Με αφορμή την φραστική επίθεση που σημειώθηκε εντός του κοινοβουλίου κατά της Ζωής Κωνσταντοπούλου αξίζει να εξετάσουμε την επιθετική ιαχή «κάνε κανένα παιδί», υπό το πρίσμα της γενικότερης εσενσιαλιστικής ρητορικής που φαίνεται να κερδίζει έδαφος τα τελευταία χρόνια, και ειδικά τους τελευταίους μήνες με την επανεκλογή του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τράμπ.
Γράφει ο Αντώνης Γουλιανός
Το δεξιό αφήγημα έχει πλέον πλήρως ενστερνιστεί μια άκρως βιολογιστική θεώρηση της ανθρώπινης ύπαρξης, που εκτός του ότι δεν αληθεύει και βασίζεται σε επιστημονικοφανείς παρανοήσεις, παραπέμπει σε μια ευγονική θεώρηση της ανθρώπινης βιολογίας.
Όπως διαβάζουμε και στο βιβλίο της Αλεξάνδρας Χαλκιά, Το άδειο λίκνο της Δημοκρατίας: σεξ, έκτρωση και εθνικισμός στη σύγχρονη Ελλάδα, ο μύθος του δημογραφικού, που άλλωστε βασίζεται σε στατιστικές συμβάσεις, συνδέεται άμεσα με την επιβολή μορφών εξουσίας και κρατικού ελέγχου στα γυναικεία σώματα. Η αυτοδιάθεση του σώματος μιας γυναίκας απορρίπτεται ως «καταστροφική» για την «εθνική ταυτότητα», έτσι που το αν θα τεκνοποιήσει ή όχι, το αν θα κάνει έκτρωση ή όχι, καταλήγει σε ένα ζήτημα που τοποθετείται όχι απλώς σε ηθικιστική διάσταση, αλλά σε επιλογές που αφορούν την εθνική σωτηρία.
Το έθνος και η φυλή ως έννοιες δεν διαφέρουν και πολύ από αυτές του φύλου. Αποτελούν, επίσης, κοινωνικές κατασκευές, που έχουν να κάνουν με την κρατική συνοχή και, στη σύγχρονη εποχή, αναπτύχθηκαν κυρίως μετά τη διάλυση των μεγάλων αυτοκρατοριών. Οι ίδιοι μύθοι συστήνουν επίσης τον απλουστευτικό όρο της «γενιάς», που όπως διαβάζουμε και στο βιβλίο του Ευγένιου Ματθιόπουλου, Η Έννοια της Γενιάς (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), ξεπήδησε από το γενικότερο κλίμα ευγονικής και βιολογισμού που επικρατούσε στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Ρητορική που φυσικά υιοθετήθηκε σε μεγάλο βαθμό και από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα της εποχής. Τέτοιες θεωρήσεις όμως -γενιές, φυλές, φύλα- αποτελούν απλουστευτικά σχήματα που δεν αποτυπώνουν το εύρος και την προσωποποιημένη διαφορετικότητα των εκάστοτε ανθρώπινων κοινωνιών και ατόμων.
Σε όλο αυτό το δεξιόστροφο αφήγημα μεγάλη σημασία παίζει και η αναγωγή της μητρικής φιγούρας ως ιερής, μέσα από το πρίσμα της ελληνορθόδοξης παράδοσης. Κατά αυτόν τον τρόπο, μια γυναίκα στην Ελλάδα δύναται να αποκτήσει σεβασμό μόνο μέσα από τον ρόλο της μητρότητας. Ακόμα όμως και αυτή η αποθέωση της μητρότητας αποτελεί εν δυνάμει σεξισμό, αφού φυλακίζει τη γυναίκα εντός ενός συγκεκριμένου ρόλου και την περιστοιχίζει με ιδιότητες που δεν αντιπροσωπεύουν όλες τις θηλυκότητες. Μάλιστα, ακριβώς επειδή ο θρησκευτικός σεβασμός προς τη μητρική φιγούρα απορρέει στην πραγματικότητα από την επιβολή εξουσίας και ελέγχου καθώς και από μια μορφή «θετικού» σεξισμού, παρατηρούμε μια ακραία λαϊκή επιθετικότητα και διάθεση αυτοδικίας όταν σημειώνονται εγκλήματα παιδοκτονίας, καθώς και μια εμμένουσα άρνηση ελαφρυντικών (όπως η επιλόχεια κατάθλιψη, το δυσμενές κοινωνικό περιβάλλον κ.ο.κ) στην κοινωνική συνείδηση. Συχνά, δε, ακόμα κι όταν το έγκλημα το διαπράττει ο πατέρας, επιρρίπτονται μεγαλύτερες κατηγορίες προς τη μητέρα, αφού θεωρείται πως ο σκοπός της ζωής της είναι η ανατροφή και η προστασία του εθνικού υλικού της χώρας.
Η ίδια η γονεϊκότητα δεν χαίρει φυσικά της ίσης εκτίμησης όταν δεν εντάσσεται στο πλαίσιο της παραδοσιακής έμφυλης κατανομής ρόλων. Για τα τρανς άτομα, επί παραδείγματι, θεωρείται σχεδόν εγκληματικό να φέρουν στον κόσμο παιδιά ενώ μέχρι πρόσφατα τους επιβαλλόταν νομικά η στείρωση, αφού αλλιώς δεν αναγνωριζόταν η ταυτότητα φύλου τους, ενώ για ομόφυλα ζευγάρια κυριαρχεί επίσης μια μομφή απαξίωσης για τον γονικό ρόλο που θα μπορούσαν να αναλάβουν.
Ενώ λοιπόν κατακρίνονται τα τρανς άτομα για απομάκρυνση από τη «φύση» και για διαδικασίες που πλουτίζουν το ιατρικό λόμπι και την φαρμακοβιομηχανία, δεν φαίνεται να υπάρχει η ίδια αντίληψη και για τη βιομηχανία των εξωσωματικών, αντιθέτως αυτές οι πρακτικές επιβραβεύονται και αγιοποιούνται.
Αυτό αποδεικνύεται και από τη διαφορά στάσης απέναντι στην ευρέως διαδεδομένη πρακτική της εξωσωματικής, σε σχέση με άλλες ιατρικά επεμβατικές διαδικασίες όπως η φυλομετάβαση. Ένα ζευγάρι που ίσως θέλει παιδί για καθαρά κοινωνικούς λόγους απόκτησης στάτους -και μάλιστα βιολογικό, έχοντας την ψευδαίσθηση πως διαιωνίζονται πολύτιμα γονίδια τους- μπορεί να φτάσει στα άκρα, ξοδεύοντας μεγάλα ποσά και θέτοντας τα σώματά τους σε ρίσκο μακροχρόνιων επιπλοκών υγείας για να επιτευχθεί ένας στόχος που μάλλον αποδεικνύεται άκρως εγωιστικός. Ενώ λοιπόν κατακρίνονται τα τρανς άτομα για απομάκρυνση από τη «φύση» και για διαδικασίες που πλουτίζουν το ιατρικό λόμπι και την φαρμακοβιομηχανία, δεν φαίνεται να υπάρχει η ίδια αντίληψη και για τη βιομηχανία των εξωσωματικών, αντιθέτως αυτές οι πρακτικές επιβραβεύονται και αγιοποιούνται.
Η γυναίκα αποκτά πραγματικό κύρος και κοινωνική αποδοχή μόνο όταν λάβει αυτόν τον ρόλο, ενώ ακόμα και γυναίκες που έχουν επιτύχει στην τέχνη ή την επιστήμη και έχουν επιλέξει συνειδητά να μην τεκνοποιήσουν, υποβάλλονται σε ανακρίσεις για αυτό το θέμα σε συνεντεύξεις τους...
H Ελλάδα αποτελεί, όπως γίνεται φανερό, μια άκρως προναταλιστική χώρα και η πρόσληψη της μητρότητας καταλήγει σε πολλές περιπτώσεις σε ένα περίεργο μόρφωμα απαξίωσης και λατρευτικής ανύψωσης. Η γυναίκα αποκτά πραγματικό κύρος και κοινωνική αποδοχή μόνο όταν λάβει αυτόν τον ρόλο, ενώ ακόμα και γυναίκες που έχουν επιτύχει στην τέχνη ή την επιστήμη και έχουν επιλέξει συνειδητά να μην τεκνοποιήσουν, υποβάλλονται σε ανακρίσεις για αυτό το θέμα σε συνεντεύξεις τους με μια χροιά που αποπνέει κατωτερότητα και μη ολοκλήρωση, κάτι που δεν συμβαίνει αντιστοίχως σε άνδρες που έκαναν την ίδια επιλογή.
Στην πραγματικότητα βέβαια η απόφαση να μην τεκνοποιήσει ένα άτομο είναι συχνά πολύ πιο στοχευμένη και ώριμη από την διαδικασία της τεκνοποίησης, που μπορεί να συμβεί και τυχαία χωρίς συνειδητή απόφαση. Στο βιβλίο του Λύο Καλοβυρνά, Μητέρα Μηδέν παιδιών, αναλύεται αυτή ακριβώς η πατριαρχική αντίληψη που φυλακίζει μια γυναίκα στην επιτέλεση του συγκεκριμένου ρόλου.
Στο βιβλίο εξετάζεται, λοιπόν, η μητρότητα ως πατριαρχική επιβολή, η γονεϊκότητα ως κοινωνικό στάτους σε αντιδιαστολή με την ατεκνία ως διαχρονικό στίγμα. Ο Καλοβυρνάς κάνει μια σημαντική αναδρομή στη διαφορά της αξίας του παιδιού πριν από τα γραπτά του Ρουσσώ, όταν τα παιδιά δεν θεωρούνταν ιδιαιτέρως σημαντικά στη ζωή μιας γυναίκας και μάλιστα -ειδικά όταν προέρχονταν από ευκατάστατες οικογένειες- δίνονταν σε κουβερνάντες και μαίες στην εξοχή, μακριά από τους γονείς. Στο σήμερα βλέπουμε μια υπερτροφική εξιδανίκευση της παιδικότητας εις βάρος της γυναίκας που καλείται να αφήσει τις προσωπικές της επιδιώξεις στην άκρη για να μεγαλώσει τα παιδιά του έθνους μας. Αυτές οι πεποιθήσεις συνδέονται και με τα κατά της έκτρωσης σοφίσματα, που κάνουν λόγο για «παιδιά», εννοώντας τα άμορφα κυήματα των μερικών εβδομάδων, γεμίζοντας ενοχές τα άτομα με μήτρα που προβαίνουν σε έκτρωση. Μάλιστα, όπως παρατήρησε και η Χαλκιά στην προαναφερθείσα έρευνά της, το στίγμα που συνοδεύει τις εκτρώσεις, οδηγεί πολλές γυναίκες στην επιλογή ιδιωτικών ιατρείων και στην αποφυγή συγκεκριμένης γλώσσας (λένε π.χ. διακοπή της κύησης, ενώ η λέξη έκτρωση αποφεύγεται).
Ο Καλοβυρνάς αντικρούει πολλούς εδραιωμένους ψευδοεπιστημονικούς μύθους, όπως το βιολογικό ρολόι, την αναπαραγωγή ως ένστικτο και τη γονεϊκότητα ως βιολογικό πεπρωμένο.
Ο Καλοβυρνάς αντικρούει πολλούς εδραιωμένους ψευδοεπιστημονικούς μύθους, όπως το βιολογικό ρολόι, την αναπαραγωγή ως ένστικτο και τη γονεϊκότητα ως βιολογικό πεπρωμένο. Παρότι μιλά κυρίως για cis γυναίκες και όχι για όλα τα άτομα που φέρουν μήτρα, έχει γράψει ένα σημαντικό και συμπεριληπτικό βιβλίο για το θέμα, τα συμπεράσματα του οποίου, δυστυχώς, θα περάσουν ακόμα πολλές δεκαετίες μέχρι να γίνουν ευρέως αποδεκτά στην Ελλάδα.
Όπως γίνεται λοιπόν φανερό η στροφή του δημόσιου διαλόγου (discourse) σε μια συνειδητοποίηση της «αυθεντικότητας» του έμφυλου δυισμού, καθώς και στην εξιδανίκευση του ενστικτικισμού, του βιολογισμού και της παραδοσιοκρατίας -έννοιες που βασίζονται σε ντετερμινιστικές ανακρίβειες- στην πραγματικότητα κρύβει συσσωρευμένο σεξισμό και πολιτικές σκοπιμότητες.
* Ο Αντώνης Γουλιανός είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.
