την εμπορική ονομασία Pervitin, μια «ιδιαίτερα ισχυρή, ιδιαίτερα εξαρτησιογόνο, ιδιαίτερη ύπουλη ουσία», η οποία έφτασε να γίνει ιδιαίτερα δημοφιλής στο Τρίτο Ράιχ και να χορηγείται ακόμα και με τη μορφή πραλίνας (!!) σε νοικοκυρές για την τόνωσή τους. Καθε κομμάτι πραλίνας περιείχε δεκατέσσερα χιλιοστόγραμμα μεθαμφεταμίνης, η προπαγάνδα συνιστούσε ανεπιφύλακτα την κατανάλωση τριών έως εννέα κομματιών ημερησίως, τονίζοντας μάλιστα ότι «οι δουλειές του σπιτιού γίνονταν παιχνιδάκι» και, όπως σημειώνει ο Όλερ, «τρώγοντας αυτή την ασυνήθιστη λιχουδιά έχανες κιλά, καθώς το Pervitin μειώνει την όρεξη». Παράλληλα, και ταχέως, το σκεύασμα κατέστη, και με επίσημα έγγραφα, απαραίτητο εφόδιο στους γυλιούς των στρατιωτών της Βέρμαχτ στο Ανατολικό Μέτωπο.
Το Τρίτο Ράιχ μετατρέπεται σε μηχανισμό διακίνησης διεγερτικών και ναρκωτικών ουσιών. Ο βασικός λόγος είναι η ανάγκη αποδοτικότητας – τάχιστης αποτελεσματικότητας λόγω του πολέμου, χωρίς φυσικά να επισημαίνονται οι δυσάρεστες παρενέργειες. Αυτό που προέχει είναι η υπερθέρμανση των νευρώνων, η καταπολέμηση (έστω και πρόσκαιρη) της κόπωσης, η απομάκρυνση του ύπνου πάση θυσία. Το σκεύασμα παράγεται βιομηχανικά με ιλιγγιώδεις ρυθμούς. Για λογαριασμό της Βέρμαχτ, στις εγκαταστάσεις της εταιρείας Temmler και στη διάρκεια μιας εργάσιμης ημέρας «μπορούσαν να παραχθούν μέχρι και 833.000 χάπια»!
Ο εν λόγω Μορέλ, σύμφωνα με δικές του ημερολογιακές εγγραφές, χορήγησε με ενδοφλέβιες ενέσεις στον Χίτλερ πάνω από ογδόντα (80!) παρασκευάσματα ορμονών, στεροειδών, και φαρμάκων, διανθισμένα με ψυχοτρόπες ουσίες...
Ο ίδιος ο Χίτλερ είχε διακηρύξει ότι «ο ναζισμός είναι εφαρμοσμένη βιολογία», όπως επισημαίνει ο ιστορικός Γιοάν Σαπουτό [Johann Chapoutot, 1978], στο σημαντικό πόνημά του Η πολιτιστική επανάσταση του ναζισμού (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Πόλις), το οποίο θα παρουσιάσω στην επόμενη ανάρτηση της στήλης. Σε προσωπικό επίπεδο, ο αρχιβιολόγος του δικτάτορα, και πριβέ ντίλερ του, ήταν ο Τέοντορ Μορέλ [Theodor Gilbert Morell, 22 Ιουλίου 1886 – 26 Μαΐου 1948]. Επρόκειτο για μια αλλόκοτη, τυχοδιωκτική, ημιδιεστραμμένη μορφή. Ο εν λόγω Μορέλ, σύμφωνα με δικές του ημερολογιακές εγγραφές, χορήγησε με ενδοφλέβιες ενέσεις στον Χίτλερ πάνω από ογδόντα (80!) παρασκευάσματα ορμονών, στεροειδών, και φαρμάκων, διανθισμένα με ψυχοτρόπες ουσίες, με εκχυλίσματα από καρδιά χοίρου μέσα σε φωσφορικό οξύ, με διαλύματα αδρεναλίνης, και με ναρκωτικά και οπιοειδή όπως το Eukodal και το Oxycodon – και μάλιστα σε συνθέσεις που κομπογιαννίτικα άλλαζαν μέρα με τη μέρα, ανάλογα με την περίσταση. Γίνεται λόγος για βιοχημικό προφυλακτήρα ανάμεσα στον Φύρερ και στον κόσμο, για βιοχημική περιχαράκωση, για ολική αυτοαναφορά, για μεγαλομανές τριπ, για μηχάνημα Φύρερ, για πολυτοξικομανία: ο Αδόλφος, όπως λογοπαίζει ο Όρελ, διολίσθησε σταδιακά από το Χάιλ στο Χάι!
Στο βιβλίο του Γιοάν Σαπουτό Ελεύθερος να υπακούς – Το μάνατζμεντ από το ναζισμό μέχρι σήμερα (μτφρ. Γιάννης Σιδέρης, εκδ. Άγρα) μαθαίνουμε πώς έδρασαν κάποιες όχι και τόσο γνωστές εθνικοσοσιαλιστικές φυσιογνωμίες, επιφορτισμένες με καθήκοντα οργάνωσης, διοίκησης, σχεδιασμών, και συντονισμού. Ανάμεσά τους ο αγρονόμος Χέρμπερτ Μπάκε [Herbert Backe, 1896 – 1947], ο νομικός, ειδικός της διοικητικής οργάνωσης και στοχαστής του Μείζονος Χώρου [Grossraum], Βίλχελμ Στούκαρτ [Wilhelm Stuckart, 1902 – 1953], και ο νομικός του δημοσίου δικαίου Ράινχαρντ Χεν [Reinhard Höhn, 1904 – 2000].
Ο εν λόγω Χεν καταπιάστηκε δραστήρια, ως τεχνοκράτης διανοούμενος, με το ζήτημα του κράτους, μάλιστα εμβρόντητοι (αρχικά!, εν συνεχεία αντιλαμβανόμαστε πού οδήγησε το πράγμα) διαβάζουμε ότι προβαίνει σε μια διαφορετική σύλληψη του κράτους, απαξιώνοντάς το, υποβιβάζοντάς το σε απλή υπηρεσία, προκρίνοντας ακόμα και την σταδιακή εξάλειψη και κατάργησή του. Ο Χεν θα εξάρει την κοινότητα και το κίνημα – αλλά, βέβαια, δεν θα εναντιωθεί στην εξουσία, απεναντίας θα θεωρήσει το κράτος «εξάρτημα» στην υπηρεσία της. Θα εκπονήσει ριζοσπαστικές μελέτες που υποστηρίζουν ότι η λαϊκή κοινότητα είναι υπέρτερη του κράτους, άλλες που σκοπούν στην αναδιοργάνωση του Μεγάλου Ζωτικού Χώρου της Ανατολής, θα εναντιωθεί στον πανίσχυρο Καρλ Σμιτ [Carl Schmitt, 1888 – 1985], και, όντας πρώτης τάξεως ραδιούργος, θα αναρριχηθεί στην ιεραρχία των ναζί και της ελίτ των Ες Ες.
Μετά την πτώση του Τρίτου Ράιχ, ο δαιμόνιος Χεν όχι μόνο θα τη «σκαπουλάρει» μια χαρά –απλώς πέρασε μια πενταετία με πλαστογραφημένα χαρτιά ως Ρούντολφ Χέμπερλαϊν και εργαζόμενος ως θεραπευτής εναλλακτικής ιατρικής(!)– αλλά και θα διαπρέψει: αναλαμβάνει τη θέση του διευθυντή της Γερμανικής Εταιρείας Πολιτικής Οικονομίας, και το 1957 ιδρύει (και διευθύνει έως τον θάνατό του, το 2000) την Ακαδημία Διοικητικών Στελεχών στο campus της μικρής και γραφικής πόλης Μπαντ Χάρτσμπουργκ.
Συνεργασία και όχι υποταγή στη διοίκηση, προσωπική βελτίωση (χάριν της αποδοτικότητας, φυσικά), ευελιξία, εναντίωση στη ρουτίνα, αύξηση της δημιουργικότητας, και πάει λέγοντας. Με μια φράση: ο μάνατζερ γίνεται μάνατζερ του εαυτού του.
Ο Χεν, εμφορούμενος πάντα από το εθνικοσοσιαλιστικό ιδεώδες, θα προτείνει ένα νέο μοντέλο διοίκησης, θα γράψει πυρετωδώς ογκώδη πονήματα (πάνω από σαράντα τίτλους ανάμεσα στα 1956 και 1995), με κεντρικό σύνθημα το «ελεύθερος να υπακούς». Πολλά από όσα ισχύουν σήμερα στην οργάνωση της εργασίας και στις τεχνικές του μάνατζμεντ προέρχονται από τις εμπνεύσεις του Χεν: συνεργασία και όχι υποταγή στη διοίκηση, προσωπική βελτίωση (χάριν της αποδοτικότητας, φυσικά), ευελιξία, εναντίωση στη ρουτίνα, αύξηση της δημιουργικότητας, και πάει λέγοντας. Με μια φράση: ο μάνατζερ γίνεται μάνατζερ του εαυτού του.
Σημαντικό σημείο, και τροφή για σκέψη, του έργου που μας προσφέρει ο Γιοάν Σαπουτό είναι ακριβώς το πώς ο ναζισμός, αυτή η μοντερνικότητα που παραφρόνησε σπέρνοντας αδιανόητους ολέθρους, λειτούργησε σαν «εκκολαπτήριο της θεωρίας και της πρακτικής της μεταπολεμικής διοίκησης επιχειρήσεων».
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, το αφήγημα «Η Κοκό στην Κοπεγχάγη – Το μυθιστόρημα της μεταπολίευσης» (εκδ. Νήσος).
