Μια προσωπική καταγραφή για το πώς η φιλία παρουσιάζεται σε κορυφαία λογοτεχνικά βιβλία, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Φιλίας (30 Ιουλίου). Κεντρική εικόνα: από την κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Στάσου πλάι μου».
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Φιλία είναι το έδαφος που έχει η «τρυφερά καρδία με θέρμη απαράμιλλον» που λέει η Μαρία Πολυδούρη. Είναι η αείζωη γιορτή που αφήνει τους χορευτές να αγιάσουν. Φιλία είναι οι ανοιχτοί αρμοί που έφτιαξε ο θάνατος, αλλά και οι βαθιές σκιές (όμοιες γέρικου πλάτανου) που προσφέρει η ζωή. Φιλία είναι τα φιλιά που δεν μένουν ανεπίδοτα, αλλά προσφέρονται ως παυσίλυπο (όταν χρειάζεται) και ως νέκταρ (όταν πρέπει).
Κι αν «όλους μας έφθειρε η ανέξοδη αγάπη» (βλ. Τίτος Πατρίκιος), στη φιλία τίποτα το ανέξοδο δεν λογίζεται. Γι’ αυτό και δεν χρειάζεται να τη γιορτάζουμε μόνο στις 30 Ιουλίου (επί τη ευκαιρία της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλίας). Είναι η βρώση και η πόση του ανθρώπου. Το αγαθό άλας που με προσμονή όλοι θέλουμε να γευτούμε. Διότι καθένας μόνος του δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι, αλλά όπως άδει ο Θωμάς Γκόρπας: «Ένας φίλος ήρθε απόψε από τα παλιά… Πρόκειται περί αγάπης ή αναμνήσεως της αγάπης;»
Σπόροι φιλίας
Η λογοτεχνία είναι σπαρμένη με σπόρους αγάπης. Και μίσους και έρωτα, θα πει κανείς. Η λογοτεχνία, άλλωστε, είναι ο αγρός των πάντων, αλλά εδώ οφείλω να μιλήσω για τη φιλία έτσι όπως την έζησα από τα δικά μου διαβάσματα.
Λίγο άτακτα έρχονται οι εικόνες (αλήθεια, ποιος θυμάται μετά από χρόνια τι διάβασε πρώτο, τι δεύτερο και τι ακολούθησε;), αλλά και πάλι, γιατί πρέπει να ακολουθούν κάποια γραμμικότητα οι σκέψεις; Μήπως η ζωή αρέσκεται στις ευθείες; Όλο σε διακλαδώσεις μάς χώνει.
Κάπως έτσι, κυκλοδίωκτες, πρέπει να ήταν και οι σκέψεις του εύσωμου Λένι στο μυθιστόρημα του Τζον Στάινμπεκ Άνθρωποι και ποντίκια (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδ. Παπαδόπουλος). Όσο δυνατός είναι ο Λένι στο σώμα, τόσο αδύναμος είναι στο μυαλό. Σαν φτερούγα με μυς που μπορεί να την παρασύρει ο πρώτος άνεμος.
Ποιος τον στηρίζει; Ο φίλος του ο Τζορτζ. Διότι ο κίνδυνος δένει τη φιλία κι εδώ ο Λένι κινδυνεύει από τις ακούσιες πράξεις του. Κάθε γραμμή αυτού του βιβλίου είναι ένας ευκρινής συμβολισμός που παραπέμπει στην ελπίδα, την πίστη, την ευαλωτότητα και, φυσικά, στη φιλία.
Είναι η φιλία μια πράξη αυτοθυσίας; Πάνω από όλα είναι μια πράξη αποδοχής ακόμη και του πιο εξωφρενικού και του πιο τρελού πράγματος που μπορεί να σκεφτεί ο «κολλητός».
Με σαγήνεψε (δεν βρίσκω καλύτερη λέξη) ο Τζέι Γκάτσμπι στο ανυπέρβλητο μυθιστόρημα του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ Ο μεγάλος Γκάτσμπυ (μτφρ. Άρης Μπερλής, εκδ. Άγρα), όχι μόνο για τους προφανείς λόγους της μυστηριώδους φύσης του, αλλά και για το ρομαντικό έως καταστροφικό πάθος του για τον Νικ Κάραγουεϊ, τον μοναδικό του φίλο.
Είναι, λοιπόν, η φιλία μια πράξη αυτοθυσίας; Πάνω από όλα είναι μια πράξη αποδοχής ακόμη και του πιο εξωφρενικού και του πιο τρελού πράγματος που μπορεί να σκεφτεί ο «κολλητός».
Οι ανεμόμυλοι του φίλου
Ο Σάντσο Πάντσα πώς το κάνει με συναρπαστική λεπτότητα όταν βλέπει το μυαλό του Δον Κιχώτη (Μιγκέλ ντε Θερβάντες, μτφρ. Μελίνα Παναγιωτίδου, εκδ. Εστία) να γέρνει προς τους ανεμόμυλους και να χάνεται; Ο οξυδερκής και πίστος -εν όπλοις- φίλος, Σάντσο, όχι μόνο δεν παρατάει τον ιππότη στην τρέλα του, αλλά πλέκει τη μοίρα του γύρω από τις περιπέτειες που σκαρώνει ο έκφρων Δον Κιχώτης.
Mπορεί από το Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια (μτφρ. Βικτωρία Τράπαλη, εκδ. Bell) της Χάρπερ Λι να μας έχει μείνει η απορημένη ματιά της μικρής Σκάουτ για το μέγεθος της σκληρότητας που μπορεί να επιδείξει η κοινωνία ή ο τολμητίας πατέρας της, ο δικηγόρος Άτικους Φιντς, ωστόσο δεν πρέπει να ξεχνάμε τη φιλία που αναπτύσσεται ανάμεσα στην Σκαόυτ, τον αδελφό της, Τζεμ, και τον Τσαρλς Μπέικερ «Ντιλ» Χάρις.
Το γειτονόπουλο τους είναι ένα μικρό αγόρι με πλέρια αυτοπεποίθηση και ενεργή φαντασία. Γοητεύεται με τον Boo Radley και αντιπροσωπεύει την προοπτική της παιδικής αθωότητας σε όλο το μυθιστόρημα. Ένας δεσμός που δεν τον ξεχνάς με τίποτα.
Τώρα που το σκέφτομαι, ένα εξαίρετο δείγματα λογοτεχνικής φιλίας δεν μπορεί παρά να είναι το Στάσου πλάι μου του «πατριάρχη» του τρόμου Στίβεν Κινγκ. Είναι ο ορισμός του όλοι για έναν και ένας για όλους.
Τώρα που το σκέφτομαι πάντως, ένα εξαίρετο δείγμα λογοτεχνικής φιλίας δεν μπορεί παρά να είναι το Τέλος της αθώοτητας (Στάσου πλάι μου, εκδ. Δημήτρης Ναζίρης-Γιάννης Αβραμίδης, εκδ. Επιλογή-Θύραθεν) του «πατριάρχη» του τρόμου Στίβεν Κινγκ. Είναι ο ορισμός του όλοι για έναν και ένας για όλους.
Εδώ κι αν οι δύσκολες καταστάσεις ενώνουν τη παρέα των μικρών παιδιών σε μια γροθιά. Ο γλυκόπικρος τρόπος αφήγησης του Κινγκ, σε συνδυασμό με τη ζέση των παιδιών να βρουν έναν νεκρό μέσα στο δάσος, μετατρέπουν αυτό το βιβλίο σε ύμνο για τη φιλία. Η πορεία προς την ενηλικίωση, αυτή τη φορά, συνδέεται με κάποιον ή κάποιους που έχεις δίπλα σου και δεν σε αφήνουν μόνο σου.
Θα μπορούσα να βάλω παραδείγματα και από τα ύστερα διαβάσματά μου, όπως μας παρουσιάζει τη φιλία η Έλενα Φερράντε στο Η Υπέροχη φίλη μου (μτφρ. Δήμτρα Δότση, εκδ. Πατάκη) ή το Όμορφε κόσμε, πού είσαι; (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη, εκδ. Πατάκη) της Σάλι Ρούνεϊ , αλλά προτιμώ να μείνω στις εφηβικές μνήμες που είναι πάντα και οι πιο έντονες και ίσως οι πιο αυθεντικές.
Εντέλει, ακόμη κι αν όλα στερέψουν, ακόμη κι αν όλα χαθούν ή σβηστούν από τον χάρτη, στο βάθος του ορίζοντα σαν αστέρι που πάντα θα τρεμολάμπει δίχως το φόβο να σβηστεί, θα μένει πάντα η ενθύμηση και η ευφρόσυνη παρουσία των φίλων μας. Ευτυχώς…
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
