alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Θανάση Βαλτινού Επείγουσα ανάγκη ελέου (εκδ. Εστία).

Της Δέσποινας Μπάτρη

Ο Θανάσης Βαλτινός δεν χρειάζεται συστάσεις. Η Επείγουσα Ανάγκη Ελέου, το τελευταίο του βιβλίο, είναι μια συλλογή από μικρά ή πολύ μικρά κείμενα, γραμμένα με το γνώριμό του ύφος, αλλά που το ειδικό τους βάρος είναι για τη νεοελληνική λογοτεχνία μεγάλο.

Το έργο είναι αυστηρά δομημένο σε πέντε τρίπτυχα, όπως τα ονομάζει, αν και καθένα περιλαμβάνει όχι τρία, αλλά τέσσερα εξαιρετικά μικρά διηγήματα. Σαν να υπονομεύει εξ αρχής ο συγγραφέας τη δομή που ο ίδιος θέτει.

Το έργο είναι αυστηρά δομημένο σε πέντε τρίπτυχα, όπως τα ονομάζει, αν και καθένα περιλαμβάνει όχι τρία, αλλά τέσσερα μικρά διηγήματα. Σαν να υπονομεύει εξ αρχής ο συγγραφέας τη δομή που ο ίδιος θέτει. Σαν να γνωρίζει εκ των προτέρων ότι η δομή δεν είναι παρά μια απέλπιδα προσπάθεια να τιθασευτεί η άβυσσος. Ίσως για αυτό βάζει ως προμετωπίδα του βιβλίου τη φράση «Το χάος που σκεπάζουν οι λέξεις».

Στην ίδια άποψη συνηγορεί και το εκτός τριπτύχων (και αυτό ίσως να μην είναι τυχαίο) πρώτο διήγημα με τον τίτλο "Φουραντάν". Σε αυτό, μια μάνα δίνει το ομώνυμο δηλητήριο στην κόρη της που έχει μείνει έγκυος από βιασμό, για να προστατεύσει, όπως πιστεύει, τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας από την ντροπή. Εδώ η μάνα προσπαθεί να διασώσει (ακόμα και με τον αποτρόπαιο φόνο της κόρης της) τη δομή με την μορφή των απαρέγκλιτων κοινωνικών αξιών, οι οποίες διασαλεύτηκαν από την α-ταξία του βιασμού. Το χάος που σκεπάζουν οι λέξεις τράπηκε στο "Φουραντάν" στο χάος που σκεπάζει ο φόνος. Είτε οι λέξεις είτε ο φόνος δεν μπορούν πραγματικά να καλύψουν το ερεβώδες. Αυτό πάντα θα υπάρχει. Και η καλή λογοτεχνία δεν αποπειράται να το κρύψει. Αφήνει στον αναγνώστη τρόπους να το υποψιαστεί, ακόμα και μέσω της έντεχνης υπονόμευσης των δομικών χαρακτηριστικών της, όπως κάνει ο Βαλτινός.

Βαθιά ερωτικά με έναν ιδιαίτερα λεπτό τρόπο που αναδεικνύει τη δύναμη της σάρκας σε καθοριστικό και διόλου αμελητέο παράγοντα του βίου.

Οι πέντε ενότητες που ακολουθούν μετά το εναρκτήριο "Φουραντάν" τιτλοφορούνται Τρίπτυχο Α', Τρίπτυχο Β' κτλ., οι δε ιστορίες που περιέχουν μοιάζουν να υπακούουν σε ενιαίο θέμα. Στο Τρίπτυχο Α' τίθεται το θέμα του σαρκικού έρωτα μέσα από μικρά περιστατικά, ιστορίες άλλων που δεν παραπέμπουν μόνον αυτές καθ’ εαυτές άμεσα στον πόθο. Μια πλάγια φράση, μια λέξη ενός εμπλεκόμενου προσώπου, συχνά αποδίδει εμφαντικά αυτό που θέλει να μας μεταγγίσει ο συγγραφέας. Στο "Αυτή η Γαλλίδα", η μάνα του αφηγητή αποκαλεί αυθαίρετα έτσι τη γυμνή λουόμενη που έγινε αιτία να σκάσει ο δυναμίτης πριν προλάβει ο αδερφός της να απομακρυνθεί, αφήνοντάς τον ανάπηρο. Δεν είναι μόνο το γεγονός, είναι και η ματιά των γύρω για αυτό, που επικυρώνει το θέμα. Παρακάτω συναντάμε ένα φωτογράφο που απαθανατίζει γυναίκες, τη συνάντηση με μια παλιά ερωμένη που εγείρει μνήμες στον αφηγητή, τη συζήτηση με την ηλικιωμένη Χάνα που ποθεί, αλλά το σώμα της δεν ακολουθεί. Όλα βαθιά ερωτικά με έναν ιδιαίτερα λεπτό τρόπο που αναδεικνύει τη δύναμη της σάρκας σε καθοριστικό και διόλου αμελητέο παράγοντα του βίου.

Η κοινή συνισταμένη των ιστοριών του Τρίπτυχου Β' είναι οι γέφυρες μεταξύ γενεών ή εποχών με αφορμή κάποιο αντικείμενο. Η αποκάλυψη ενός ψηφιδωτού που απεικονίζει την αρπαγή της Ευρώπης στο αυθαίρετο κτίσμα ενός μελλόνυμφου, ο οποίος -μόνο αυτός από όλους- μαγεύεται. Ένα υφαντό ταγάρι που περνάει από τρεις γενιές γυναικών στη σειρά. Η δαχτυλιά του αγγειοπλάστη στην κοιλιά ενός νεολιθικού αγγείου. Το σκουλαρίκι που φορά η εγγονή στη γιαγιά κι ας μην ήταν οικογενειακό κειμήλιο. Ένα προς ένα τα διηγήματα αυτά αποτυπώνουν λεπταίσθητα την κοινή ανθρώπινη ουσία ανεξαρτήτως χρόνου. Σαν να μην έχει αλλάξει τίποτε. Και είναι τα αντικείμενα που το δείχνουν.

Μοιάζει ο Βαλτινός να θέλει να μας πει πως δεν μας στιγματίζουν μόνο οι επιλογές μας, αλλά και αυτά που δεν επιλέξαμε.

Αυτό που αφήνει πίσω του ο άνθρωπος, το εγκαταλείπει, χωρίς ποτέ να το ξεχάσει πραγματικά, είναι το θέμα του Τρίπτυχου Γ'. Μια σκυλίτσα που δεν χώραγε στο μπαλκόνι, η ελληνική γλώσσα που έπαψε να μιλά ο λεβαντίνος έμπορος στο Βερολίνο, μια παλιά ερωμένη που η καμάρα του συστρεφόμενου κορμιού της κατά την ερωτική πράξη συγκρίνεται με αυτήν ενός πανέμορφου αλλά εξίσου εγκαταλελειμμένου γεφυριού, μια ηθοποιός που πέθανε λίγο πριν επιλεγεί. Δυνατότητες που απέμειναν να βιωθούν κρυφά από τα μάτια μας σε παράλληλα σύμπαντα, τα οποία πού και πού τα αναπολούμε. Μοιάζει ο Βαλτινός να θέλει να μας πει πως δεν μας στιγματίζουν μόνο οι επιλογές μας, αλλά και αυτά που δεν επιλέξαμε.

Στο Τρίπτυχο Δ' το ζήτημα που θίγεται είναι η ματαίωση. Αυτή παίρνει διάφορες μορφές. Άλλοτε μέσα από τη βουλγάρα παραδουλεύτρα, που μάταια νοσταλγεί τον τόπο της, κι άλλοτε μέσα από την ακύρωση της ερωτικής πράξης στα άδυτα μιας αιγυπτιακής πυραμίδας εξαιτίας της έλευσης επισκεπτών. Η ενότητα κλείνει με τις ιστορίες αφενός του νεαρού ναύτη, που πνίγεται στο τελευταίο του ταξίδι πριν προλάβει να χαρεί τη νέα του ζωή, και αφετέρου του μετανάστη, που διαρκώς αναβάλλει την επιστροφή στη γυναίκα του, κι όταν γέρος πια την πραγματοποιεί, εκείνη τον απωθεί ερωτικά. Όλες τους με τον τρόπο που υφαίνονται από τον Βαλτινό, αποτελούν τον ορισμό της ματαίωσης παρά τη σχετική κοινοτοπία των περιστατικών αυτών καθ’ εαυτών. Εδώ, σε αντίθεση με το Τρίπτυχο Γ', δεν ευοδώνεται όχι εξαιτίας επιλογής, αλλά από παράγοντες ανεξάρτητους από εμάς. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, μοιάζει κάπως παράταιρη η ένταξη σε αυτή την ενότητα του Κώστας και Μαρίνα, της ιστορίας του Έλληνα μετανάστη που δεν επιστρέφει παρά γέρος στη γυναίκα του και την πατρίδα του, εκτός κι αν η ματαίωση του έρωτά τους μετά τόσα χρόνια, οφείλεται στα γηρατειά. Και αυτά πράγματι δεν τα επιλέγει ο άνθρωπος. Πλακώνουν αναγκαστικά. Υπέρ αυτής της ερμηνείας συνηγορούν και τα λόγια του Κώστα, που κλείνουν το διήγημα: «Μια μέρα έκλαψα. Χτες ήταν που όργωνα τα βουνά;».

Τέσσερις λέξεις μόνο χρειάστηκαν στον Βαλτινό για να μας μιλήσει για τους φόβους αυτού του απογόνου, κι αυτές στον τίτλο: Και τώρα εγώ εδώ.

Το Τρίπτυχο Ε', τελευταίο στη σειρά, δεν μπορεί παρά να αναφέρεται στη φυγή, παρόλο που μόνον η πρώτη ιστορία έχει να κάνει με την αναπόφευκτη φυγή του ανθρώπου από τη ζωή. Εκεί, μια ηλικιωμένη πλέον γυναίκα στο γράμμα της προς τον παλαιό Έλληνα εραστή της αποχαιρετά, με αφορμή τον επικείμενο θάνατο του συζύγου της, τη ζωή που οδεύει στο τέλος της, κρατώντας από αυτήν το πιο σημαντικό, το υστερόγραφό της: «ΥΣ Υπόμνηση της μοναδικής μας εξόδου στην Αρκαδία». Ο παράδεισος δεν είναι παρά ελάχιστες στιγμές που ίσως όμως αρκούν για να καταξιώσουν την πορεία. Υπάρχουν όμως και άλλοι τρόποι ενδιάμεσης φυγής. Του Κλαρίτη στα 1917 που φεύγει από την έννομη κοινωνία κυνηγημένος δια βίου ώσπου κατέληξε φονευμένος από τους διώκτες του. Συνεχείς φυγές πριν από τη μεγάλη, την οριστική. Του απογόνου που είναι σχεδόν βέβαιος πως θα ακολουθήσει τη μοίρα των δικών του, οι οποίοι απέφευγαν την πραγματική ζωή για χάρη κάποιου ιδανικού όσο και ανεκπλήρωτου έρωτα. Αξίζει να σημειωθεί πως τέσσερις λέξεις μόνο χρειάστηκαν στον Βαλτινό για να μας μιλήσει για τους φόβους αυτού του απογόνου, κι αυτές στον τίτλο: Και τώρα εγώ εδώ.

Το τελευταίο διήγημα, από όπου πήρε τον τίτλο του όλο το βιβλίο, αναφέρεται στη φυγή ομάδας Εβραίων της Θεσσαλονίκης προς τη Σκόπελο. Ένα ορθογραφικό λάθος μας αποκαλύπτει την αλήθεια του συνθηματικού μηνύματος ενός Εβραίου προς τον Σκοπελίτη έμπορο που συνεργαζόταν. Δεν ήταν επείγουσα η ανάγκη ελαίου, αλλά ελέους. Να τους λυπηθεί ήθελε και να έρθει με το καΐκι του να τους σώσει. Γι' αυτό αντί για Γιώργο, που είναι το όνομά του, τον αποκαλεί Σωτήρη. Σωτήρα, δηλαδή. Άλλη μια φυγή λοιπόν, η τελευταία στο τρίπτυχο, που αφορά όχι στο άτομο, αλλά σε ολόκληρες κοινωνίες και ιστορικά γεγονότα που ο συγγραφέας φέρνει στην επιφάνεια, θεωρώντας πως τα περασμένα δεν είναι, ούτε θα έπρεπε, να είναι ξεχασμένα.

Είναι παράλειψη να κλείσει κανείς χωρίς να κάνει μια ακόμα μνεία στο ολιγόλογο του Βαλτινού και ιδίως στο κλειδί των ιστοριών του που βρίσκεται συμπυκνωμένο σε λίγες λέξεις, κάποτε σε μία μονάχα που σηκώνει επάξια όλο το βάρος. Αρκεί για παράδειγμα ένα «Τότε» στο τέλος του διηγήματος "Λιγνή μακρυπόδαρη Έβελυν", για να εννοήσει ο αναγνώστης πως η ομορφιά της παλιάς του ερωμένης στέκει ακριβώς όπως και αυτή του πέτρινου γεφυριού της Πλάκας αναλλοίωτη στο χρόνο, σε αντίθεση με την ασχήμια των πολεμάρχων που αλληλοσκοτώθηκαν το ’44 κάπου κοντά και «ο χρόνος, ως ιστορία, τους έχει ήδη ξεβράσει στις όχθες του τυμπανιαίους». Ένα είναι σίγουρο. Ο χρόνος έχει χαριστεί στο έργο του ογδοντατετράχρονου σήμερα Θανάση Βαλτινού και θα χαρίζεται, καθώς φαίνεται, για πολλές γενιές ακόμα.

* Η ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΜΠΑΤΡΗ είναι συγγραφέας.

altΕπείγουσα ανάγκη ελέου
Θανάσης Βαλτινός
Εστία 2015
Σελ. 128, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΒΑΛΤΙΝΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

Για τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού «Άρης» (εκδ. Κίχλη).

Της Χρύσας Φάντη

Στην επιστολική νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού, ένας αστροναύτης, μέλος μιας τριμελούς ομάδας επιστημόνων, καλείται να ζήσει για...

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Μάνου Κοντολέων «Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: Λεπτομέρεια του πίνακα του John Collier «Κλυταιμνήστρα» (1914) © Worcester City Museums.

Της Λεύκης Σαραντινού

Στο μυαλό δύο διάσημων «φ...

«Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού», του Μισέλ Φάις: Πινγκ πονγκ στο σκοτεινό δάσος

«Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού», του Μισέλ Φάις: Πινγκ πονγκ στο σκοτεινό δάσος

Για τη νουβέλα του Μισέλ Φάις «Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: «Βάκχες» (1986), θέατρο Άττις, σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου.

Της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου

Στο υλικό των Βακχών, του τελευταίου, οριακού και ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο Διαφωτισμός τώρα&nbs...

Ποιος πρόδωσε την Άννα Φρανκ; Έρευνα έξι ετών αποκαλύπτει τον ύποπτο-έπληξη

Ποιος πρόδωσε την Άννα Φρανκ; Έρευνα έξι ετών αποκαλύπτει τον ύποπτο-έπληξη

Μια έρευνα έξι ετών για την ανεξιχνίαστη υπόθεση του προσώπου που πρόδωσε την Άννα Φρανκ οδήγησε σε έναν ύποπτο-έκπληξη. Ποιος είναι ο άνθρωπος που κατέδωσε στους Ναζί την κρυψώνα της οικογένειας δίπλα σε κανάλι του Άμστερνταμ και οδήγησε στον θάνατο σε ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης το 1945 την έφηβη Εβραιοπούλα...

Τέσσερα ισπανικά έργα στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς

Τέσσερα ισπανικά έργα στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς

Το ισπανικό θέατρο έχει την τιμητική του στις αθηναϊκές σκηνές του Ιανουαρίου. Ιδού τέσσερα έργα που ξεχωρίσαμε. 

Του Νίκου Ξένιου

Σε σημαντική χοροθεατρική διασκευή είδαμε το «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, που συνοψίζει ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Την ώρα της αλλαγής του χρόνου, τη μαγική στιγμή που φέρει την υπόσχεση της επανεκκίνησης και την ελπίδα πως αυτή τη νέα χρονιά όλα μπορούν να γίνουν καλύτερα, το ωραιότερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στους αγαπημένους μας είναι ένα βιβλίο. Επιλέξαμε και προτείνουμε δεκαπέντε όμορφα, εμπνευσμένα, ξεχωριστά βιβλία, ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ