alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Θανάση Βαλτινού Επείγουσα ανάγκη ελέου (εκδ. Εστία).

Της Δέσποινας Μπάτρη

Ο Θανάσης Βαλτινός δεν χρειάζεται συστάσεις. Η Επείγουσα Ανάγκη Ελέου, το τελευταίο του βιβλίο, είναι μια συλλογή από μικρά ή πολύ μικρά κείμενα, γραμμένα με το γνώριμό του ύφος, αλλά που το ειδικό τους βάρος είναι για τη νεοελληνική λογοτεχνία μεγάλο.

Το έργο είναι αυστηρά δομημένο σε πέντε τρίπτυχα, όπως τα ονομάζει, αν και καθένα περιλαμβάνει όχι τρία, αλλά τέσσερα εξαιρετικά μικρά διηγήματα. Σαν να υπονομεύει εξ αρχής ο συγγραφέας τη δομή που ο ίδιος θέτει.

Το έργο είναι αυστηρά δομημένο σε πέντε τρίπτυχα, όπως τα ονομάζει, αν και καθένα περιλαμβάνει όχι τρία, αλλά τέσσερα μικρά διηγήματα. Σαν να υπονομεύει εξ αρχής ο συγγραφέας τη δομή που ο ίδιος θέτει. Σαν να γνωρίζει εκ των προτέρων ότι η δομή δεν είναι παρά μια απέλπιδα προσπάθεια να τιθασευτεί η άβυσσος. Ίσως για αυτό βάζει ως προμετωπίδα του βιβλίου τη φράση «Το χάος που σκεπάζουν οι λέξεις».

Στην ίδια άποψη συνηγορεί και το εκτός τριπτύχων (και αυτό ίσως να μην είναι τυχαίο) πρώτο διήγημα με τον τίτλο "Φουραντάν". Σε αυτό, μια μάνα δίνει το ομώνυμο δηλητήριο στην κόρη της που έχει μείνει έγκυος από βιασμό, για να προστατεύσει, όπως πιστεύει, τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας από την ντροπή. Εδώ η μάνα προσπαθεί να διασώσει (ακόμα και με τον αποτρόπαιο φόνο της κόρης της) τη δομή με την μορφή των απαρέγκλιτων κοινωνικών αξιών, οι οποίες διασαλεύτηκαν από την α-ταξία του βιασμού. Το χάος που σκεπάζουν οι λέξεις τράπηκε στο "Φουραντάν" στο χάος που σκεπάζει ο φόνος. Είτε οι λέξεις είτε ο φόνος δεν μπορούν πραγματικά να καλύψουν το ερεβώδες. Αυτό πάντα θα υπάρχει. Και η καλή λογοτεχνία δεν αποπειράται να το κρύψει. Αφήνει στον αναγνώστη τρόπους να το υποψιαστεί, ακόμα και μέσω της έντεχνης υπονόμευσης των δομικών χαρακτηριστικών της, όπως κάνει ο Βαλτινός.

Βαθιά ερωτικά με έναν ιδιαίτερα λεπτό τρόπο που αναδεικνύει τη δύναμη της σάρκας σε καθοριστικό και διόλου αμελητέο παράγοντα του βίου.

Οι πέντε ενότητες που ακολουθούν μετά το εναρκτήριο "Φουραντάν" τιτλοφορούνται Τρίπτυχο Α', Τρίπτυχο Β' κτλ., οι δε ιστορίες που περιέχουν μοιάζουν να υπακούουν σε ενιαίο θέμα. Στο Τρίπτυχο Α' τίθεται το θέμα του σαρκικού έρωτα μέσα από μικρά περιστατικά, ιστορίες άλλων που δεν παραπέμπουν μόνον αυτές καθ’ εαυτές άμεσα στον πόθο. Μια πλάγια φράση, μια λέξη ενός εμπλεκόμενου προσώπου, συχνά αποδίδει εμφαντικά αυτό που θέλει να μας μεταγγίσει ο συγγραφέας. Στο "Αυτή η Γαλλίδα", η μάνα του αφηγητή αποκαλεί αυθαίρετα έτσι τη γυμνή λουόμενη που έγινε αιτία να σκάσει ο δυναμίτης πριν προλάβει ο αδερφός της να απομακρυνθεί, αφήνοντάς τον ανάπηρο. Δεν είναι μόνο το γεγονός, είναι και η ματιά των γύρω για αυτό, που επικυρώνει το θέμα. Παρακάτω συναντάμε ένα φωτογράφο που απαθανατίζει γυναίκες, τη συνάντηση με μια παλιά ερωμένη που εγείρει μνήμες στον αφηγητή, τη συζήτηση με την ηλικιωμένη Χάνα που ποθεί, αλλά το σώμα της δεν ακολουθεί. Όλα βαθιά ερωτικά με έναν ιδιαίτερα λεπτό τρόπο που αναδεικνύει τη δύναμη της σάρκας σε καθοριστικό και διόλου αμελητέο παράγοντα του βίου.

Η κοινή συνισταμένη των ιστοριών του Τρίπτυχου Β' είναι οι γέφυρες μεταξύ γενεών ή εποχών με αφορμή κάποιο αντικείμενο. Η αποκάλυψη ενός ψηφιδωτού που απεικονίζει την αρπαγή της Ευρώπης στο αυθαίρετο κτίσμα ενός μελλόνυμφου, ο οποίος -μόνο αυτός από όλους- μαγεύεται. Ένα υφαντό ταγάρι που περνάει από τρεις γενιές γυναικών στη σειρά. Η δαχτυλιά του αγγειοπλάστη στην κοιλιά ενός νεολιθικού αγγείου. Το σκουλαρίκι που φορά η εγγονή στη γιαγιά κι ας μην ήταν οικογενειακό κειμήλιο. Ένα προς ένα τα διηγήματα αυτά αποτυπώνουν λεπταίσθητα την κοινή ανθρώπινη ουσία ανεξαρτήτως χρόνου. Σαν να μην έχει αλλάξει τίποτε. Και είναι τα αντικείμενα που το δείχνουν.

Μοιάζει ο Βαλτινός να θέλει να μας πει πως δεν μας στιγματίζουν μόνο οι επιλογές μας, αλλά και αυτά που δεν επιλέξαμε.

Αυτό που αφήνει πίσω του ο άνθρωπος, το εγκαταλείπει, χωρίς ποτέ να το ξεχάσει πραγματικά, είναι το θέμα του Τρίπτυχου Γ'. Μια σκυλίτσα που δεν χώραγε στο μπαλκόνι, η ελληνική γλώσσα που έπαψε να μιλά ο λεβαντίνος έμπορος στο Βερολίνο, μια παλιά ερωμένη που η καμάρα του συστρεφόμενου κορμιού της κατά την ερωτική πράξη συγκρίνεται με αυτήν ενός πανέμορφου αλλά εξίσου εγκαταλελειμμένου γεφυριού, μια ηθοποιός που πέθανε λίγο πριν επιλεγεί. Δυνατότητες που απέμειναν να βιωθούν κρυφά από τα μάτια μας σε παράλληλα σύμπαντα, τα οποία πού και πού τα αναπολούμε. Μοιάζει ο Βαλτινός να θέλει να μας πει πως δεν μας στιγματίζουν μόνο οι επιλογές μας, αλλά και αυτά που δεν επιλέξαμε.

Στο Τρίπτυχο Δ' το ζήτημα που θίγεται είναι η ματαίωση. Αυτή παίρνει διάφορες μορφές. Άλλοτε μέσα από τη βουλγάρα παραδουλεύτρα, που μάταια νοσταλγεί τον τόπο της, κι άλλοτε μέσα από την ακύρωση της ερωτικής πράξης στα άδυτα μιας αιγυπτιακής πυραμίδας εξαιτίας της έλευσης επισκεπτών. Η ενότητα κλείνει με τις ιστορίες αφενός του νεαρού ναύτη, που πνίγεται στο τελευταίο του ταξίδι πριν προλάβει να χαρεί τη νέα του ζωή, και αφετέρου του μετανάστη, που διαρκώς αναβάλλει την επιστροφή στη γυναίκα του, κι όταν γέρος πια την πραγματοποιεί, εκείνη τον απωθεί ερωτικά. Όλες τους με τον τρόπο που υφαίνονται από τον Βαλτινό, αποτελούν τον ορισμό της ματαίωσης παρά τη σχετική κοινοτοπία των περιστατικών αυτών καθ’ εαυτών. Εδώ, σε αντίθεση με το Τρίπτυχο Γ', δεν ευοδώνεται όχι εξαιτίας επιλογής, αλλά από παράγοντες ανεξάρτητους από εμάς. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, μοιάζει κάπως παράταιρη η ένταξη σε αυτή την ενότητα του Κώστας και Μαρίνα, της ιστορίας του Έλληνα μετανάστη που δεν επιστρέφει παρά γέρος στη γυναίκα του και την πατρίδα του, εκτός κι αν η ματαίωση του έρωτά τους μετά τόσα χρόνια, οφείλεται στα γηρατειά. Και αυτά πράγματι δεν τα επιλέγει ο άνθρωπος. Πλακώνουν αναγκαστικά. Υπέρ αυτής της ερμηνείας συνηγορούν και τα λόγια του Κώστα, που κλείνουν το διήγημα: «Μια μέρα έκλαψα. Χτες ήταν που όργωνα τα βουνά;».

Τέσσερις λέξεις μόνο χρειάστηκαν στον Βαλτινό για να μας μιλήσει για τους φόβους αυτού του απογόνου, κι αυτές στον τίτλο: Και τώρα εγώ εδώ.

Το Τρίπτυχο Ε', τελευταίο στη σειρά, δεν μπορεί παρά να αναφέρεται στη φυγή, παρόλο που μόνον η πρώτη ιστορία έχει να κάνει με την αναπόφευκτη φυγή του ανθρώπου από τη ζωή. Εκεί, μια ηλικιωμένη πλέον γυναίκα στο γράμμα της προς τον παλαιό Έλληνα εραστή της αποχαιρετά, με αφορμή τον επικείμενο θάνατο του συζύγου της, τη ζωή που οδεύει στο τέλος της, κρατώντας από αυτήν το πιο σημαντικό, το υστερόγραφό της: «ΥΣ Υπόμνηση της μοναδικής μας εξόδου στην Αρκαδία». Ο παράδεισος δεν είναι παρά ελάχιστες στιγμές που ίσως όμως αρκούν για να καταξιώσουν την πορεία. Υπάρχουν όμως και άλλοι τρόποι ενδιάμεσης φυγής. Του Κλαρίτη στα 1917 που φεύγει από την έννομη κοινωνία κυνηγημένος δια βίου ώσπου κατέληξε φονευμένος από τους διώκτες του. Συνεχείς φυγές πριν από τη μεγάλη, την οριστική. Του απογόνου που είναι σχεδόν βέβαιος πως θα ακολουθήσει τη μοίρα των δικών του, οι οποίοι απέφευγαν την πραγματική ζωή για χάρη κάποιου ιδανικού όσο και ανεκπλήρωτου έρωτα. Αξίζει να σημειωθεί πως τέσσερις λέξεις μόνο χρειάστηκαν στον Βαλτινό για να μας μιλήσει για τους φόβους αυτού του απογόνου, κι αυτές στον τίτλο: Και τώρα εγώ εδώ.

Το τελευταίο διήγημα, από όπου πήρε τον τίτλο του όλο το βιβλίο, αναφέρεται στη φυγή ομάδας Εβραίων της Θεσσαλονίκης προς τη Σκόπελο. Ένα ορθογραφικό λάθος μας αποκαλύπτει την αλήθεια του συνθηματικού μηνύματος ενός Εβραίου προς τον Σκοπελίτη έμπορο που συνεργαζόταν. Δεν ήταν επείγουσα η ανάγκη ελαίου, αλλά ελέους. Να τους λυπηθεί ήθελε και να έρθει με το καΐκι του να τους σώσει. Γι' αυτό αντί για Γιώργο, που είναι το όνομά του, τον αποκαλεί Σωτήρη. Σωτήρα, δηλαδή. Άλλη μια φυγή λοιπόν, η τελευταία στο τρίπτυχο, που αφορά όχι στο άτομο, αλλά σε ολόκληρες κοινωνίες και ιστορικά γεγονότα που ο συγγραφέας φέρνει στην επιφάνεια, θεωρώντας πως τα περασμένα δεν είναι, ούτε θα έπρεπε, να είναι ξεχασμένα.

Είναι παράλειψη να κλείσει κανείς χωρίς να κάνει μια ακόμα μνεία στο ολιγόλογο του Βαλτινού και ιδίως στο κλειδί των ιστοριών του που βρίσκεται συμπυκνωμένο σε λίγες λέξεις, κάποτε σε μία μονάχα που σηκώνει επάξια όλο το βάρος. Αρκεί για παράδειγμα ένα «Τότε» στο τέλος του διηγήματος "Λιγνή μακρυπόδαρη Έβελυν", για να εννοήσει ο αναγνώστης πως η ομορφιά της παλιάς του ερωμένης στέκει ακριβώς όπως και αυτή του πέτρινου γεφυριού της Πλάκας αναλλοίωτη στο χρόνο, σε αντίθεση με την ασχήμια των πολεμάρχων που αλληλοσκοτώθηκαν το ’44 κάπου κοντά και «ο χρόνος, ως ιστορία, τους έχει ήδη ξεβράσει στις όχθες του τυμπανιαίους». Ένα είναι σίγουρο. Ο χρόνος έχει χαριστεί στο έργο του ογδοντατετράχρονου σήμερα Θανάση Βαλτινού και θα χαρίζεται, καθώς φαίνεται, για πολλές γενιές ακόμα.

* Η ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΜΠΑΤΡΗ είναι συγγραφέας.

altΕπείγουσα ανάγκη ελέου
Θανάσης Βαλτινός
Εστία 2015
Σελ. 128, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΒΑΛΤΙΝΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη - Το βιβλίο πίσω από την σειρά

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη - Το βιβλίο πίσω από την σειρά

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Πετρουλάκη «Σασμός», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Εξαιρετικά παραγωγικός, ο Σπύρος Πετρουλάκης είναι συγγραφέας πολλών μπεστ-σέλερ μυθιστορημάτων, αλλά ο «Σασμός» (Μίνωας 2019), χάρη πλέο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η τελευταία μονομαχία, του Ρίντλεϊ Σκοτ (κριτική)

Η τελευταία μονομαχία, του Ρίντλεϊ Σκοτ (κριτική)

Για την ταινία «Η τελευταία μονομαχία» σε σκηνοθεσία του Ridley Scott, η οποία προβάλλεται στις κινηματογραφικές αίθουσες.

Του Θόδωρου Σούμα

«Η τελευταία μονομαχία» του Ρίντλεϊ Σκοτ είναι μια θεαματική, δραματική και περιπετειώδης...

Πέθανε ο ποιητής και ζωγράφος Γιώργος Κακουλίδης

Πέθανε ο ποιητής και ζωγράφος Γιώργος Κακουλίδης

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τον θάνατο του Γιώργου Κακουλίδη.

Η Εταιρεία Συγγραφέων εκφράζει τη λύπη της για τον θάνατο του καταξιωμένου ποιητή Γιώργου Κακουλίδη. Συγγραφέας αλλά και ζωγράφος, ο Γιώργος Κακουλίδης υιοθέτησε από νέος, έναν τρόπο ζωή...

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή των αρχαίων ημών – και όχι μόνο.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Συγγενής και σύντροφος του Αλκιβιάδη, ο Αξίοχος (γράφει ο Λυσίας) τον ακολούθησε στην Άβυδο. Εκεί και οι δυο τους νυμφεύθηκαν τη Μεδοντιάδα. Όταν από τον γάμο των τριών γεννήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ